برصیصا - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۲۴ ژانویهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۰۹:۵۹

2023-01-24T09:59:18Z

نمایش تغییرات

سید مهدی خدایی: 6پروژه: رتبه بندی، اولویت بندی ، سنجش کیفی

2019-10-18T04:05:27Z

6پروژه: رتبه بندی، اولویت بندی ، سنجش کیفی

Zamani در ‏۶ مهٔ ۲۰۱۷، ساعت ۰۶:۱۱

2017-05-06T06:11:19Z

Zamani در ‏۶ مهٔ ۲۰۱۷، ساعت ۰۶:۱۰

2017-05-06T06:10:48Z

Zamani در ‏۶ مهٔ ۲۰۱۷، ساعت ۰۶:۰۵

2017-05-06T06:05:36Z

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۱۵ ژانویهٔ ۲۰۱۳، ساعت ۱۲:۰۱

2013-01-15T12:01:24Z

مرضیه الله وکیل جزی: صفحه‌ای جدید حاوی '{{مدخل دائرة المعارف|دائرة المعارف قرآن کریم}} راهبى عابد و زاهد كه با اغواگرى...' ایجاد کرد

2012-11-12T10:43:09Z

صفحه‌ای جدید حاوی '{{مدخل دائرة المعارف|دائرة المعارف قرآن کریم}} راهبى عابد و زاهد كه با اغواگرى...' ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل دائرة المعارف|[[دائرة المعارف قرآن کریم]]}}

راهبى عابد و زاهد كه با اغواگرى شيطان بدفرجام شد.

برصيصا را برخى در لغت، برگرفته از واژه «صيصا» در زبان آرامى و به معناى سينه‌بند مرصّع اسقف اعظم يا كاكل هاى كلاه او دانسته‌اند كه يادآور برترين مقام كليساست.<ref>مجله سخن، دوره 13، ش 2، «هشت تحرير از داستان برصيصاى‌ عابد».</ref> برصيصا شخصيتى شبه تاريخى است كه نام و سرگذشت او به صورت نمونه‌اى عبرت‌آموز از تلاش بى وقفه شيطان براى اغواى انسان و نيز امكان بدفرجامى آدمى به رغم سابقه درخشان، بازتابى عمدتاً گسترده در منابع تاريخى،<ref>المنتظم، ج‌2، ص‌158، 161؛ سير اعلام‌النبلاء، ج‌5‌، ص‌48؛ البداية والنهايه، ج‌2، ص‌162.</ref> تفسيرى،<ref>جامع البيان، مج‌14، ج‌28، ص‌63‌، 65‌؛ التبيان، ج‌9، ص‌570‌؛ تفسير ابن‌كثير، ج‌4، ص‌364.</ref> حديثى،<ref>كنزالعمال، ج‌1، ص‌399؛ الدرالمنثور، ج‌8‌، ص‌117‌ـ‌119؛ بحارالانوار، ج‌14، ص‌486.</ref> اخلاقى<ref>شعب‌الايمان، ج4، ص372ـ373؛ اغاثة‌اللهفان، ج1، ص‌184؛ احياء علوم الدين، ج‌3، ص‌31.</ref> و كلامى<ref>من الحوار اكتشفت الحقيقه، ص‌91.</ref> مسلمانان يافته است. گاه به سبب شباهت در سرگذشت و سرنوشت، نام برصيصا در كنار ابليس و بلعم باعورا ياد مى‌شود كه هر سه به رغم پيشينه درخشان در [[عبادت]] و بندگى خدا، بدفرجام و كفر‌آيين شدند.<ref>الكبائر، ص‌228؛ من‌الحوار اكتشفت الحقيقه، ص‌92؛ من عنده علم الكتاب، ص‌191.</ref>

نام و سرگذشت برصيصا در [[قرآن]] نيامده است؛ اما همه مفسران شيعه<ref>التبيان، ج‌9، ص‌570‌؛ مجمع البيان، ج‌9، ص‌397‌ـ‌398؛ الميزان، ج‌19، ص‌215.</ref> و سنى<ref>جامع البيان، مج‌14، ج‌28، ص‌63‌ـ‌65‌؛ تفسير قرطبى، ج‌18، ص‌25؛ تفسير ابن‌كثير، ج‌4، ص‌364.</ref> هر چند با ديدگاه و‌ چند و چونى متفاوت، در ارتباط با آيه 16‌ [[سوره حشر]]/‌59 داستان او را آورده‌اند: «كَمَثَلِ الشَّيطنِ اِذ قالَ لِلاِنسنِ اكفُر فَلَمّا كَفَرَ قالَ اِنّى بَرىءٌ‌ مِنكَ اِنّى اَخافُ اللّهَ رَبَّ العلَمين». اين تمثيل درباره تحريك و فريب يهود بنى‌نضير از سوى منافقان مدينه است.<ref>جامع‌البيان، مج‌14، ج‌28، ص‌63‌ـ‌65‌؛ مجمع‌البيان، ج‌9، ص‌397‌ـ‌398؛ الميزان، ج‌19، ص‌213.</ref>

