برزخ - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Mohammadi در ‏۹ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۰۷:۴۵

2026-04-09T07:45:23Z

نمایش تغییرات

Mohammadi در ‏۹ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۰۷:۳۶

2026-04-09T07:36:02Z

نمایش تغییرات

Mohammadi در ‏۲۳ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۹:۴۸

2026-01-23T19:48:24Z

نمایش تغییرات

Zamani در ‏۳ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۱۲

2025-08-03T13:12:38Z

مهدی موسوی در ‏۲۴ ژانویهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۰۸:۴۱

2023-01-24T08:41:22Z

نمایش تغییرات

Aghajani در ‏۱۰ فوریهٔ ۲۰۲۰، ساعت ۰۵:۵۰

2020-02-10T05:50:49Z

سید مهدی خدایی: 1

2019-10-18T04:00:21Z

سید مهدی خدایی: 6پروژه: رتبه بندی، اولویت بندی ، سنجش کیفی

2019-10-18T03:59:41Z

6پروژه: رتبه بندی، اولویت بندی ، سنجش کیفی

Aghajani در ‏۲۳ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۱:۰۶

2019-09-23T11:06:43Z

Aghajani در ‏۲۳ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۱:۰۴

2019-09-23T11:04:42Z

@@ سطر ۸۵: / سطر ۸۵: @@
 * "برزخ"، حسین دیبا، دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۵، ص۴۶۷-۴۷۷.
 {{اعتقادات شیعه}}
+{{قرآن}}
 [[رده: واژگان قرآنی]]
 [[رده: اعتقادات]]

@@ سطر ۵۵: / سطر ۵۵: @@
 '''نفى ادلّه منكران برزخ:'''
-به رغم اثبات [[برزخ]] با تمسك به آيات ياد شده، برخى با تمسك به ظاهر بعضى از آيات در وجود عالم برزخ تشكيك كرده‌اند؛ از جمله آيه «لايَذوقونَ فيهَا المَوتَ اِلاَّ المَوتَةَ الاولى» ([[سوره دخان]]/44،56) كه دلالت بر [[مرگ]] واحد دارد<ref>شرح المقاصد، ج‌5‌، ص‌112‌ـ‌113.</ref> و ظاهراً مقصود از آن مرگ در دنياست. در جواب اين شبهه گفته شده: «اِلاّ» در آيه استثنا نيست بلكه به معناى «سِوى» بوده و مجموع «اِلاّ» و ما بعد آن بدل از موت است و آيه در صدد نفى مرگى غيرمرگ دنيا يعنى مرگ برزخ است زيرا مرگ دنيا قبلاً تحقق يافته و بازگشت به دنيا و چشيدن دوباره [[مرگ]] آن امكان ندارد و مفاد آيه اين است كه در بهشت آخرت هيچ مرگى وجود ندارد؛ نه مرگ دنيا و نه مرگ برزخ.<ref>الميزان، ج‌18، ص‌150.</ref>
+به رغم اثبات [[برزخ]] با تمسك به آيات ياد شده، برخى با تمسك به ظاهر بعضى از آيات در وجود عالم برزخ تشكيك كرده‌اند؛ از جمله آيه {{متن قرآن|«لايَذوقونَ فيهَا المَوتَ اِلاَّ المَوتَةَ الاولى»}} ([[سوره دخان]]/44،56) كه دلالت بر [[مرگ]] واحد دارد<ref>شرح المقاصد، ج‌5‌، ص‌112‌ـ‌113.</ref> و ظاهراً مقصود از آن مرگ در دنياست. در جواب اين شبهه گفته شده: «اِلاّ» در آيه استثنا نيست بلكه به معناى «سِوى» بوده و مجموع «اِلاّ» و ما بعد آن بدل از موت است و آيه در صدد نفى مرگى غيرمرگ دنيا يعنى مرگ برزخ است زيرا مرگ دنيا قبلاً تحقق يافته و بازگشت به دنيا و چشيدن دوباره [[مرگ]] آن امكان ندارد و مفاد آيه اين است كه در بهشت آخرت هيچ مرگى وجود ندارد؛ نه مرگ دنيا و نه مرگ برزخ.<ref>الميزان، ج‌18، ص‌150.</ref>
 برخى در پاسخ از شبهه مذكور چنين گفته‌اند: اشتمال آيه بر ذكر [[مرگ]] نخستين (انتقال از دنيا به برزخ) منافات با وجود مرگ بعدى (انتقال از برزخ به آخرت) ندارد زيرا مؤمنان كه در نشئه برزخ از انواع نعمت هاى برزخى بهره‌مند بوده‌اند هنگام انتقال به آخرت و بهره‌مندى بيشتر، تلخى مرگ را ادراك نمى‌كنند نه اين كه اصلاً مرگى در كار نباشد، برخلاف ديگران كه تلخى مرگ را در هر دو انتقال مى‌چشند.<ref>انوار درخشان، ج‌15، ص‌189.</ref>

