بیت (شعر) - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۲۵ مارس ۲۰۲۳، ساعت ۰۷:۲۷

2023-03-25T07:27:07Z

نمایش تغییرات

Zamani در ‏۱۴ مهٔ ۲۰۱۸، ساعت ۰۷:۲۷

2018-05-14T07:27:44Z

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۱۰ نوامبر ۲۰۱۳، ساعت ۰۷:۴۷

2013-11-10T07:47:37Z

نمایش تغییرات

عربصالحی: /* منابع */

2013-11-07T07:16:34Z

‏منابع

عربصالحی در ‏۳۰ اکتبر ۲۰۱۳، ساعت ۰۸:۰۹

2013-10-30T08:09:26Z

عربصالحی: /* منابع */

2013-10-30T08:08:33Z

‏منابع

عربصالحی: /* منابع */

2013-10-28T10:19:23Z

‏منابع

عربصالحی: صفحه‌ای جدید حاوی ' {{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}} {{نیازمند ویرایش فنی}} == تعریف بیت == ...' ایجاد کرد

2013-10-28T10:15:09Z

صفحه‌ای جدید حاوی ' {{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}} {{نیازمند ویرایش فنی}} == تعریف بیت == ...' ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}}
{{نیازمند ویرایش فنی}}
== تعریف بیت ==

بیت ، در شعر به دو مصراع گفته می شود. این لفظ در زبانهای سامی ، در معنای چادر برای کوچندگان ، و خانه (سنگی ، چوبی ، آجری ) برای یکجانشینان ، هردو، به کار رفته است ؛ نیز گاه به معنای پرستشگاه است ، چنانکه در عربی با «ألِ» تعریف : «البیت » به عنوان مثل اعلای بیت ، به مکان مقدّس مکّه ، کعبه ، اطلاق می گردد، که در این صورت ، البیت الحرام (خانة مقدس ) یا البیت العتیق (خانة کهن ) نیز خوانده می شود. نامهای جغرافیایی که با واژة «بیت » ترکیب شده اند، نیز تعدادشان بسیار است و جزء اول آنها، بیت ، در نام مکانهای سوریایی ـ فلسطینی ، به صورت پیشاوند بـ ( B- ) خلاصه شده است که خود از صورت آرامیِ (سریانیِ) بِـ ( ¦Be )، آمده است . در زبانهای سامی ، این لفظ به معنای «خانواده » نیز به کار رفته است ، هرچند در شمار اصطلاحات خاص تقسیمات قبیله ای ( شَعْب ، قبیله ، عماره ، بطن ، فخد و فصیله ) دیده نمی شود <ref> د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل واژه </ref> .

بیت ، در فرهنگهای لغت عرب به معنای خانه <ref> فراهیدی ، ج 8، ص 138؛ فیّومی ، </ref> ذیل واژه و جمع آن «بیوت »، «ابیات » و جمع الجمع آن «ابابیت »، «ابیاوات » و «بیوتات » ذکر شده است <ref> جمال قرشی ، ص 50، ذیل «بیت »؛ صفی پوری ، ذیل واژه . </ref>

همچنین در معانی قصر، کوشک ، زن ، عیال و خانگیان مرد، قبر، فرشخانه <ref> شرتونی ؛ نفیسی ، ذیل واژه </ref> به کار رفته است . در عربی ، به معانی «شرف » و «شریف » نیز مستعمل است ؛ مثلاً در بیت بنی تمیم فی بنی حنظله (یعنی قدر و منزلت بنی تمیم نزد بنی حنظله )؛ و فلانٌ بیتُ قومه فلانی بزرگ قوم خویش است ؛<ref> شرتونی ، همانجا </ref>. ترکیبات اهل بیت ، اهل بیت النبوّة ، اهل بیت عصمت ، اهل بیت طهارت <ref> دهخدا، ذیل واژه </ref> ، بیت المال ، بیت العنکبوت ، البیت الحرام <ref> معلوف ، ذیل واژه </ref> ، بیت المعمور و بیت المقدس <ref> نفیسی ، همانجا </ref> نیز مستعمل است .