در پى پيمان‌شكنى بنى‌نضير در جريان دسيسه كشتن پيامبر صلى الله عليه و آله و بر اساس توافق حاصل شده، آنان بايد خانه و دارايى خود را رها ساخته، جلاى وطن مى‌كردند.<ref>جامع البيان، مج‌14، ج‌28، ص‌63‌ـ‌65‌؛ التبيان، ج‌9، ص‌559‌؛ مجمع‌البيان، ج‌9، ص‌387‌ـ‌388.</ref> (نك:‌ [[سوره حشر]]/59‌، 2، 6) منافقان با وعده هميارى و همراهى در صورت جنگ با پيامبر صلى الله عليه و آله يا جلاى وطن ([[سوره حشر]]/59‌،11) بنى‌نضير را به مخالفت با تصميم ياد شده و خوددارى از كوچ اجبارى تحريك كردند.<ref>تفسير قمى، ج‌2، ص‌371؛ تفسير بغوى، ج‌4، ص‌286؛ تفسير‌قرطبى، ج‌18، ص‌23‌ـ‌24.</ref>

خداوند با دروغگو خواندن منافقان، از هميارى و همراهى نكردن آنها و رويگردانيشان از بنى‌نضير در صورت جنگ و جلاى وطن خبر داده ([[سوره حشر]]/59‌،12) و آنان را همانند [[شيطان]] مى‌نامد كه به سبب دشمنى ديرينه و با وعده‌هاى دروغين و وسوسه انگيزش به اغواگرى انسان مى‌پردازد و هنگامى كه آدمى در دام كفر گرفتار آمد و درمانده‌ شد از او برائت و بيزارى مى‌جويد.<ref>جامع‌البيان، مج‌14، ج‌28، ص‌63‌؛ مجمع‌البيان، ج‌9، ص‌397‌ـ‌398؛ تفسير بغوى، ج‌4، ص‌294.</ref> ([[سوره حشر]]/59‌،16)

اين كه «انسان» به معناى جنس آن و آيه بيانگر تعامل شيطان با نوع‌ بنى‌بشر است يا اين كه به شخصى معين در حادثه‌اى خارجى و تاريخى اشاره دارد مورد اختلاف است. گروهى از مفسران شيعه<ref>التبيان، ج‌9، ص‌570‌؛ روض‌الجنان، ج‌9، ص‌132‌ـ‌139؛ الميزان، ج‌19، ص‌213؛ الفرقان، ج‌28، ص‌255.</ref> و شمارى از اهل سنت<ref>فتح‌القدير، ج‌5‌، ص‌205؛ تفسير بيضاوى، ج‌5‌، ص‌322؛ روح‌المعانى، مج‌15، ج‌28، ص‌85‌.</ref> به پيروى از مجاهد «ال» در «الانسان» را به معناى جنس دانسته‌اند. اين ديدگاه با سياق<ref>اغاثة‌اللهفان، ج‌1، ص‌184؛ الميزان، ج‌19، ص‌213؛ من وحى القرآن، ج‌22، ص‌126‌ـ‌127.</ref> و مفهوم<ref>نمونه، ج‌23، ص‌537‌ـ‌538‌.</ref> آيه و كاربردهاى ديگر «انسان» در قرآن كه به معناى جنس آمده سازگار است. (براى‌ نمونه نك: [[سوره يوسف]]/12، 5‌؛ [[سوره اسراء]]/‌17، 53‌؛ [[سوره فرقان]]/25، 29؛ [[سوره معارج]]/70، 19؛ [[سوره تين]]/ 95،4؛ [[سوره عصر]]/103،2) بر‌ اساس اين ديدگاه كه آلوسى آن را به جمهور مفسران نسبت داده است.<ref>روح‌المعانى، مج‌15، ج‌28، ص‌85‌.</ref>

معناى آيه عام و فراگير‌است و مى‌تواند درباره همه آدميان صادق باشد،<ref>تفسير جامع، ج‌7، ص‌111؛ كنزالدقائق، ج‌13، ص‌187؛ من‌وحى القرآن، ج‌22، ص‌187.</ref> بر اين اساس، شيطان با وعده‌هاى دروغين، زيبا جلوه دادن بهره‌مندي هاى زندگى و آرزوهاى رنگارنگ و دور و دراز، انسان را به وادى كفر مى‌كشاند و هنگامى كه دروغ بودن وعده‌ها آشكار شد، آدمى را بى‌هيچ يار و ياورى رها ساخته، از او‌ بيزارى مى‌جويد.<ref>التبيان، ج‌9، ص‌570‌؛ تفسير ثعالبى، ج‌3، ص‌319‌ـ‌320؛ الميزان، ج‌19، ص‌213.</ref> چنين مضمونى در برخى ديگر از آيات نيز آمده است كه مى‌تواند مؤيّد ديدگاه ياد شده باشد. (نك: [[سوره ابراهيم]]/14،22؛ [[سوره فرقان]]/25،29)

دسته دوم از مفسران «ال» را به معناى «عهد» و «انسان» را اشاره به شخصى معين مى‌دانند. ابن‌جوزى هم، اين ديدگاه را به جمهور مفسران نسبت مى‌دهد<ref>زادالمسير، ج‌8‌، ص‌219.</ref> كه با ادعاى گفته شده آلوسى در تناقض است. برخى بكار رفتن صيغه‌هاى ماضى (قال و كفر) و امر (اكفر) را در آيه مؤيّد اين ديدگاه‌ دانسته‌اند، با اين استدلال ضعيف و شكننده كه صيغه‌هاى ياد شده نشان مى‌دهد كه محتواى آيه در زمان گذشته روى داده و شخصى معين، مورد خطاب شيطان بوده است. در غير اين صورت بايد صيغه مضارع بكار‌ مى‌رفت.<ref> بيان‌السعاده، ج4، ص165؛ تفسير منسوب به امام عسكرى صلى الله عليه و آله، ص‌619‌ـ‌620‌.</ref>

