بهتان - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Mohammadi در ‏۶ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۰۶:۱۵

2026-04-06T06:15:17Z

Mohammadi: /* بهتان در قرآن و احادیث */

2025-04-10T17:03:33Z

‏بهتان در قرآن و احادیث

Mohammadi: /* بهتان در لغت و اصطلاح */

2025-04-10T16:26:21Z

‏بهتان در لغت و اصطلاح

Zamani: افزودن الگوی قرآن

2025-03-22T13:01:55Z

افزودن الگوی قرآن

مهدی موسوی در ‏۵ مارس ۲۰۲۳، ساعت ۱۲:۳۵

2023-03-05T12:35:39Z

Zamani: برداشتن لینک غیر فعال

2020-06-20T12:47:22Z

برداشتن لینک غیر فعال

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۱ فوریهٔ ۲۰۱۴، ساعت ۰۷:۰۱

2014-02-01T07:01:26Z

عربصالحی: صفحه‌ای جدید حاوی '{{نیازمند ویرایش فنی}} {{مدخل دائرة المعارف|دانشنامه جهان اسلام}} بهتان ، واژه ای ...' ایجاد کرد

2013-12-28T05:58:25Z

صفحه‌ای جدید حاوی '{{نیازمند ویرایش فنی}} {{مدخل دائرة المعارف|دانشنامه جهان اسلام}} بهتان ، واژه ای ...' ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{نیازمند ویرایش فنی}}
{{مدخل دائرة المعارف|دانشنامه جهان اسلام}}
بهتان ، واژه ای قرآنی و حدیثی با مفهوم اخلاقی است.

== واژه بهتان از لحاظ معنا ==

این واژه از مادة «بهت » به معنای متحیّرساختن و شدن ، عاجز و ناتوان شدن ، و در لغت به معانیِ کذب ، دروغ بستن و افترا زدن است <ref> ابن فارس ؛ شرتونی ؛ طریحی ؛ راغب اصفهانی ؛ شعرانی ؛ ابن منظور؛ فراهیدی ؛ محقّق ، ذیل «بهت ». </ref> بهتان در اصطلاح قرآن ، حدیث و اخلاق به دروغ نسبت دادن گناه یا خطا به دیگری است<ref> رجوع کنید به ابن فارس ؛ شرتونی ؛ طریحی ؛ راغب اصفهانی ؛ شعرانی ؛ ابن منظور؛ محقّق ، همانجاها؛ نراقی ، ج 2، ص 315؛ نیز برای احادیث رجوع کنید به ادامة مقاله </ref>. بنابر منابع لغت و تفسیر، بهتان از آن رو بر افترا و دروغ بستن اطلاق می شود که چنین کاری شنونده یا فرد مورد افترا را مبهوت و متحیّر می سازد. برخی منابع مزبور <ref> شرتونی ؛ طریحی ؛ شعرانی ، همانجاها </ref>، مراد از بهتان را صرفاً افترا و کذبی می دانند که موجب بهت و حیرت شود.

== واژه بهتان در قرآن ==

واژة «بهتان » در قرآن کریم شش بار آمده است . همچنانکه نراقی <ref> همانجا </ref> متذکّر شده ، مفهوم قرآنیِ بهتان در آیة 112 سوره نساء بیان شده ، که در آن انتساب خطا و گناهان خود به فرد بی گناه بهتان تلقّی شده است <ref> دربارة آرای مفسّران رجوع کنید به طبرسی ، 1408؛ همو، 1379؛ طباطبائی ؛ قرطبی ؛ زمخشری ، ذیل آیه </ref>. برخی مفسران (قرطبی ، ذیل احزاب :58) مفاد آیة 58 سورة احزاب را، که آزار مؤمنان را بدون آنکه جرمی مرتکب شده باشند بهتان تلقّی کرده ، مشابه آیة مذکور می دانند. بعضی تفاسیر این آیه را متضمّن تشبیه جرم ایذاء به بهتان دانسته <ref> رجوع کنید به طبرسی ، 1408؛ طباطبائی ، ذیل آیه </ref> و برخی دیگر مراد آن را آزار زبانی شمرده اند که از مصادیق بهتان است <ref> طبرسی ، 1408؛ همو، 1379، ذیل آیه </ref> .
در برخی آیات ، مصادیقی از بهتان ذکر و نکوهیده شده است ؛ از جمله در دو آیة 156 سورة نساء و 16 سورة نور دربارة سخن بنی اسرائیل دربارة مریم علیهاالسلام و اتّهام فحشا به وی و نیز ماجرای اِفک ، تعبیر «بهتان عظیم » به کار رفته است <ref> رجوع کنید به همان تفاسیر؛ زمخشری ، ذیل این دو آیه . </ref> مراد از بهتان در آیة بیستم سورة نساء ظاهراً نسبت فحشا به زوجه از سوی زوج یا نسبت دروغ می باشد <ref> رجوع کنید به زمخشری ، ذیل آیه </ref> . به گفتة طباطبائی (ذیل نساء:20) کاربرد «بهتان » در مورد دروغ از آن جهت است که غالباً بهتان متضمّن کذب هم هست . همچنین در آیة دوازدهم سورة ممتحنه ، بنابر تفاسیر، مفهوم بهتان انتسابِ کودک پیدا شده (لقیط ) یا ناشی از زنا، از سوی زن به شوهر است <ref> برای تفصیل اقوال رجوع کنید به همان تفاسیر، ذیل آیه </ref>