@@ سطر ۱۰۳: / سطر ۱۰۳: @@
 {{سنجش کیفی
 |سنجش=شده
-|شناسه= خوب
+|شناسه= متوسط
 |عنوان بندی مناسب= خوب
 |کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
 {{مدخل دائرة المعارف|[[دائرة المعارف قرآن کریم]]}}
@@ سطر ۹۸: / سطر ۹۹: @@
 [[رده: واژگان قرآنی]]
 [[رده: اعتقادات]]

@@ سطر ۴۸: / سطر ۴۸: @@
 # طبق مضمون برخى آيات، [[فرشتگان]] هنگام [[مرگ]] از ستمگران بازخواست مى‌كنند: {{متن قرآن|«اِنَّ الَّذينَ تَوَفّهُمُ المَلئِكَةُ ظالِمى اَنفُسِهِم قالوا فيمَ كُنتُم...»}} ([[سوره نساء]]/4،97) و به آنها مى‌گويند: جان هاى خود را برآريد: {{متن قرآن|«ولَو تَرَى اِذِ الظّلِمونَ فى غَمَرتِ المَوتِ والمَلئِكَةُ باسِطوا اَيديهِم اَخرِجوا اَنفُسَكُمُ اليَومَ تُجزَونَ عَذابَ الهونِ بِما كُنتُم تَقولونَ عَلَى اللّهِ غَيرَ الحَقِّ و كُنتُم عَن ءايتِهِ تَستَكبِرون»}}. ([[سوره انعام]]/6‌، 93) آيات مزبور نيز مرتبط با سؤال قبر<ref>الميزان، ج‌5‌، ص‌49.</ref> و عذاب برزخى<ref>الميزان، ج‌7، ص‌284.</ref> است و در برخى آثار به اين آيات و همچنين آيات 32 [[سوره نحل]]/16 و 50 [[سوره انفال]]/8 براى اثبات برزخ استدلال شده است.<ref> صحيح البخارى، ج‌2، ص‌123؛ الفرقان، ج‌14، ص‌330؛ ج‌10، ص‌261.</ref>
 # اثبات برخى ويژگي ها براى حيات پس از مرگ در برخى آيات از جمله وجود شب و روز: {{متن قرآن|«اَلنّارُ يُعرَضونَ عَلَيها غُدُوًّا و عَشيـًّا...»}} ([[سوره غافر]]/40،46) دليل بر وجود حيات برزخى دانسته شده است زيرا بر اساس روايات اهل‌ بيت عليهم السلام كه متكلمان نيز از آنها استفاده كرده‌اند<ref>سلسله مؤلفات، ج‌7، ص‌62‌ـ‌64‌، «مسار الشيعه».</ref> در قيامت شب و روزى وجود ندارد، از اين‌رو بايد گفت عذاب مذكور در آيه، مربوط به حيات برزخى است.<ref>تفسير قمى، ج‌2، ص‌261؛ مجمع البيان، ج‌8‌، ص‌818‌.</ref> البته برخى گفته‌اند: اين بدان معنا نيست كه در برزخ لزوماً شب و روز وجود داشته باشد بلكه مى‌توان گفت عذاب فرعون و پيروان او پس از مرگ مقارن با شب و روز دنيوى است و عذاب آنها با ظرف زمانى دنيا سنجيده شده است.<ref>التفسير الكبير، ج‌27، ص‌73.</ref> برخى نيز از عطف جمله {{متن قرآن|«وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ»}} بر ماقبل آن در آيه ياد شده‌ استفاده كرده‌اند كه عذابى كه در جمله قبل، از آن سخن به ميان آمده و شب و روز در آن مطرح گرديده عذابى است كه قبل از قيامت بر مجرمان وارد مى‌شود و عذابى كه در اين جمله وجود دارد و همراه با «أشدّ» است عذاب آخرت است.<ref>الابانه، ص‌75.