اين دسته از مفسران در تعيين مصداق انسان، به اختلاف گراييده‌اند؛ برخى بر اساس ديدگاه زمخشرى كه بدون اشاره به مصداق انسان، آيه را مربوط به اغواگرى شيطان نسبت به مشركان قريش در جريان جنگ بدر مى‌داند،<ref>الكشاف، ج‌4، ص‌507‌؛ مجمع‌البيان، ج‌9، ص‌398؛ تفسير‌بيضاوى، ج‌5‌، ص‌322.</ref> انسان را اشاره به ابوجهل دانسته‌اند. بنابراين نظر، محتواى آيه همان است كه در آيه 48 [[سوره انفال]]/8 به گونه روشن‌تر و مبسوط‌ترى آمده است:<ref>منهج الصادقين، ج‌9، ص‌537‌، 539‌؛ الجوهر الثمين، ج‌6‌، ص‌191‌ـ‌192؛ انوار درخشان، ج‌16، ص‌270.</ref> «و‌اِذ‌زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيطنُ اَعملَهُم و قالَ لاغالِبَ لَكُمُ اليَومَ مِنَ النّاسِ واِنّى جارٌ‌لَكُم فَلَمّا تَراءَتِ الفِئَتانِ نَكَصَ عَلى عَقِبَيهِ و قالَ‌ اِنّى بَرِىءٌ مِنكُم اِنّى اَرى ما لاتَرَونَ اِنّى اَخافُ اللّهَ». در مقابل، اغلب مفسران دسته دوم با اشاره به داستانى مشهور، مصداق «انسان» را برصيصا خوانده‌اند.

بر اساس اين حكايت، برصيصا، راهبى از بنى‌اسرائيل است كه روزگارى دراز در صومعه‌اى دور از مردم، زاهدانه به عبادت خدا پرداخته و بنا به روايتى، مستجاب الدعوه شده است. شيطان كه خشمناك از پرهيزگارى، رياضت و عبادت هاى پيوسته برصيصا، سالها بى‌هيچ توفيقى در پى فريب او بود سرانجام با وسوسه‌هاى خود، وى را بر آن مى‌دارد تا با زنى درآميزد و سپس از ترس رسوايى او را كشته، مدفون سازد.

راز اين رسوايى كه آشكار مى‌شود، برصيصا را به صليب مى‌كشند. در اين هنگام شيطان در آخرين مرحله از اغواگري هايش، در برابر ديدگان او ظاهر شده، از نقش اصلى خود در رقم خوردن چنين سرنوشتى براى برصيصا و نيز رهاسازى او در صورت [[سجده]] بر وى خبر مى‌دهد. برصيصا نااميد از همه جا و با سجده‌اى به اشارت، كافر شده و شيطان بدون هيچ كمكى از وى بيزارى جسته، در كام مرگ رهايش مى‌سازد.<ref>جامع‌البيان، مج‌14، ج‌28، ص‌63‌، 65‌؛ مجمع‌البيان، ج‌9، ص‌397؛ تفسير ابن‌كثير، ج‌4، ص‌364.</ref>

در كنار اين روايت مشهور، روايت نادر و كاملا متفاوتى نيز درباره سرگذشت برصيصا در برخى منابع گزارش شده است. بر اساس اين روايت، برصيصا عابدى مسلمان و مؤذّن در يكى از مساجد مصر است كه روزى هنگام اذان بر بالاى مأذنه با ديدن دختر ترساى همسايه، دلبسته او شده در پى وصال آن دختر و به درخواست خانواده او از آيين مسلمانى دست برمى‌دارد؛ اما پيش از آن كه كام دل برگيرد، در حادثه‌اى از بالاى بام افتاده، مى‌ميرد.<ref>الكبائر، ص‌228.</ref>

داستان مشهور برصيصا با سندهاى گوناگون از ابن‌عباس (م. 68 ق.)، ابن‌مسعود (م. 33 ق.)، طاووس و همچنين از اميرمؤمنان، على عليه السلام<ref>جامع‌البيان، مج‌14، ج‌28، ص‌63‌، 65‌؛ تفسير بغوى، ج‌4، ص‌294، 296؛ الدرالمنثور، ج‌8‌، ص‌116، 119.</ref> و در پاره‌اى منابع از [[پيامبر‌ اسلام]] صلى الله عليه و آله<ref>تلبيس ابليس، ج‌1، ص‌37؛ شعب الايمان، ج‌4، ص‌372؛ احياء علوم الدين، ج‌3،ص‌31.</ref> روايت و بيشتر سندهاى آن تضعيف شده است؛<ref>تفسير ثعالبى، ج‌3، ص‌319‌ـ‌320؛ دائرة‌المعارف الاسلاميه، ج‌3، ص‌546‌، «برصيصا».</ref> از جمله، روايت منسوب به پيامبر صلى الله عليه و آله را عبيد‌ بن رفاعه نقل مى‌كند كه برخى‌ با نفى صحابى بودن،<ref>معرفة الثقات، ج‌2، ص‌117؛ الجرح والتعديل، ج‌5‌، ص‌406؛ تهذيب الكمال، ج‌19، ص‌205.</ref> روايت او را مرسل دانسته‌اند.<ref>تهذيب الكمال، ج‌19، ص‌205؛ الاصابه، ج‌5‌، ص‌208.</ref>