== واژه بهتان در احادیث ==

در احادیث نیز بهتان به همین مفهوم عام به کار رفته و بدان تصریح شده است <ref> مثلاً: والبُهت'انُ اَنْ تقولَ فیهِ م'ا لَیْسَ فیه ؛ رجوع کنید به کلینی ، ج 2، ص 358، حدیث 6 ، 7؛ حرّعاملی ، ج 8، ص 603ـ 604، حدیث 2، ص 604 ، حدیث 3؛ نیز برای احادیث اهل سنّت رجوع کنید به ونسینک ، ذیل «بهت » </ref>. در احادیثِ متعدّدی ، از جمله در سفارش پیامبر صلّی اللّه علیه وآله وسلّم به ابوذر، بهتان با غیبت مقایسه شده و آمده که غیبت ابراز و آشکار کردن چیزی است که در وجود مؤمن پنهان و مخفی است ، ولی بهتان انتساب چیزی به مؤمن از روی دروغ است <ref> حرّعاملی ، ج 8، ص 598 ـ 599، حدیث 9، ص 600، حدیث 14، ص 602ـ603، حدیث 22؛ کلینی ، همانجا </ref>. در احادیث ، بر بزرگیِ گناه بهتان و عقوبت سنگین اخروی آن تأکید شده است <ref> رجوع کنید به مجلسی ، ج 72، ص 194، حدیث 3، 5، 6؛ کلینی ، ج 2، ص 357ـ358، حدیث 5؛ حرّعاملی ، ج 8، ص 528، حدیث 7، ص 603ـ604، حدیث 1، 2</ref> به گفتة نراقی <ref> ج 2، ص 324 </ref> گناه بهتان از غیبت و دروغ بزرگتر است و، علاوه بر احادیث خاصّ بهتان ، احادیث وارده دربارة نکوهش «گناهان ناشی از زبان » نیز بر حرمت و ذمّ بهتان دلالت دارد.

==پانویس==

{{پانویس}}

==منبع ==
*[http://www.encyclopaediaislamica.com/ دانشنامه جهان اسلام]، "مدخل بهتان" از سیدرضا هاشمی.

[[رده:واژگان قرآنی]]

@@ سطر ۱۱: / سطر ۱۱: @@
 بنابراین، در «بهتان»، دروغ بودنِ نسبت، براى نسبت دهنده روشن است؛ امّا در «تهمت»، به دروغ بودن آن اطمینان ندارد؛ بلکه سوء ظن، منشأ آن نسبت است.
-به نقل [[شیخ کلینی|شیخ کلینى]]، [[امام صادق]] علیه السلام در بیان فرق میان [[غیبت]] و بهتان مى فرماید: {{متن حدیث|«الغیبَةُ أن تَقولَ فى أخیک ما سَتَرَهُ اللّهُ عَلَیهِ، وَ أَمَّا الأَمرُ الظّاهِرُ فیهِ مِثلُ الحِدَّةِ وَ العَجَلَةِ فَلا، وَ البُهتانُ أن تَقولَ فیهِ ما لَیسَ فیهِ»}}.<ref>کافی، ص ۱۰۶ ح ۸.</ref> غیبت، آن است که درباره برادرت چیزى بگویى که خداوند، آن را پوشیده داشته است؛ امّا [سخن گفتن از] آنچه در او آشکار است (مانند تندخویى و شتابکارى)، غیبت نیست. و بهتان، آن است که در باره اش چیزى بگویى که در او نیست.
+به نقل [[شیخ کلینی|شیخ کلینى]]، [[امام صادق]] علیه السلام در بیان فرق میان [[غیبت]] و بهتان مى فرماید: «{{متن حدیث|الغیبَةُ أن تَقولَ فى أخیک ما سَتَرَهُ اللّهُ عَلَیهِ، وَ أَمَّا الأَمرُ الظّاهِرُ فیهِ مِثلُ الحِدَّةِ وَ العَجَلَةِ فَلا، وَ البُهتانُ أن تَقولَ فیهِ ما لَیسَ فیهِ}}<ref>کافی، ص ۱۰۶ ح ۸.</ref>؛ غیبت، آن است که درباره برادرت چیزى بگویى که خداوند، آن را پوشیده داشته است؛ امّا [سخن گفتن از] آنچه در او آشکار است (مانند تندخویى و شتابکارى)، غیبت نیست. و بهتان، آن است که در باره اش چیزى بگویى که در او نیست».
 ==بهتان در قرآن و احادیث==