</ref> برخى از محققان آيه {{متن قرآن|«ولَهُم رِزقُهُم فِيها بُكرَةً و عَشيـّا»}} ([[سوره مريم]]/19،62) را نيز به دليل مطرح كردن صبح و شام مربوط به حيات برزخى دانسته‌اند:<ref>الفرقان، ج‌16، ص‌355‌ـ‌356.</ref> برخى نيز شب و روز را در آيات ياد شده كنايه از دوام عذاب و پاداش دانسته‌اند.<ref>التفسير الكبير، ج‌27، ص‌73.</ref>
-# سخن از تعدد حيات و موت و بيان شمار آنها در برخى آيات نيز از ديگر دلايل اثبات برزخ شمرده شده است: {{متن قرآن|«كَيفَ تَكفُرونَ بِاللّهِ وكُنتُم اَموتـًا فَاَحيكُم ثُمَّ يُميتُكُم ثُمَّ يُحييكُم ثُمَّ اِلَيهِ تُرجَعون»}}. ([[سوره بقره]]/2،28) در اين آيه از عبارتِ «ثُمَّ اِلَيهِ تُرجَعون» كه به روشنى بر بعث اخروى دلالت دارد مى‌توان برداشت كرد كه عبارتِ «ثُمَّ يُميتُكُم ثُمَّ يُحييكُم» مربوط به حيات برزخى است.<ref>التبيان، ج‌1، ص‌122‌ـ‌123؛ روض الجنان، ج‌1، ص‌185.</ref> برخى به دليل آن نيز تصريح كرده‌اند؛<ref>الميزان، ج‌1، ص‌111‌ـ‌112.</ref> يعنى عطف با «ثمّ» كه فاصله و تراخى را مى‌رساند. براى اين تفسير در جوامع روايى نيز مى‌توان شواهدى يافت.<ref>تفسير منسوب به امام عسكرى عليه السلام، ص‌210.</ref> نظير استدلال ياد شده، استدلال به آيه 11 [[سوره غافر]]/40 است: {{متن قرآن|«قالواْ رَبَّنا اَمَتَّنا اثنَتَينِ واَحيَيتَنا اثنَتَينِ فَاعتَرَفنا بِذُنوبِنا فَهَل اِلى خُروج مِن سَبيل»}} كه البته فرق بين دو آيه كاملا مشهود است و آن اين كه در آيه نخست از [[مرگ]] اول به «كُنتُم اَمواتاً» تعبير شده كه به راحتى يا با اندكى تأمّل مى‌تواند بر دوره پيش از تعلق روح منطبق شود؛ اما در آيه دوم موت در قالب لفظ «اماته» طرح گرديده كه به معناى ميراندن است و تطبيق آن بر دوره پيش از حيات دنيوى دشوار است و از اين‌ رو بهتر آن مى‌نمايد كه ميراندن نخست به مرگ پس از حيات دنيوى و ميراندن دوم به مرگ پس از حيات برزخى برگردد. به گفته برخى، بيشتر علما بر همين اساس به اين آيه براى اثبات برزخ استدلال كرده‌اند.<ref>التفسير الكبير، ج‌27، ص‌39؛ الميزان، ج‌17، ص‌313‌ـ‌314.</ref> در اين ميان منكران دلالت دو آيه و نيز منكران عذاب قبر گفته‌اند كه در اين دو آيه سخن از دو مرگ و دو حيات رفته است؛ نه سه مرگ و سه حيات<ref>شرح المقاصد، ج‌5‌، ص‌115.</ref> كه مرگ اول حالت پيشين ابدان، قبل از تعلق روح است كه مرده بودند و مرگ دوم انتقال از نشئه دنيا به آخرت است و حيات اول زندگى دنيا و حيات دوم زندگى آخرت است و اگر حيات و مرگ برزخى وجود داشت و مورد نظر بود بايد در اين آيات از سه مرگ و سه حيات سخن به ميان مى‌آمد. ابن‌مسعود، ابن‌عباس، قتاده و ضحاك بر اين عقيده‌اند كه آيات ياد شده تنها به حيات دنيوى و اخروى اشاره دارد و در ميان متقدمان تنها سدّى دلالت آنها را بر حيات برزخى تمام مى‌داند.