از سوى ديگر به رغم آن كه برخى پژوهشگران، سند روايت منسوب به على عليه السلام را صحيح پنداشته‌اند،<ref>المستدرك، ج‌2، ص‌484‌ـ‌485؛ روح‌المعانى، مج‌15، ج‌28، ص‌86‌؛ دائرة‌المعارف الاسلاميه، ج‌3، ص‌546‌ـ‌547‌.</ref> اساساً اثرى از حكايت برصيصا در [[احاديث]] شيعه به چشم نمى‌خورد و روايت ابن‌ عباس و ابن‌ مسعود كه به احتمال زياد از‌ زمان [[شيخ طوسى]] (م.‌460‌ق.) به بعد به تفاسير شيعه راه يافته،<ref>التبيان، ج‌9، ص‌570‌؛ مجمع البيان، ج‌9، ص‌438؛ روض‌الجنان، ج‌19، ص‌132‌ـ‌139.</ref> از منابع اهل سنت گرفته‌ شده<ref> الدرالمنثور، ج‌6‌، ص‌200.</ref> و حتى برخى آن را با عقل و مذهب اماميه ناسازگار خوانده‌اند.<ref>تفسير جامع، ج‌7، ص‌113.</ref>

دسيسه‌هاى گام به گام ابليس، يارى جستن وى از شياطين ديگر در پى ناتوانى در فريب برصيصا، مأمور شدن شيطانى به نام «ابيض» براى اين كار و وارد شدن او از راه [[عبادت]] و در شكل و شمايل يك راهب، چگونگى راهيابى زن ياد شده به صومعه برصيصا و نقش شيطان در فاش شدن خيانت و جنايت او، از موضوعات ديگرى است كه گاه با جزئياتى متفاوت در روايت هاى گوناگون داستان به‌ چشم مى‌خورد. در بيشتر روايت ها برصيصا راهب و در برخى ديگر، عابدى از بنى‌اسرائيل خوانده مى‌شود، چنان‌ كه در اغلب پرداخت هاى داستان، راهيابى زن ياد شده به صومعه با بيمارى‌ او و دعاى برصيصا براى شفاى وى در ارتباط است.<ref>جامع البيان، مج‌14، ج‌28، ص‌63‌، 65‌؛ تفسير قرطبى، ج‌18، ص‌25، 29؛ الدرالمنثور، ج‌8‌، ص‌118‌ـ‌119.</ref>

بنابر روايت منسوب به اميرمؤمنان، على عليه السلام او زنى است كه شيطان دچار جنونش كرده و در دل برادرانش القا مى‌كند كه شفاى او بدست برصيصاست. در روايت ابن‌عباس از برادران سه‌گانه‌اى ياد مى‌شود كه خواهر بيمار خود را بدست برصيصا به عنوان فردى مورد اعتماد سپرده، روانه سفر مى‌شوند. روايت ابن‌ مسعود از زن چوپانى ياد مى‌كند كه شب را به صومعه برصيصا پناه مى‌برده است. حكايت برصيصا در منابع متأخر با بسط و جزئيات بيشترى آمده است.<ref>زادالمسير، ج‌8‌، ص‌219، 223؛ تفسير قرطبى، ج‌18، ص‌25‌،‌29.</ref>

حتى در برخى منابع از باردار شدن آن زن، تولد نوزاد و كشته شدن او نيز بدست برصيصا ياد مى‌شود.<ref>اغاثة اللهفان، ج‌1، ص‌184.</ref> اصل داستان عبرى و از اخبار بنى‌اسرائيل است؛<ref>البداية والنهايه، ج‌2، ص‌162‌ـ‌163؛ بحارالانوار، ج‌108، ص‌192؛ مجله سخن، دوره 13، ش 2 «هشت تحرير از داستان برصيصاى عابد».</ref> ولى منبع پيش از اسلام آن معلوم نيست و به احتمال فراوان از زبان اهل كتاب شنيده شده است.<ref>دائرة‌المعارف الاسلاميه، ج‌3، ص‌547‌؛ من وحى القرآن، ج‌22، ص‌127.</ref> در برخى منابع از وهب‌ بن منبه نيز نقل مى‌شود.