@@ سطر ۱۵: / سطر ۱۵: @@
 ==بهتان در قرآن و احادیث==
-واژه «بهتان» در [[قرآن کریم]] شش بار آمده است. همچنین واژه هایى مانند: «افتراء»، «اِفک»، «کذب»، «رَمْى» و «تقوُّل» نیز در این کتاب آسمانى در مفهوم «بهتان» کاربرد دارند. همچنانکه [[ملا محمدمهدی نراقی]]<ref>نراقی، جامع‌ السعادات‌، ج۲، ص۳۱۵.</ref> متذکّر شده، مفهوم قرآنیِ بهتان در آیه {{متن قرآن|«وَمَنْ یکسِبْ خَطِیئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ یرْمِ بِهِ بَرِیئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِینًا»}} ([[سوره نساء]]، ۱۱۲) بیان شده که در آن انتساب خطا و گناهان خود به فرد بی گناه بهتان تلقی شده است.<ref>درباره آرای مفسران رجوع کنید به طبرسی، ۱۴۰۸؛ همو، ۱۳۷۹؛ طباطبائی؛ قرطبی؛ زمخشری، ذیل آیه.</ref>
+واژه «بهتان» در [[قرآن کریم]] شش بار آمده است. همچنین واژه هایى مانند: «افتراء»، «اِفک»، «کذب»، «رَمْى» و «تقوُّل» نیز در این کتاب آسمانى در مفهوم «بهتان» کاربرد دارند. همچنانکه [[ملا محمدمهدی نراقی]]<ref>نراقی، جامع‌ السعادات‌، ج۲، ص۳۱۵.</ref> متذکّر شده، مفهوم قرآنیِ بهتان در آیه {{متن قرآن|«وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا»}}<ref>[[آیه 112 سوره نساء|سوره نساء، آیه ۱۱۲.]]</ref>؛ بیان شده که در آن انتساب خطا و گناهان خود به فرد بی گناه بهتان تلقی شده است.<ref>درباره آرای مفسران رجوع کنید به طبرسی، ۱۴۰۸؛ همو، ۱۳۷۹؛ طباطبائی؛ قرطبی؛ زمخشری، ذیل آیه.</ref>
-برخی مفسران مانند قرطبی، مفاد آیه {{متن قرآن|«وَالَّذِینَ یؤْذُونَ الْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَیرِ مَا اکتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِینًا»}} ([[سوره احزاب]]، ۵۸) را که آزار مؤمنان را بدون آنکه جرمی مرتکب شده باشند، بهتان تلقی کرده؛ مشابه آیه مذکور می دانند.
+برخی مفسران مانند قرطبی، مفاد آیه {{متن قرآن|«وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا»}}<ref>[[آیه 58 سوره احزاب|سوره احزاب، آیه ۵۸.]]</ref>؛ را که آزار مؤمنان را بدون آنکه جرمی مرتکب شده باشند، بهتان تلقی کرده؛ مشابه آیه مذکور می دانند.
 بعضی تفاسیر این [[آیه]] را متضمّن تشبیه جرم ایذاء به بهتان دانسته<ref>رجوع کنید به طبرسی، ۱۴۰۸؛ طباطبائی، ذیل آیه.</ref> و برخی دیگر مراد آن را آزار زبانی شمرده اند که از مصادیق بهتان است.<ref>طبرسی، ۱۴۰۸؛ همو، ۱۳۷۹، ذیل آیه.</ref>
-در برخی آیات مصادیقی از بهتان ذکر و نکوهیده شده است؛ از جمله در دو آیه {{متن قرآن|«وَبِکفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَىٰ مَرْیمَ بُهْتَانًا عَظِیمًا»}} ([[سوره نساء]]، ۱۵۶) و {{متن قرآن|«وَلَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ مَا یکونُ لَنَا أَنْ نَتَکلَّمَ بِهَٰذَا سُبْحَانَک هَٰذَا بُهْتَانٌ عَظِیمٌ»}} ([[سوره نور]]، ۱۶) درباره سخن [[بنی اسرائیل]] درباره [[حضرت مریم علیهاالسلام|مریم]] علیهاالسلام و اتهام فحشا به وی و نیز [[داستان افک|ماجرای اِفک]]، تعبیر «بهتان عظیم» بکار رفته است.<ref>رجوع کنید به همان تفاسیر؛ زمخشری، ذیل این دو آیه.</ref>
+در برخی آیات مصادیقی از بهتان ذکر و نکوهیده شده است؛ از جمله در دو آیه {{متن قرآن|«وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَىٰ مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا»}}<ref>[[آیه 156 سوره نساء|سوره نساء، آیه ۱۵۶.]]</ref>؛ و {{متن قرآن|«وَلَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ مَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهَٰذَا سُبْحَانَكَ هَٰذَا بُهْتَانٌ عَظِيمٌ»}}<ref>[[آیه 16 سوره نور|سوره نور، آیه ۱۶.]]</ref>؛ درباره سخن [[بنی اسرائیل]] درباره [[حضرت مریم علیهاالسلام|مریم]] علیهاالسلام و اتهام فحشا به وی و نیز [[داستان افک|ماجرای اِفک]]، تعبیر «بهتان عظیم» بکار رفته است.<ref>رجوع کنید به همان تفاسیر؛ زمخشری، ذیل این دو آیه.</ref>