<ref>تفسير قرطبى، ج‌15، ص‌194.</ref> اينان براى حل مشكل لفظ «اماته» در آيه دوم كه با بى‌جان بودن در دوره قبل از تعلق روح سازگار نيست به مجاز و كنايه روى آورده‌اند. ايشان بر اين عقيده‌اند كه همان‌طور كه در مثال گفته مى‌شود: «ضيّق فم الركية» و با آن كه دهانه چاه وسيع نيست به چاه كَن گفته مى‌شود كه دهانه آن را تنگ كن همين‌طور هم با آن كه شخص قبل از آمدن به دنيا چيزى نبوده لفظ اماته بر او صادق‌است.<ref>الكشاف، ج‌4، ص‌154.</ref> برخى از محققان اين توجيهات را نوعى تكلف دانسته و گفته‌اند: اين آيه در خصوص حيات برزخى و اخروى است و ارتباطى با حيات دنيوى ندارد. وى با توجه به قرينه كلامى در آيه مورد بحث مى‌گويد: اين آيه سخن كافران در دوزخ اخروى است و آنها براى آن كه از انكار خود در طول زندگى دنيوى پشيمان شده‌اند حال در قيامت آنچه را كه منكر شده‌اند با زبان عجز اقرار مى‌كنند و روشن است كه آنها در عالم دنيا حيات دنيوى خويش را منكر نبوده‌اند، بلكه حيات برزخى و اخروى را منكر شده‌اند.<ref>الميزان، ج‌17، ص‌312‌ـ‌314.</ref> اين تفسير از سوى برخى چنين نقد شده كه كافران در حيات دنيوى نيز احيا و خلق خويش را از هيچ و عدم به دست خداوند منكر بوده‌اند و اقرار مذكور در قيامت مى‌تواند به همين‌ نكته باز‌گردد.<ref>من وحى القرآن، ج‌20، ص‌22‌ـ‌23.</ref>
+# سخن از تعدد حيات و موت و بيان شمار آنها در برخى آيات نيز از ديگر دلايل اثبات برزخ شمرده شده است: {{متن قرآن|«كَيفَ تَكفُرونَ بِاللّهِ وكُنتُم اَموتـًا فَاَحيكُم ثُمَّ يُميتُكُم ثُمَّ يُحييكُم ثُمَّ اِلَيهِ تُرجَعون»}}. ([[سوره بقره]]/2،28) در اين آيه از عبارتِ{{متن قرآن|«ثُمَّ اِلَيهِ تُرجَعون»}} كه به روشنى بر بعث اخروى دلالت دارد مى‌توان برداشت كرد كه عبارتِ {{متن قرآن|«ثُمَّ يُميتُكُم ثُمَّ يُحييكُم»}} مربوط به حيات برزخى است.<ref>التبيان، ج‌1، ص‌122‌ـ‌123؛ روض الجنان، ج‌1، ص‌185.</ref> برخى به دليل آن نيز تصريح كرده‌اند؛<ref>الميزان، ج‌1، ص‌111‌ـ‌112.</ref> يعنى عطف با «ثمّ» كه فاصله و تراخى را مى‌رساند. براى اين تفسير در جوامع روايى نيز مى‌توان شواهدى يافت.<ref>تفسير منسوب به امام عسكرى عليه السلام، ص‌210.