نام برصيصا نيز در اصل نامعلوم بوده است. در منابع دست اول، از جمله تفاسير نخست شيعه<ref>تفسير منسوب به امام عسكرى عليه السلام، ص‌619‌ـ‌620‌؛ تفسير قمى، ج‌2، ص‌371‌ـ‌372؛ التبيان، ج‌9، ص‌570‌.</ref> و سنى،<ref>تفسيرعبدالرزاق، ج‌3، ص‌299‌ـ‌300؛ جامع البيان، مج‌14، ج‌28، ص‌63‌، 65‌.</ref> بدون ذكر نامى فقط از يك راهب و گاه عابد ياد مى‌شود؛ گويا اين نام براى نخستين بار در اواخر قرن چهارم قمرى به وسيله ابوليث سمرقندى (م.‌375 يا 383 ق.) و در كتاب تنبيه الغافلين، بر شخصيت داستان نهاده شده است.<ref>دائرة‌المعارف الاسلاميه، ج‌3، ص‌545‌.</ref>

برخى چون ابن‌كثير، نام برصيصا را براى راهب نامبرده، با ترديد ياد كرده‌اند.<ref>تفسير ابن‌كثير، ج‌4، ص‌365.</ref> اين نام يادآور سرگذشت «آنتونى قديس» (251 ـ 355 يا 356‌ م.) از راهبان و زاهدان نخستين مسيحى است. او روزگار درازى را در غارها و قلعه‌اى كهن (صيصه) در مصر به عزلت و [[عبادت]] و ترك و تجرد گذراند. زندگى او سراسر پيكارى افسانه‌اى با ابليس و وسوسه‌هاى اغواگرانه اوست. آنتونى كه سرگذشت وى بازتابى گسترده در هنر و ادبيات مسيحى دارد هنوز هم براى شمارى از راهبان، اسطوره‌اى آرمانى به شمار مى‌رود.<ref>Britanica, I, PP 441 - 444 , 841 ؛ The newe Catholic Encyclopedia, I.1055.</ref>

محلى كه ماجراى برصيصا در آن روى داده، مورد اختلاف است؛ ابن‌ بطوطه (م. 779 ق.) در سفرنامه خود از قصر برصيصاى عابد ياد مى‌كند كه بين طرابلس و اسكندريه آن را ديده است.<ref>رحلة ابن‌بطوطه، ص‌20.</ref> در تاريخ شهر حلب از كوه برصايا كه مقام و قبر برصيصا در آن قرار دارد ياد مى‌شود.<ref>بغية الطلب، ج‌1، ص‌437.</ref>

برخى پژوهشگران اروپايى همانند گولدزيهر، لندبرگ و مك دونالد با استناد به منابع مسلمانان، تحقيقاتى را درباره اصل داستان برصيصا، تاريخ پيدايش و سير بسط و تحول آن انجام داده‌اند.<ref>The New Catholic Encyclopedia, I , 1055.</ref> برخى از اين پژوهشگران، منطقه حضرموت و برخى ديگر حلب را محل داستان گفته‌اند،<ref>The Oxford Dictionary, II , P 668.</ref> چنان‌كه اين اعتقاد نيز وجود دارد كه رمان سه‌ جلدى «آمبروسيو يا راهب» (Ambrosio or the Mark) با الهام از اين داستان كه در اواخر‌ قرن 18 ميلادى وارد انگلستان شده، به رشته تحرير درآمده است.<ref>Britannica , I , P 841 The New Catholic Encyclopedia , I , P 1055.</ref> شخصيت اصلى اين رمان، راهبى از مادريد است كه سرانجام در دام وسوسه‌هاى شهوانى گرفتار و پس از ارتكاب زنا و از ترس رسوايى، مرتكب قتل مى‌شود.<ref>دائرة‌المعارف بزرگ اسلامى، ج‌11، ص‌721.</ref>

با توجه به آنچه كه تاكنون گفته شد، به نظر مى‌رسد داستان برصيصا، فارغ از اين كه واقعيت تاريخى داشته باشد يا نه نمى‌تواند مورد اشاره آيه باشد. حداكثر مى‌توان آن را همانند مشركان شركت‌كننده در [[جنگ بدر]]، از مصاديق و نمونه‌هاى اغواگرى شيطان دانست. به احتمال زياد در آغاز نيز به عنوان يك مصداق ولى بعدها و از سر بى‌دقتى، به عنوان حكايت مورد اشاره آيه در منابع تفسيرى راه يافته است.

مقايسه روايت هاى متفاوت و گزارش هاى منابع گوناگون نشان مى‌دهد كه داستانْ درگذر زمان، براى انطباق بيشتر با آيه، تأثير عميق‌ و‌ ماندگار در مخاطب و نيز متأثر از ذهنيت و نوع نگرش اسلامى به شيطان، وسوسه‌ها و چگونگى تعامل وى با انسان، شرح و بسط بيشترى يافته است.

==پانویس==
<references/>

==منابع==
على اسدى، دائرة المعارف قرآن کریم، ج5، ص477-483.

[[رده: شخصیت‌های شان نزول آیات قرآن]]

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۸ اکتبر ۲۰۱۹، ساعت ۰۴:۰۵
سطر ۱:		سطر ۱:
		+	{{خوب}}
	{{مدخل دائرة المعارف\|[[دائرة المعارف قرآن کریم]]}}		{{مدخل دائرة المعارف\|[[دائرة المعارف قرآن کریم]]}}

سطر ۵۵:		سطر ۵۶:

	[[رده: شخصیت‌های شان نزول آیات قرآن]]		[[رده: شخصیت‌های شان نزول آیات قرآن]]
		+	[[رده: مقاله های مهم]]
		+
		+	{{سنجش کیفی
		+	\|سنجش=شده
		+	\|شناسه= خوب
		+	\|عنوان بندی مناسب= متوسط
		+	\|کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب
		+	\|رعایت سطح مخاطب عام= متوسط
		+	\|رعایت ادبیات دانشنامه ای= خوب
		+	\|جامعیت= خوب
		+	\|رعایت اختصار= متوسط
		+	\|سیر منطقی= خوب
		+	\|کیفیت پژوهش= خوب
		+	\|رده= دارد
		+	}}