-مراد از بهتان در آیه {{متن قرآن|«وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَکانَ زَوْجٍ وَآتَیتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَیئًا أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِینًا»}} ([[سوره نساء]]، ۲۰) ظاهراً نسبت فحشا به زوجه از سوی زوج یا نسبت دروغ می باشد.<ref>رجوع کنید به زمخشری ، ذیل آیه.</ref> به گفته [[علامه طباطبائی]] ذیل آیه فوق، کاربرد «بهتان» در مورد دروغ از آن جهت است که غالباً بهتان متضمّن کذب هم هست.
+مراد از بهتان در آیه {{متن قرآن|«وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا»}}<ref>[[آیه 20 سوره نساء|سوره نساء، آیه ۲۰.]]</ref>؛ ظاهراً نسبت فحشا به زوجه از سوی زوج یا نسبت دروغ می باشد.<ref>رجوع کنید به زمخشری ، ذیل آیه.</ref> به گفته [[علامه طباطبائی]] ذیل آیه فوق، کاربرد «بهتان» در مورد دروغ از آن جهت است که غالباً بهتان متضمّن کذب هم هست.
-همچنین در آیه {{متن قرآن|«یا أَیهَا النَّبِی إِذَا جَاءَک الْمُؤْمِنَاتُ یبَایعْنَک عَلَىٰ أَنْ لَا یشْرِکنَ بِاللَّهِ شَیئًا وَلَا یسْرِقْنَ وَلَا یزْنِینَ وَلَا یقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَلَا یأْتِینَ بِبُهْتَانٍ یفْتَرِینَهُ بَینَ أَیدِیهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ وَلَا یعْصِینَک فِی مَعْرُوفٍ فَبَایعْهُنَّ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ»}} ([[سوره ممتحنه]]، ۱۲) بنابر تفاسیر، مفهوم بهتان انتسابِ کودک پیدا شده ([[لقطه|لقیط]]) یا ناشی از زنا از سوی زن به شوهر است.<ref>برای تفصیل اقوال رجوع کنید به همان تفاسیر، ذیل آیه.</ref>
+همچنین در آیه {{متن قرآن|«يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَىٰ أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا يَسْرِقْنَ وَلَا يَزْنِينَ وَلَا يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ ۙ فَبَايِعْهُنَّ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ ۖ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»}}<ref>[[آیه 12 سوره ممتحنه|سوره ممتحنه، آیه ۱۲.]]</ref>؛ بنابر تفاسیر، مفهوم بهتان انتسابِ کودک پیدا شده ([[لقطه|لقیط]]) یا ناشی از زنا از سوی زن به شوهر است.<ref>برای تفصیل اقوال رجوع کنید به همان تفاسیر، ذیل آیه.</ref>
 در [[احادیث]] نیز بهتان به همین مفهوم عام بکار رفته و بدان تصریح شده است.<ref>مثلاً: والبُهتانُ اَنْ تقولَ فیهِ ما لَیْسَ فیه؛ رجوع کنید به کلینی، ج۲، ص۳۵۸، حدیث ۶، ۷؛ حرّعاملی، ج۸، ص۶۰۳ـ۶۰۴، حدیث۲، ص۶۰۴، حدیث ۳؛ نیز برای احادیث اهل سنت رجوع کنید به ونسینک، ذیل «بهت».</ref> در احادیث متعدّدی از جمله در سفارش [[پیامبر]] صلی اللّه علیه و آله به [[ابوذر غفاری|ابوذر]]، بهتان با [[غیبت (گناه)|غیبت]] مقایسه شده و آمده که غیبت ابراز و آشکار کردن چیزی است که در وجود مؤمن پنهان و مخفی است، ولی بهتان انتساب چیزی به مؤمن از روی دروغ است.<ref>حرعاملی، ج۸، ص۵۹۸ـ۵۹۹، حدیث ۹، ص۶۰۰، حدیث۱۴، ص۶۰۲ـ۶۰۳، حدیث۲۲؛ کلینی، همانجا.</ref>
 در احادیث دیگری بر بزرگیِ گناه بهتان و عقوبت سنگین اخروی آن تأکید شده است.<ref>رجوع کنید به مجلسی، ج۷۲، ص۱۹۴، حدیث ۳، ۵، ۶؛ کلینی، ج۲، ص۳۵۷ـ۳۵۸، حدیث ۵؛ حرّعاملی، ج۸، ص۵۲۸، حدیث۷، ص۶۰۳ـ۶۰۴، حدیث۱، ۲.</ref> به گفته [[ملا محمدمهدی نراقی]]،<ref>جامع السعادات، ج۲، ص۳۲۴.</ref> گناه بهتان از غیبت و [[دروغ]] بزرگتر است و علاوه بر احادیث خاصّ بهتان، احادیث وارده درباره نکوهش «گناهان ناشی از زبان» نیز بر [[حرام|حرمت]] و ذمّ بهتان دلالت دارد.
 ==پانویس==
 {{پانویس}}

