بجدل بن سلیم کلبی - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: به‌روزرسانی مقاله با نسخهٔ نهایی و اصلاح ارجاع‌ها

2026-11-10T13:02:39Z

به‌روزرسانی مقاله با نسخهٔ نهایی و اصلاح ارجاع‌ها

Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: بجدل بن سلیم کلبی

2026-11-10T12:59:24Z

ایجاد مقالهٔ تازه: بجدل بن سلیم کلبی

صفحهٔ تازه

{{شناسنامه شخصیت
|نام کامل = بَجدَل بن سُلیم کَلبی
|تصویر =
|زادروز =
|زادگاه =
|وفات = در جریان [[قیام مختار]] (۶۶–۶۷ق)
|مدفن =
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای
|توضیحات = حضور در سپاه [[عمر بن سعد]] در [[واقعه عاشورا]] و بریدن انگشت [[امام حسین علیه السلام]] برای به دست آوردن انگشتر آن حضرت
}}

'''بَجدَل بن سُلیم کَلبی''' از وابستگان به قبیلهٔ کَلْب و از کسانی بود که در [[واقعه عاشورا]] (۶۱ق) در سپاه [[عمر بن سعد]] حضور داشتند. بر پایهٔ گزارش‌های [[مقتل]]، او پس از شهادت [[امام حسین علیه السلام]] و در جریان غارت جامه‌های آن حضرت، انگشت امام را همراه با انگشترش برید و انگشتر را برداشت.<ref>مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۸.</ref> نام او را در بیشتر منابع «بَجدَل» و در برخی نسخه‌ها «بَحدَل» و «نَجدَل» نیز ضبط کرده‌اند.<ref>ابن طاووس، اللهوف، پانویس گزارش غارت جامه‌ها؛ محمدی ریشهری، دانشنامهٔ امام حسین، ج۹، ص۲۲۰.</ref> پس از [[قیام مختار]] به خون‌خواهی شهدای [[کربلا]]، او را نزد [[مختار ثقفی]] آوردند و به دستور او دست‌ها و پاهایش را بریدند. بر پایهٔ همین گزارش‌ها، او سرانجام بر اثر خون‌ریزی درگذشت.<ref>محمدی ریشهری، دانشنامهٔ امام حسین، ج۹، ص۲۲۰.</ref> جز این دو رویداد، آگاهی روشنی از زندگی او نیست.<ref>همان‌جا.</ref>

== نام و نسب ==
منابع کهن او را تنها با نام «بَجدَل بن سُلیم» و نسبت «کَلبی» می‌شناسند؛ یعنی وابسته به قبیلهٔ کَلْب.<ref>محمدی ریشهری، دانشنامهٔ امام حسین، ج۹، ص۲۲۰.</ref> هیچ‌یک از این منابع سلسلهٔ نسب او را تا تیره‌های شناخته‌شدهٔ این قبیله پی نمی‌گیرد؛ از این‌رو جایگاه دقیق او در میان تیره‌های کلب روشن نیست. از تاریخ تولد، پدر و مادر، همسر و فرزندان او نیز گزارشی در دست نیست.<ref>همان‌جا.</ref>

در ضبط نام او اختلاف جزئی هست: بیشتر منابع «بَجدَل» نوشته‌اند، اما در حاشیهٔ برخی نسخه‌ها «بَحدَل» و «نَجدَل» هم دیده می‌شود.<ref>ابن طاووس، اللهوف، پانویس گزارش غارت جامه‌ها.</ref>

== نقش در واقعهٔ کربلا ==
بر پایهٔ گزارشی که [[سید بن طاووس]] در اللهوف آورده و [[علامه مجلسى|علامه مجلسی]] آن را در [[بحارالأنوار (کتاب)|بحار الأنوار]] نقل کرده است، پس از شهادت امام حسین علیه السلام یاران عمر بن سعد به غارت جامه‌ها و وسایل آن حضرت روی آوردند: «ثُمَّ أَقْبَلُوا عَلَى سَلْبِ الْحُسَيْنِ»؛ «سپس به غارت [جامه‌های] حسین روی آوردند».<ref>مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۷ (به نقل از ابن طاووس، اللهوف).</ref>