@@ سطر ۹: / سطر ۹: @@
 {{متن قرآن|«كَمَثَلِ الشَّيطنِ اِذ قالَ لِلاِنسنِ اكفُر فَلَمّا كَفَرَ قالَ اِنّى بَرىءٌ‌ مِنكَ اِنّى اَخافُ اللّهَ رَبَّ العلَمين»}}؛چون حكايت‏ شيطان كه به انسان گفت كافر شو و چون [وى] كافر شد گفت من از تو بيزارم زيرا من از خدا پروردگار جهانيان مى‏ ترسم.
-اين تمثيل درباره تحريك و فريب يهود بنى‌نضير از سوى منافقان مدينه است.<ref>جامع‌البيان، مج‌14، ج‌28، ص‌63‌ـ‌65‌؛ مجمع‌البيان، ج‌9، ص‌397‌ـ‌398؛ الميزان، ج‌19، ص‌213.</ref>
+اين تمثيل درباره تحريك و فريب يهود بنى‌نضير از سوى منافقان مدينه است.<ref>جامع‌البيان، مج‌14، ج‌28، ص‌63‌ـ‌65‌؛ مجمع‌البيان، ج‌9، ص‌397‌ـ‌398؛ الميزان، ج‌19، ص‌213.</ref> در پى پيمان‌شكنى بنى‌نضير در جريان دسيسه كشتن پيامبر صلى الله عليه و آله و بر اساس توافق حاصل شده، آنان بايد خانه و دارايى خود را رها ساخته، جلاى وطن مى‌كردند.<ref>جامع البيان، مج‌14، ج‌28، ص‌63‌ـ‌65‌؛ التبيان، ج‌9، ص‌559‌؛ مجمع‌البيان، ج‌9، ص‌387‌ـ‌388.</ref> (نك:‌ [[سوره حشر]]/59‌، 2، 6) منافقان با وعده هميارى و همراهى در صورت جنگ با پيامبر صلى الله عليه و آله يا جلاى وطن ([[سوره حشر]]/59‌،11) بنى‌نضير را به مخالفت با تصميم ياد شده و خوددارى از كوچ اجبارى تحريك كردند.<ref>تفسير قمى، ج‌2، ص‌371؛ تفسير بغوى، ج‌4، ص‌286؛ تفسير‌قرطبى، ج‌18، ص‌23‌ـ‌24.</ref>
 خداوند با دروغگو خواندن منافقان، از هميارى و همراهى نكردن آنها و رويگردانيشان از بنى‌نضير در صورت جنگ و جلاى وطن خبر داده ([[سوره حشر]]/59‌،12) و آنان را همانند [[شيطان]] مى‌نامد كه به سبب دشمنى ديرينه و با وعده‌هاى دروغين و وسوسه انگيزش به اغواگرى انسان مى‌پردازد و هنگامى كه آدمى در دام كفر گرفتار آمد و درمانده‌ شد از او برائت و بيزارى مى‌جويد.<ref>جامع‌البيان، مج‌14، ج‌28، ص‌63‌؛ مجمع‌البيان، ج‌9، ص‌397‌ـ‌398؛ تفسير بغوى، ج‌4، ص‌294.</ref> ([[سوره حشر]]/59‌،16)