@@ سطر ۱۱: / سطر ۱۱: @@
 بنابراین، در «بهتان»، دروغ بودنِ نسبت، براى نسبت دهنده روشن است؛ امّا در «تهمت»، به دروغ بودن آن اطمینان ندارد؛ بلکه سوء ظن، منشأ آن نسبت است.
-به نقل [[شیخ کلینی|شیخ کلینى]]، [[امام صادق]] علیه السلام در بیان فرق میان [[غیبت]] و بهتان مى فرماید: «الغیبَةُ أن تَقولَ فى أخیک ما سَتَرَهُ اللّهُ عَلَیهِ، وَ أَمَّا الأَمرُ الظّاهِرُ فیهِ مِثلُ الحِدَّةِ وَ العَجَلَةِ فَلا، وَ البُهتانُ أن تَقولَ فیهِ ما لَیسَ فیهِ».<ref>کافی، ص ۱۰۶ ح ۸.</ref> غیبت، آن است که درباره برادرت چیزى بگویى که خداوند، آن را پوشیده داشته است؛ امّا [سخن گفتن از] آنچه در او آشکار است (مانند تندخویى و شتابکارى)، غیبت نیست. و بهتان، آن است که در باره اش چیزى بگویى که در او نیست.
+به نقل [[شیخ کلینی|شیخ کلینى]]، [[امام صادق]] علیه السلام در بیان فرق میان [[غیبت]] و بهتان مى فرماید: {{متن حدیث|«الغیبَةُ أن تَقولَ فى أخیک ما سَتَرَهُ اللّهُ عَلَیهِ، وَ أَمَّا الأَمرُ الظّاهِرُ فیهِ مِثلُ الحِدَّةِ وَ العَجَلَةِ فَلا، وَ البُهتانُ أن تَقولَ فیهِ ما لَیسَ فیهِ»}}.<ref>کافی، ص ۱۰۶ ح ۸.</ref> غیبت، آن است که درباره برادرت چیزى بگویى که خداوند، آن را پوشیده داشته است؛ امّا [سخن گفتن از] آنچه در او آشکار است (مانند تندخویى و شتابکارى)، غیبت نیست. و بهتان، آن است که در باره اش چیزى بگویى که در او نیست.
 ==بهتان در قرآن و احادیث==