بیت به معنای دو مصراع معمولاً به «ابیات » جمع بسته می شود. سیبویه ، جمع بیت به معنای شعر را «بیوت » نیز آورده ، و ابن جنّی نیز، به پیروی از او، به مناسبت نقل شعری از عجّاج ، «بیوت » به کار برده است <ref> ابن منظور، ج 2، ص 14 </ref>.

بیت «شِعر» را به بیت «شَعر» همانند کرده اند <ref> ابن سراج شنترینی ، ص 12 </ref> و وجه تسمیة آن را به بیت مویی (چادر و خیمة عرب ) مربوط می دانند؛ این به دلیل آن است که بیت شِعر در بردارندة سخن است ، چنانکه بیت شَعر در بردارندة ساکنان آن است ، و به همین سبب اجزای تشکیل دهندة بیت شِعر را به اسباب و اوتاد (طنابها و میخهای ) خانة مویی عرب تشبیه کرده و سبب و وتد نامیده اند. نیز گفته اند: بیت شعر از این جهت بیت گفته شده که کلامی است با نظم و ترتیب خاص ، همانند خانه که سقف و رواق و ستونها و سایر اجزایش براساس نظم خاصی پدید آمده است <ref> نصیرالدین طوسی ، ص 51ـ52 </ref>؛ <ref> فیّومی ؛ ابن منظور، همانجاها </ref> <ref> ابن منظور ج 7، ص 184 </ref> می گوید: بیت شعر مبنی است بر بناء بیت مسکونی عرب و قوام بیت به عروض است ، چنانکه قوام خانه به ستون وسط آن . ازینرو می باید عروض قویتر از ضرب باشد.

شمس قیس رازی <ref> ص 29ـ30 </ref> وجه تسمیة بیت شعر را از «بیتوتة »، به معنای شب گذرانی ، دانسته و گفته است : هر بیت دو نیمه دارد که «در متحرکات و سواکن به هم نزدیک باشند» و نیز هر نیمه را مصراع گویند و در نزد عرب مصراع یک لخت از دری دولخته است و همانگونه که هریک از دو لختة آن را می توان باز و بسته کرد اما هرگاه که به هم نزدیک شوند «در» می شوند، هریک از دو مصراع بیت را نیز می توان جداگانه خواند اما هرگاه هردو درکنار هم بیاید، بیت تشکیل می یابد.

== انواع بیت ==

انواع بیت : بیت تام . بیتی است که نصف آن با نصف دایره مساوی باشد<ref> تهانوی ، ج 1، ص 110 </ref>، و به بیان دیگر همة افاعیل سالم و عروض و ضرب با حَشو تفاوتی نداشته باشد؛ مثل بیت کامل و نوع اول از طویل <ref> ابن سراج شنترینی ، ص 26ـ27 </ref>؛ <ref> خطیب تبریزی ، ص 185 </ref>؛<ref> دمامینی ، ص </ref> 68. به قول خواجه نصیر <ref> خواجه نصیر ص 16 </ref>: «هر بیت را که هر مصراع از او مساوی دایره بُوَد، و هم بر آن وجه که در دایره افتد مستعمل باشد، مانند وزن اول از کامل و رجز...، این بیت را تام خوانند.»

== بیت وافی ==

بیت وافی . <ref> خواجه نصیر همانجا </ref> گوید: «هر بیت را که ارکان هر مصراعی از او به عدد مساوی ارکان دایره بُود، خواه هم برآن وجه که در دایره افتد مستعمل باشد و خواه بعداز تغییر، آن بیت را وافی خوانند.» به تعبیر دیگر، وافی بیتی است که عروض و ضرب مخالف حشو باشد <ref> دمامینی ، همانجا </ref> مانند عروض وطویل و ضرب دوم طویل <ref> ابن سراج شنترینی ، ص 27 </ref>.