@@ سطر ۵: / سطر ۵: @@
 برصيصا را برخى در لغت، برگرفته از واژه «صيصا» در زبان آرامى و به معناى سينه‌بند مرصّع اسقف اعظم يا كاكل هاى كلاه او دانسته‌اند كه يادآور برترين مقام كليساست.<ref>مجله سخن، دوره 13، ش 2، «هشت تحرير از داستان برصيصاى‌ عابد».</ref> برصيصا شخصيتى شبه تاريخى است كه نام و سرگذشت او به صورت نمونه‌اى عبرت‌آموز از تلاش بى وقفه شيطان براى اغواى انسان و نيز امكان بدفرجامى آدمى به رغم سابقه درخشان، بازتابى عمدتاً گسترده در منابع تاريخى،<ref>المنتظم، ج‌2، ص‌158، 161؛ سير اعلام‌النبلاء، ج‌5‌، ص‌48؛ البداية والنهايه، ج‌2، ص‌162.</ref> تفسيرى،<ref>جامع البيان، مج‌14، ج‌28، ص‌63‌، 65‌؛ التبيان، ج‌9، ص‌570‌؛ تفسير ابن‌كثير، ج‌4، ص‌364.</ref> حديثى،<ref>كنزالعمال، ج‌1، ص‌399؛ الدرالمنثور، ج‌8‌، ص‌117‌ـ‌119؛ بحارالانوار، ج‌14، ص‌486.</ref> اخلاقى<ref>شعب‌الايمان، ج4، ص372ـ373؛ اغاثة‌اللهفان، ج1، ص‌184؛ احياء علوم الدين، ج‌3، ص‌31.</ref> و كلامى<ref>من الحوار اكتشفت الحقيقه، ص‌91.</ref> مسلمانان يافته است. گاه به سبب شباهت در سرگذشت و سرنوشت، نام برصيصا در كنار ابليس و بلعم باعورا ياد مى‌شود كه هر سه به رغم پيشينه درخشان در [[عبادت]] و بندگى خدا، بدفرجام و كفر‌آيين شدند.<ref>الكبائر، ص‌228؛ من‌الحوار اكتشفت الحقيقه، ص‌92؛ من عنده علم الكتاب، ص‌191.</ref>
-نام و سرگذشت برصيصا در [[قرآن]] نيامده است؛ اما همه مفسران شيعه<ref>التبيان، ج‌9، ص‌570‌؛ مجمع البيان، ج‌9، ص‌397‌ـ‌398؛ الميزان، ج‌19، ص‌215.</ref> و سنى<ref>جامع البيان، مج‌14، ج‌28، ص‌63‌ـ‌65‌؛ تفسير قرطبى، ج‌18، ص‌25؛ تفسير ابن‌كثير، ج‌4، ص‌364.</ref> هر چند با ديدگاه و‌ چند و چونى متفاوت، در ارتباط با آيه 16‌ [[سوره حشر]]/‌59 داستان او را آورده‌اند: {{متن قرآن|«كَمَثَلِ الشَّيطنِ اِذ قالَ لِلاِنسنِ اكفُر فَلَمّا كَفَرَ قالَ اِنّى بَرىءٌ‌ مِنكَ اِنّى اَخافُ اللّهَ رَبَّ العلَمين»}}. اين تمثيل درباره تحريك و فريب يهود بنى‌نضير از سوى منافقان مدينه است.<ref>جامع‌البيان، مج‌14، ج‌28، ص‌63‌ـ‌65‌؛ مجمع‌البيان، ج‌9، ص‌397‌ـ‌398؛ الميزان، ج‌19، ص‌213.</ref>
+نام و سرگذشت برصيصا در [[قرآن]] نيامده است؛ اما همه مفسران شيعه<ref>التبيان، ج‌9، ص‌570‌؛ مجمع البيان، ج‌9، ص‌397‌ـ‌398؛ الميزان، ج‌19، ص‌215.</ref> و سنى<ref>جامع البيان، مج‌14، ج‌28، ص‌63‌ـ‌65‌؛ تفسير قرطبى، ج‌18، ص‌25؛ تفسير ابن‌كثير، ج‌4، ص‌364.</ref> هر چند با ديدگاه و‌ چند و چونى متفاوت، در ارتباط با آيه 16‌ [[سوره حشر]]/‌59 داستان او را آورده‌اند:
 در پى پيمان‌شكنى بنى‌نضير در جريان دسيسه كشتن پيامبر صلى الله عليه و آله و بر اساس توافق حاصل شده، آنان بايد خانه و دارايى خود را رها ساخته، جلاى وطن مى‌كردند.<ref>جامع البيان، مج‌14، ج‌28، ص‌63‌ـ‌65‌؛ التبيان، ج‌9، ص‌559‌؛ مجمع‌البيان، ج‌9، ص‌387‌ـ‌388.</ref> (نك:‌ [[سوره حشر]]/59‌، 2، 6) منافقان با وعده هميارى و همراهى در صورت جنگ با پيامبر صلى الله عليه و آله يا جلاى وطن ([[سوره حشر]]/59‌،11) بنى‌نضير را به مخالفت با تصميم ياد شده و خوددارى از كوچ اجبارى تحريك كردند.<ref>تفسير قمى، ج‌2، ص‌371؛ تفسير بغوى، ج‌4، ص‌286؛ تفسير‌قرطبى، ج‌18، ص‌23‌ـ‌24.</ref>
@@ سطر ۵۰: / سطر ۵۴: @@
 ==منابع==
 على اسدى، دائرة المعارف قرآن کریم، ج5، ص477-483.
 [[رده: شخصیت‌های شان نزول آیات قرآن]]