@@ سطر ۳۵: / سطر ۳۵: @@
 *"بهتان"، دانشنامه جهان اسلام، از سید رضا هاشمی.
 *"بهتان در لغت و قرآن و حدیث"، [http://hadith.net/post/50819/%D8%A8%D9%87%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%84%D8%BA%D8%AA-%D9%88-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB/#_ftn10 پایگاه حدیث نت].
 [[رده:واژگان قرآنی]]
 [[رده:صفات ناپسند]]
 [[رده:اخلاق اجتماعی]]

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-{{مدخل دائرة المعارف|دانشنامه جهان اسلام}}
+«بُهتان»، واژه‌ای [[قرآن|قرآنی]] به معنای افترا زدن و به [[دروغ]] و ناروا نسبت دادن [[گناه]] یا خطا به دیگران است. بهتان، از رذایل اخلاقی بوده و در آیات قرآن و روایات اسلامی مورد نکوهش قرار گرفته است.
-بهتان، واژه ای قرآنی و حدیثی با مفهوم اخلاقی است.
+==بهتان در لغت و اصطلاح==
-==واژه بهتان از لحاظ معنا==
+واژه «بُهتان» از ماده «بهت» در لغت به معنای متحیّر شدن و ناتوان شدن و نیز به معانیِ کذب، دروغ بستن و افترازدن است.<ref>ابن فارس، معجم‌ مقاییس‌ اللغة‌؛ راغب اصفهانی، مفردات؛ ابن منظور؛ فراهیدی؛ ذیل «بهت».</ref> بهتان در اصطلاح [[قرآن]]، [[حدیث]] و [[اخلاق]]، نسبت [[دروغ]] و ناروا دادن [[گناه]] یا خطا به دیگری است.<ref>رجوع کنید به ابن فارس؛ طریحی؛ راغب اصفهانی؛ شعرانی؛ ابن منظور؛ محقّق، همانجاها؛ محمدمهدی نراقی، جامع‌ السعادات‌، ج۲، ص۳۱۵؛ نیز برای احادیث رجوع کنید به ادامه مقاله.</ref>
-این واژه از مادة «بهت» به معنای متحیّرساختن و شدن، عاجز و ناتوان شدن و در لغت به معانیِ کذب، دروغ بستن و افترازدن است.<ref>ابن فارس؛ شرتونی؛ طریحی؛ راغب اصفهانی؛ شعرانی؛ ابن منظور؛ فراهیدی؛ محقّق، ذیل «بهت».</ref> بهتان در اصطلاح قرآن، حدیث و اخلاق به دروغ نسبت دادن گناه یا خطا به دیگری است.<ref>رجوع کنید به ابن فارس؛ شرتونی؛ طریحی؛ راغب اصفهانی؛ شعرانی؛ ابن منظور؛ محقّق، همانجاها؛ نراقی، ج2، ص315؛ نیز برای احادیث رجوع کنید به ادامه مقاله.</ref> بنابر منابع لغت و تفسیر، بهتان از آن رو بر افترا و دروغ بستن اطلاق می شود که چنین کاری شنونده یا فرد مورد افترا را مبهوت و متحیّر می سازد. برخی منابع مزبور،<ref>شرتونی؛ طریحی؛ شعرانی، همانجاها.</ref> مراد از بهتان را صرفاً افترا و کذبی می دانند که موجب بهت و حیرت شود.
+بنابر منابع لغت و [[تفسیر]]، بهتان از آن رو بر افترا و دروغ بستن اطلاق می شود که چنین کاری شنونده یا فرد مورد افترا را مبهوت و متحیّر می سازد. برخی منابع مزبور،<ref>شرتونی؛ طریحی؛ شعرانی، همانجاها.</ref> مراد از بهتان را صرفاً افترا و کذبی می دانند که موجب بهت و حیرت شود.
-==واژه بهتان در قرآن==
+برخى «بهتان» و «[[تهمت]]» را مترادف مى پندارند، در صورتى که «تهمت»، اسم مصدر از مادّه «وهم»، به معناى پندار و [[سوء ظن|سوءظن]] است. [[ابن منظور]] در تبیین معناى «تهمت» مى گوید: تهمت، اصل آن، «وُهْمَة» است از مادّه «وَهم». جوهرى مى گوید: «اتّهمتُ فلانا بکذا، یعنى: فلانى را به فلان چیز، متّهم کردم. اسم آن، «التهمة» است. ابن سیده مى گوید: تهمت به معناى گمان است.<ref>لسان العرب: ج ۱۲ ص ۶۴۴ مادّه «وهم».</ref>