</ref> نظير استدلال ياد شده، استدلال به آيه 11 [[سوره غافر]]/40 است: {{متن قرآن|«قالواْ رَبَّنا اَمَتَّنا اثنَتَينِ واَحيَيتَنا اثنَتَينِ فَاعتَرَفنا بِذُنوبِنا فَهَل اِلى خُروج مِن سَبيل»}} كه البته فرق بين دو آيه كاملا مشهود است و آن اين كه در آيه نخست از [[مرگ]] اول به «كُنتُم اَمواتاً» تعبير شده كه به راحتى يا با اندكى تأمّل مى‌تواند بر دوره پيش از تعلق روح منطبق شود؛ اما در آيه دوم موت در قالب لفظ «اماته» طرح گرديده كه به معناى ميراندن است و تطبيق آن بر دوره پيش از حيات دنيوى دشوار است و از اين‌ رو بهتر آن مى‌نمايد كه ميراندن نخست به مرگ پس از حيات دنيوى و ميراندن دوم به مرگ پس از حيات برزخى برگردد. به گفته برخى، بيشتر علما بر همين اساس به اين آيه براى اثبات برزخ استدلال كرده‌اند.<ref>التفسير الكبير، ج‌27، ص‌39؛ الميزان، ج‌17، ص‌313‌ـ‌314.</ref> در اين ميان منكران دلالت دو آيه و نيز منكران عذاب قبر گفته‌اند كه در اين دو آيه سخن از دو مرگ و دو حيات رفته است؛ نه سه مرگ و سه حيات<ref>شرح المقاصد، ج‌5‌، ص‌115.</ref> كه مرگ اول حالت پيشين ابدان، قبل از تعلق روح است كه مرده بودند و مرگ دوم انتقال از نشئه دنيا به آخرت است و حيات اول زندگى دنيا و حيات دوم زندگى آخرت است و اگر حيات و مرگ برزخى وجود داشت و مورد نظر بود بايد در اين آيات از سه مرگ و سه حيات سخن به ميان مى‌آمد. ابن‌مسعود، ابن‌عباس، قتاده و ضحاك بر اين عقيده‌اند كه آيات ياد شده تنها به حيات دنيوى و اخروى اشاره دارد و در ميان متقدمان تنها سدّى دلالت آنها را بر حيات برزخى تمام مى‌داند.<ref>تفسير قرطبى، ج‌15، ص‌194.</ref> اينان براى حل مشكل لفظ «اماته» در آيه دوم كه با بى‌جان بودن در دوره قبل از تعلق روح سازگار نيست به مجاز و كنايه روى آورده‌اند. ايشان بر اين عقيده‌اند كه همان‌طور كه در مثال گفته مى‌شود: «ضيّق فم الركية» و با آن كه دهانه چاه وسيع نيست به چاه كَن گفته مى‌شود كه دهانه آن را تنگ كن همين‌طور هم با آن كه شخص قبل از آمدن به دنيا چيزى نبوده لفظ اماته بر او صادق‌است.<ref>الكشاف، ج‌4، ص‌154.</ref> برخى از محققان اين توجيهات را نوعى تكلف دانسته و گفته‌اند: اين آيه در خصوص حيات برزخى و اخروى است و ارتباطى با حيات دنيوى ندارد. وى با توجه به قرينه كلامى در آيه مورد بحث مى‌گويد: اين آيه سخن كافران در دوزخ اخروى است و آنها براى آن كه از انكار خود در طول زندگى دنيوى پشيمان شده‌اند حال در قيامت آنچه را كه منكر شده‌اند با زبان عجز اقرار مى‌كنند و روشن است كه آنها در عالم دنيا حيات دنيوى خويش را منكر نبوده‌اند، بلكه حيات برزخى و اخروى را منكر شده‌اند.<ref>الميزان، ج‌17، ص‌312‌ـ‌314.</ref> اين تفسير از سوى برخى چنين نقد شده كه كافران در حيات دنيوى نيز احيا و خلق خويش را از هيچ و عدم به دست خداوند منكر بوده‌اند و اقرار مذكور در قيامت مى‌تواند به همين‌ نكته باز‌گردد.<ref>من وحى القرآن، ج‌20، ص‌22‌ـ‌23.</ref>