@@ سطر ۱۱: / سطر ۱۱: @@
 خداوند با دروغگو خواندن منافقان، از هميارى و همراهى نكردن آنها و رويگردانيشان از بنى‌نضير در صورت جنگ و جلاى وطن خبر داده ([[سوره حشر]]/59‌،12) و آنان را همانند [[شيطان]] مى‌نامد كه به سبب دشمنى ديرينه و با وعده‌هاى دروغين و وسوسه انگيزش به اغواگرى انسان مى‌پردازد و هنگامى كه آدمى در دام كفر گرفتار آمد و درمانده‌ شد از او برائت و بيزارى مى‌جويد.<ref>جامع‌البيان، مج‌14، ج‌28، ص‌63‌؛ مجمع‌البيان، ج‌9، ص‌397‌ـ‌398؛ تفسير بغوى، ج‌4، ص‌294.</ref> ([[سوره حشر]]/59‌،16)
-اين كه «انسان» به معناى جنس آن و آيه بيانگر تعامل شيطان با نوع‌ بنى‌بشر است يا اين كه به شخصى معين در حادثه‌اى خارجى و تاريخى اشاره دارد مورد اختلاف است. گروهى از مفسران شيعه<ref>التبيان، ج‌9، ص‌570‌؛ روض‌الجنان، ج‌9، ص‌132‌ـ‌139؛ الميزان، ج‌19، ص‌213؛ الفرقان، ج‌28، ص‌255.</ref> و شمارى از اهل سنت<ref>فتح‌القدير، ج‌5‌، ص‌205؛ تفسير بيضاوى، ج‌5‌، ص‌322؛ روح‌المعانى، مج‌15، ج‌28، ص‌85‌.</ref> به پيروى از مجاهد «ال» در «الانسان» را به معناى جنس دانسته‌اند. اين ديدگاه با سياق<ref>اغاثة‌اللهفان، ج‌1، ص‌184؛ الميزان، ج‌19، ص‌213؛ من وحى القرآن، ج‌22، ص‌126‌ـ‌127.</ref> و مفهوم<ref>نمونه، ج‌23، ص‌537‌ـ‌538‌.</ref> آيه و كاربردهاى ديگر «انسان» در قرآن كه به معناى جنس آمده سازگار است. (براى‌ نمونه نك: [[سوره يوسف]]/12، 5‌؛ [[سوره اسراء]]/‌17، 53‌؛ [[سوره فرقان]]/25، 29؛ [[سوره معارج]]/70، 19؛ [[سوره تين]]/ 95،4؛ [[سوره عصر]]/103،2) بر‌ اساس اين ديدگاه كه آلوسى آن را به جمهور مفسران نسبت داده است.<ref>روح‌المعانى، مج‌15، ج‌28، ص‌85‌.</ref>
+اين كه «انسان» به معناى جنس آن و آيه بيانگر تعامل شيطان با نوع‌ بنى‌بشر است يا اين كه به شخصى معين در حادثه‌اى خارجى و تاريخى اشاره دارد مورد اختلاف است. گروهى از مفسران شيعه<ref>التبيان، ج‌9، ص‌570‌؛ روض‌الجنان، ج‌9، ص‌132‌ـ‌139؛ الميزان، ج‌19، ص‌213؛ الفرقان، ج‌28، ص‌255.</ref> و شمارى از اهل سنت<ref>فتح‌القدير، ج‌5‌، ص‌205؛ تفسير بيضاوى، ج‌5‌، ص‌322؛ روح‌المعانى، مج‌15، ج‌28، ص‌85‌.</ref> به پيروى از مجاهد «ال» در «الانسان» را به معناى جنس دانسته‌اند. اين ديدگاه با سياق<ref>اغاثة‌اللهفان، ج‌1، ص‌184؛ الميزان، ج‌19، ص‌213؛ من وحى القرآن، ج‌22، ص‌126‌ـ‌127.</ref> و مفهوم<ref>نمونه، ج‌23، ص‌537‌ـ‌538‌.</ref> آيه و كاربردهاى ديگر «انسان» در قرآن كه به معناى جنس آمده سازگار است. (براى‌ نمونه نك: [[سوره يوسف]]/12، 5‌؛ [[سوره اسراء]]/‌17، 53‌؛ [[سوره فرقان]]/25، 29؛ [[سوره معارج]]/70، 19؛ [[سوره تين]]/ 95،4؛ [[سوره عصر]]/103،2) بر‌ اساس اين ديدگاه كه آلوسى آن را به جمهور مفسران نسبت داده است.<ref>روح‌المعانى، مج‌15، ج‌28، ص‌85‌.</ref> معناى آيه عام و فراگير‌است و مى‌تواند درباره همه آدميان صادق باشد،<ref>تفسير جامع، ج‌7، ص‌111؛ كنزالدقائق، ج‌13، ص‌187؛ من‌وحى القرآن، ج‌22، ص‌187.</ref> بر اين اساس، شيطان با وعده‌هاى دروغين، زيبا جلوه دادن بهره‌مندي هاى زندگى و آرزوهاى رنگارنگ و دور و دراز، انسان را به وادى كفر مى‌كشاند و هنگامى كه دروغ بودن وعده‌ها آشكار شد، آدمى را بى‌هيچ يار و ياورى رها ساخته، از او‌ بيزارى مى‌جويد.<ref>التبيان، ج‌9، ص‌570‌؛ تفسير ثعالبى، ج‌3، ص‌319‌ـ‌320؛ الميزان، ج‌19، ص‌213.</ref> چنين مضمونى در برخى ديگر از آيات نيز آمده است كه مى‌تواند مؤيّد ديدگاه ياد شده باشد. (نك: [[سوره ابراهيم]]/14،22؛ [[سوره فرقان]]/25،29)
 دسته دوم از مفسران «ال» را به معناى «عهد» و «انسان» را اشاره به شخصى معين مى‌دانند. ابن‌جوزى هم، اين ديدگاه را به جمهور مفسران نسبت مى‌دهد<ref>زادالمسير، ج‌8‌، ص‌219.</ref> كه با ادعاى گفته شده آلوسى در تناقض است. برخى بكار رفتن صيغه‌هاى ماضى (قال و كفر) و امر (اكفر) را در آيه مؤيّد اين ديدگاه‌ دانسته‌اند، با اين استدلال ضعيف و شكننده كه صيغه‌هاى ياد شده نشان مى‌دهد كه محتواى آيه در زمان گذشته روى داده و شخصى معين، مورد خطاب شيطان بوده است. در غير اين صورت بايد صيغه مضارع بكار‌ مى‌رفت.<ref> بيان‌السعاده، ج4، ص165؛ تفسير منسوب به امام عسكرى صلى الله عليه و آله، ص‌619‌ـ‌620‌.</ref>