-واژة بهتان» در [[قرآن کریم]] شش بار آمده است. همچنانکه نراقی<ref>همانجا.</ref> متذکّر شده، مفهوم قرآنیِ بهتان در آیه 112 [[سوره نساء]] بیان شده که در آن انتساب خطا و گناهان خود به فرد بی گناه بهتان تلقی شده است.<ref>درباره آرای مفسران رجوع کنید به طبرسی، 1408؛ همو، 1379؛ طباطبائی؛ قرطبی؛ زمخشری، ذیل آیه.</ref> برخی مفسران (قرطبی، ذیل [[سوره احزاب]]: 58) مفاد آیة 58 [[سوره احزاب]] را که آزار مؤمنان را بدون آنکه جرمی مرتکب شده باشند، بهتان تلقی کرده؛ مشابه آیه مذکور می دانند.
+بنابراین، در «بهتان»، دروغ بودنِ نسبت، براى نسبت دهنده روشن است؛ امّا در «تهمت»، به دروغ بودن آن اطمینان ندارد؛ بلکه سوء ظن، منشأ آن نسبت است.
-بعضی تفاسیر این آیه را متضمّن تشبیه جرم ایذاء به بهتان دانسته<ref>رجوع کنید به طبرسی، 1408؛ طباطبائی، ذیل آیه.</ref> و برخی دیگر مراد آن را آزار زبانی شمرده اند که از مصادیق بهتان است.<ref>طبرسی، 1408؛ همو، 1379، ذیل آیه.</ref>
+به نقل [[شیخ کلینی|شیخ کلینى]]، [[امام صادق]] علیه السلام در بیان فرق میان [[غیبت]] و بهتان مى فرماید: «الغیبَةُ أن تَقولَ فى أخیک ما سَتَرَهُ اللّهُ عَلَیهِ، وَ أَمَّا الأَمرُ الظّاهِرُ فیهِ مِثلُ الحِدَّةِ وَ العَجَلَةِ فَلا، وَ البُهتانُ أن تَقولَ فیهِ ما لَیسَ فیهِ».<ref>کافی، ص ۱۰۶ ح ۸.</ref> غیبت، آن است که درباره برادرت چیزى بگویى که خداوند، آن را پوشیده داشته است؛ امّا [سخن گفتن از] آنچه در او آشکار است (مانند تندخویى و شتابکارى)، غیبت نیست. و بهتان، آن است که در باره اش چیزى بگویى که در او نیست.
-در برخی آیات مصادیقی از بهتان ذکر و نکوهیده شده است؛ از جمله در دو آیه 156 [[سوره نساء]] و 16 [[سوره نور]] درباره سخن بنی اسرائیل درباره مریم علیهاالسلام و اتهام فحشا به وی و نیز ماجرای اِفک، تعبیر «بهتان عظیم» بکار رفته است.<ref>رجوع کنید به همان تفاسیر؛ زمخشری، ذیل این دو آیه.</ref>
+==بهتان در قرآن و احادیث==
-مراد از بهتان در آیه بیستم [[سوره نساء]] ظاهراً نسبت فحشا به زوجه از سوی زوج یا نسبت دروغ می باشد.<ref>رجوع کنید به زمخشری ، ذیل آیه.</ref> به گفته طباطبائی (ذیل [[سوره نساء]]: 20) کاربرد «بهتان» در مورد دروغ از آن جهت است که غالباً بهتان متضمّن کذب هم هست همچنین در آیه دوازدهم [[سوره ممتحنه]] بنابر تفاسیر، مفهوم بهتان انتسابِ کودک پیدا شده (لقیط) یا ناشی از زنا از سوی زن به شوهر است.<ref>برای تفصیل اقوال رجوع کنید به همان تفاسیر، ذیل آیه.</ref>
+واژه «بهتان» در [[قرآن کریم]] شش بار آمده است. همچنین واژه هایى مانند: «افتراء»، «اِفک»، «کذب»، «رَمْى» و «تقوُّل» نیز در این کتاب آسمانى در مفهوم «بهتان» کاربرد دارند. همچنانکه [[ملا محمدمهدی نراقی]]<ref>نراقی، جامع‌ السعادات‌، ج۲، ص۳۱۵.</ref> متذکّر شده، مفهوم قرآنیِ بهتان در آیه {{متن قرآن|«وَمَنْ یکسِبْ خَطِیئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ یرْمِ بِهِ بَرِیئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِینًا»}} ([[سوره نساء]]، ۱۱۲) بیان شده که در آن انتساب خطا و گناهان خود به فرد بی گناه بهتان تلقی شده است.<ref>درباره آرای مفسران رجوع کنید به طبرسی، ۱۴۰۸؛ همو، ۱۳۷۹؛ طباطبائی؛ قرطبی؛ زمخشری، ذیل آیه.</ref>