== بیت مجزوء ==

بیت مجزوء. مجزوء به معنای چیزی است که جزئی از آن افتاده باشد <ref> نصیرالدین طوسی ، ص 53</ref> و اگر بیتی را به گونه ای به کار برند که رکنی از هر مصراع بیت حذف شده باشد، آن را مجزوء گویند <ref> همان ، ص 16 </ref> و به تعبیر دیگر، مجزوء آن است که دو جزء یک بیت حذف شده باشد <ref> ابن منظور، ج 1، ص 46 </ref> و یا به تعبیری دیگر، آن است که جزئی از آخر صدر و جزئی از آخر عَجُز بیفتد <ref> دمامینی ، ص 74 </ref>؛ <ref> ابن سراج شنترینی ، همانجا </ref>

== بیت مشطور ==

بیت مشطور. اگر بیتی را به گونه ای به کار برند که نیمی از آن حذف شده باشد، آن را مشطور گویند <ref> نصیرالدین طوسی ؛ دمامینی ؛ ابن سراج شنترینی ، همانجاها </ref>؛ <ref> خطیب تبریزی ، ص 189 </ref> و در شعر فارسی مشطور همان مربع است ، زیرا دایرة کامل در شعر فارسی مثمن است ، و چون نیمی از آن برود، مربع می شود که هر چند موارد استعمالی دارد ولی چنان شعری عَذْب نیست .

== بیت منهوک ==

بیت منهوک . منهوک در لغت یعنی بسیار لاغر شده از بیماری ، و اگر بیتی را به گونه ای به کار برند که دو ثلث آن حذف شده باشد، آن را منهوک گویند <ref> نصیرالدین طوسی ؛ دمامینی ، همانجاها </ref>. <ref> ابن منظور ج 10، ص 500 </ref> مثال منهوک از رجز را چنین آورده است : «یالیتنی فیها جذع »، و از مُنْسَرِح : «ویلُ امِّ سَعدٍ سَعداً». ضمناً باید دانست که هیچیک از ارقام مجزوء و مشطور و منهوک ، ضرورتاً تام و وافی نیست ، زیرا تمام و وفاء، مستلزم استکمال اجزای دایره اند<ref> دمامینی ، همانجا </ref>.

== بیت مصرّع ==

بیت مصرّع . بیتی است که هردو مصراع او متساوی و مقفّی باشد <ref> نصیرالدین طوسی ، همانجا </ref>.

== بیت مصمّت و مقفّی ==

بیت مصمّت و مقفّی . اگر در عروضِ بیت قافیه نباشد، آن را مصمّت خوانند و اگر قافیه داشته باشد مقفّی نامند <ref> تهانوی ، همانجا </ref> .

== بیت معقّد ==

بیت معقّد. اگر مصراع اول بیت از مصراع دوم جدا نشود، آن را معقّد گویند <ref> نصیرالدین طوسی ، همانجا </ref> .

== منابع ==

(1) ابن سراج شنترینی ، المعیار فی اوزان الاشعار ، چاپ محمد رضوان دایه ، بیروت 1388/1968؛

(2) ابن منظور، لسان العرب ، بیروت تاریخ مقدمه 1300 ؛

(3) محمد اعلی بن علی تهانوی ، کتاب کشّاف اصطلاحات الفنون ، چاپ محمد وجیه ... ( و دیگران ) ، کلکته 1862، چاپ افست تهران 1967؛

(4) محمدبن عمر جمال قرشی ، صراح اللغه ، چاپ سنگی لکهنو 1281؛

(5) یحیی بن علی خطیب تبریزی ، الوافی فی العروض والقوافی ، چاپ عمر یحیی و فخرالدین قباوه ، حلب 1390/1970؛

(6) محمدبن ابی بکر دمامینی ، العیون الغامزة علی خبایا الرامزة ، چاپ حسّانی حسن عبدالله ، قاهره 1973؛