 # افزون بر آيات گذشته، آيات ديگرى نيز به برزخ مربوط دانسته شده كه دلالت آنها بر حيات برزخى به وضوح دلالت آيات پيشين نيست، چنان كه در آيه {{متن قرآن|«ولَنُذيقَنَّهُم مِنَ العَذابِ الاَدنى دونَ‌العَذابِ الاَكبَر»}} ([[سوره سجده]]/32،21) گفته شده: عذاب ادنى مربوط به عذاب قبر و دنياست و برخى آن را فقط عذاب دنيوى دانسته‌اند،<ref>جامع البيان، مج‌10، ج‌21، ص‌132‌ـ‌133.</ref> چنان كه برخى مقصود از«مَعِيشَةً ضَنْكا» را در آيه 124 [[سوره طه]]/20 عذاب قبر دانسته‌اند.<ref>همان، مج‌9، ج‌16، ص‌283؛ مجمع البيان، ج‌7، ص‌55‌.</ref> آيات {{متن قرآن|«يَومَ تُبلَى السَّرائِر»}} ([[سوره طارق]]/86‌،9)، {{متن قرآن|«ولَهُم رِزقُهُم بُكرَةً و عَشيـّا»}} ([[سوره مريم]]/19،62)، {{متن قرآن|«فَاَمَّا الَّذينَ شَقوا فَفِى النّار»}} ([[سوره هود]]/11،106) و {{متن قرآن|«اَلهكُمُ التَّكاثُر × حَتّى زُرتُمُ المَقابِر»}}([[سوره تكاثر]]/ 102، 1-2) نيز در مورد برزخ دانسته شده است.<ref>جامع البيان، مج‌15، ج‌30، ص‌363؛ تفسير صدر المتالهين، ج‌7، ص‌344‌ـ‌345.</ref> در اين ميان برخى آيات نيز با قرينه آيات ديگر بر حالات برزخ دلالت دارد؛ همچون: {{متن قرآن|«قالَ الَّذينَ لايَرجونَ لِقاءَنا لَولاَ اُنزِلَ عَلَينَا المَلئِكَةُ اَو نَرى رَبَّنا × يَومَ يَرَونَ المَلئِكَةَ لابُشرى يَومَئِذ لِلمُجرِمينَ و يَقولونَ حِجرًا مَحجورا»}}. ([[سوره فرقان]]/25، 21 ـ 22) اين آيه درباره كسانى است كه به پيامبر اعتراض مى‌كردند و به عنوان بهانه كفر خويش مى‌گفتند: چرا ملائكه بر ما نازل نمى‌شود. خداوند در پاسخ ايشان مى‌فرمايد: روزى كه ايشان ملائكه را ببينند روز خوشى براى آنها نخواهد بود. اين آيه با توجه به آيات 97 [[سوره نساء]]/4 و 93 [[سوره انعام]]/6 كه برخورد شديد ملائكه را با مجرمان هنگام مرگ و در حيات برزخى مطرح مى‌كند مى‌تواند در گروه آيات دلالت كننده بر حيات برزخى قرار گيرد.<ref>معاد، ج‌1، ص‌233‌ـ‌234.</ref>
 # در [[احاديث]] نبوى نيز برخى از آيات بر وقايع برزخ تطبيق شده است؛ از [[رسول خدا]] صلى الله عليه و آله ذيل آيه {{متن قرآن|«يُثَبِّتُ اللّهُ الَّذينَ ءامَنوا بِالقَولِ الثّابِت فِى‌الحَيوةِ الدُنيا وَ فِى‌الآخِرَة»}} ([[سوره ابراهيم]]/14،27) نقل شده كه اين آيه درباره مرده‌اى است كه در قبر از او سؤال مى‌شود.<ref>الامالى، طوسى، ص‌377.</ref> با توجه به همين روايت در مورد اين آيه گفته شده: در [[قرآن]] آخرت گاهى به معناى برزخ مى‌آيد.<ref>مجمع البيان، ج‌6، ص‌482.</ref> بسيارى از مفسران ذيل همين آيه مباحث گسترده‌اى را درباره احوال قبر و برزخ مطرح كرده‌اند.<ref>تفسير ابن‌كثير، ج‌2، ص‌550 - 557‌.</ref>