-==واژه بهتان در احادیث==
+برخی مفسران مانند قرطبی، مفاد آیه {{متن قرآن|«وَالَّذِینَ یؤْذُونَ الْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَیرِ مَا اکتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِینًا»}} ([[سوره احزاب]]، ۵۸) را که آزار مؤمنان را بدون آنکه جرمی مرتکب شده باشند، بهتان تلقی کرده؛ مشابه آیه مذکور می دانند.
-در احادیث نیز بهتان به همین مفهوم عام بکار رفته و بدان تصریح شده است.<ref>مثلاً: والبُهتانُ اَنْ تقولَ فیهِ ما لَیْسَ فیه؛ رجوع کنید به کلینی، ج2، ص358، حدیث 6، 7؛ حرّعاملی، ج8، ص603ـ604، حدیث2، ص604، حدیث 3؛ نیز برای احادیث اهل سنت رجوع کنید به ونسینک، ذیل «بهت».</ref>
+بعضی تفاسیر این [[آیه]] را متضمّن تشبیه جرم ایذاء به بهتان دانسته<ref>رجوع کنید به طبرسی، ۱۴۰۸؛ طباطبائی، ذیل آیه.</ref> و برخی دیگر مراد آن را آزار زبانی شمرده اند که از مصادیق بهتان است.<ref>طبرسی، ۱۴۰۸؛ همو، ۱۳۷۹، ذیل آیه.</ref>
-در احادیثِ متعدّدی از جمله در سفارش پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم به ابوذر، بهتان با غیبت مقایسه شده و آمده که غیبت ابراز و آشکار کردن چیزی است که در وجود مؤمن پنهان و مخفی است ولی بهتان انتساب چیزی به مؤمن از روی دروغ است.<ref>حرعاملی، ج8، ص598ـ599، حدیث 9، ص600، حدیث14، ص602ـ603، حدیث22؛ کلینی، همانجا.</ref> در احادیث بر بزرگیِ گناه بهتان و عقوبت سنگین اخروی آن تأکید شده است.<ref>رجوع کنید به مجلسی، ج72، ص194، حدیث 3، 5، 6؛ کلینی، ج2، ص357ـ358، حدیث 5؛ حرّعاملی، ج8، ص528، حدیث7، ص603ـ604، حدیث1، 2.</ref> به گفتة نراقی <ref>ج2، ص324.</ref> گناه بهتان از غیبت و دروغ بزرگتر است و علاوه بر احادیث خاصّ بهتان احادیث وارده درباره نکوهش «گناهان ناشی از زبان» نیز بر حرمت و ذمّ بهتان دلالت دارد.
+در برخی آیات مصادیقی از بهتان ذکر و نکوهیده شده است؛ از جمله در دو آیه {{متن قرآن|«وَبِکفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَىٰ مَرْیمَ بُهْتَانًا عَظِیمًا»}} ([[سوره نساء]]، ۱۵۶) و {{متن قرآن|«وَلَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ مَا یکونُ لَنَا أَنْ نَتَکلَّمَ بِهَٰذَا سُبْحَانَک هَٰذَا بُهْتَانٌ عَظِیمٌ»}} ([[سوره نور]]، ۱۶) درباره سخن [[بنی اسرائیل]] درباره [[حضرت مریم علیهاالسلام|مریم]] علیهاالسلام و اتهام فحشا به وی و نیز [[داستان افک|ماجرای اِفک]]، تعبیر «بهتان عظیم» بکار رفته است.<ref>رجوع کنید به همان تفاسیر؛ زمخشری، ذیل این دو آیه.</ref>
 ==پانویس==
 {{پانویس}}
 ==منابع==
-* دانشنامه جهان اسلام، مدخل "بهتان" از سید رضا هاشمی.
+*"بهتان"، دانشنامه جهان اسلام، از سید رضا هاشمی.
+*"بهتان در لغت و قرآن و حدیث"، [http://hadith.net/post/50819/%D8%A8%D9%87%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%84%D8%BA%D8%AA-%D9%88-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB/#_ftn10 پایگاه حدیث نت].
 [[رده:واژگان قرآنی]]