(7) علی اکبر دهخدا، لغت نامه ، زیرنظر محمدمعین ، تهران 1325ـ1359 ش ؛

(8) سعید شرتونی ، اقرب الموارد فی فُصح العربیّة و الشوّارِد ، قم 1403؛

(9) محمدبن قیس شمس قیس ، کتاب المعجم فی معاییر اشعار العجم ، تصحیح محمدبن عبدالوهاب قزوینی ، چاپ مدرس رضوی ، تهران ( 1338 ش ) ؛

(10) عبدالرحیم بن عبدالکریم صفی پوری ، منتهی الارب فی لغة العرب ، چاپ سنگی تهران 1297ـ 1298، چاپ افست تهران 1377؛

(11) خلیل بن احمد فراهیدی ، کتاب العین ، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی ، قم 1409؛

(12) احمدبن محمد فیّومی ، المصباح المنیرفی غریب الشرح الکبیر للرافعی ، بیروت ( بی تا. ) ؛

(13) لویس معلوف ، المنجد فی اللغة والادب و العلوم ، بیروت 1966؛

(14) محمدبن محمد نصیرالدین طوسی ، معیار الاشعار در عروض و قوافی ، چاپ محمد فشارکی و جمشید مظاهری ، چاپ عکسی اصفهان 1363 ش ؛

(15) علی اکبر نفیسی ، فرهنگ نفیسی ، تهران 1355 ش ؛

(16) EI 2 , s.v. "Bayt" (by J. Lecerf)./ محمد فشارکی /

==پانویس ==
<references />

== منابع ==
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «بیت»، شماره۲۳۶۴. [http://lib.eshia.ir/23019/1/2364/ کتابخانه مدرسه فقاهت]بازیابی: 6 آبان 1392.

[[رده:علوم]]
[[رده:ادبیات عرب]]

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۴ مهٔ ۲۰۱۸، ساعت ۰۷:۲۷
سطر ۱:		سطر ۱:
−	{~~\|width="100%" border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" style="margin:1em 1em 1em 1; text-align:center;border-style:solid;"~~	+	{{مدخل دائرة المعارف}}
−	~~\|- style="background:#EBEBEB;"~~
−	~~! width="15%" \| منبع~~
−	~~! width="45%" \| توضیح برای مشارکت کنندگان~~
−	\|-
−	~~\| rowspan="2" align="center"\|'''~~مدخل یک دائرة المعارف~~'''~~
−	~~\|محتوای فعلی این صفحه '''مدخلی از {{{1\|یک دائره المعارف}}~~}''' است که متناسب با موضوع این صفحه انتخاب شده. در صورتی که قصد جایگزین نمودن مقاله ای دیگر به جای این مقاله، یا تغییر یا اضافاتی در آن را دارید، بایستی با توجه به [[دانشنامه اسلامی:شیوه نامه تغییر مقالات دانشنامه ای\|شیوه نامه تغییر مقالات دائره المعارف ها]] این کار را انجام دهید.
−	\|}
−
	==تعریف بیت==		==تعریف بیت==

@@ سطر ۹۵: / سطر ۹۵: @@
 == منابع ==
 دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «بیت»، شماره۲۳۶۴.     [http://lib.eshia.ir/23019/1/2364/  کتابخانه مدرسه فقاهت] بازیابی: 6 آبان 1392.
+{{شعر فارسی}}
 [[رده:ادبیات]]
 [[رده:شعر]]

@@ سطر ۸۸: / سطر ۸۸: @@
 دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «بیت»، شماره۲۳۶۴.     [http://lib.eshia.ir/23019/1/2364/  کتابخانه مدرسه فقاهت] بازیابی: 6 آبان 1392.
-[[رده:علوم]]
+[[رده:ادبیات]]
-[[رده:ادبیات عرب]]
+[[رده:شعر]]

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}}
+{|width="100%" border="1" cellspacing="0" cellpadding="4"  style="margin:1em 1em 1em 1; text-align:center;border-style:solid;"
 {{نیازمند ویرایش فنی}}
 == تعریف بیت ==