در این غارت، هر کس چیزی برداشت. پیراهن امام به دست اسحاق بن حویهٔ حضرمی رسید، شلوارش را بحر بن کعب برد، عمامه را اَخنَس بن مرثد گرفت و کفش‌ها را اسود بن خالد برداشت.<ref>مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۷–۵۸.</ref> در همین میان، انگشتر امام سهم بجدل شد و او برای بیرون آوردن آن، انگشت آن حضرت را برید:

«وَأَخَذَ خَاتَمَهُ بَجْدَلُ بْنُ سُلَیْمٍ الْكَلْبِيُّ ... فَقَطَعَ إِصْبَعَهُ مَعَ الْخَاتَمِ»؛ «و انگشتری او را بجدل بن سلیم کلبی گرفت ... و انگشت او را همراه با انگشتر برید».<ref>مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۸؛ نیز: ابن طاووس، اللهوف، گزارش غارت جامه‌ها.</ref>

این گزارش نشان می‌دهد که انگشتر بر دست امام بوده است. در فهرستی که [[تاریخ طبری (کتاب)|تاریخ طبری]] از غارت جامه‌های امام آورده، نام بجدل و ماجرای انگشتر دیده نمی‌شود و تنها از شلوار، قطیفه، کفش و شمشیر امام سخن رفته است.<ref>طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۵۳.</ref>

== سرانجام ==
قیام مختار در [[کوفه]] با شعار خون‌خواهی امام حسین علیه السلام آغاز شد. بر پایهٔ گزارش طبری، در شب آغاز قیام، مختار دستور داد شعار «یَا لَثَارَاتِ الْحُسَيْنِ»؛ «ای خون‌های حسین!» سر دهند.<ref>طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۲۰.</ref> در ادامهٔ این خون‌خواهی، غارتگران و قاتلان کربلا یکی پس از دیگری شناسایی و کیفر شدند.

دربارهٔ بجدل دو گزارش نزدیک به هم در دست است. در گزارش ابن طاووس، مختار او را گرفت و «فَقَطَعَ يَدَيْهِ وَرِجْلَيْهِ وَتَرَکَهُ يَتَشَحَّطُ فِي دَمِهِ حَتَّى هَلَکَ»؛ «دست‌ها و پاهایش را برید و او را رها کرد تا در خون خود بغلتد تا هلاک شد».<ref>مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۸؛ ابن طاووس، اللهوف، گزارش غارت جامه‌ها.</ref>

گزارش دیگری که ابن ابی الحدید در ''ذوب النضار'' آورده، جزئیات بیشتری دارد: بجدل را نزد مختار آوردند و به او گفتند که این همان کسی است که انگشتر امام را گرفته و انگشتش را بریده است؛ مختار دستور داد دست‌ها و پاهایش را ببرند و «فَلَمْ یَزَلْ یَنْزِفُ دَمًا حَتَّى مَاتَ»؛ «پیوسته خون از بدنش می‌رفت تا مرد».<ref>محمدی ریشهری، دانشنامهٔ امام حسین، ج۹، ص۲۲۰ (به نقل از ذوب النضار).</ref>

هر دو گزارش در این نکته هم‌داستان‌اند که او بر اثر خون‌ریزی از میان رفت. این کیفر را می‌توان در سال‌های ۶۶ و ۶۷ق، یعنی روزگار خون‌خواهی مختار، جای داد؛ هرچند منابع مقتل تاریخ دقیقی برای آن نمی‌آورند.

== ارزیابی منابع ==
آگاهی‌های منابع دربارهٔ بجدل به همین دو خبر محدود است.<ref>محمدی ریشهری، دانشنامهٔ امام حسین، ج۹، ص۲۲۰.</ref> ماجرای بریدن انگشت نخست در مقتل‌نگاری‌هایی مانند اللهوف و سپس در بحار الأنوار و ذوب النضار ثبت شده است. در برابر، منبع کهن‌تری چون تاریخ طبری در گزارش غارت جامه‌ها نامی از او نمی‌آورد.<ref>طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۵۳.</ref> از این‌رو این خبر را باید در شمار گزارش‌های ادبیات مقتل شمرد، نه از خبرهای مشهوری که چند منبع مستقل آن را نقل کرده‌اند.

در این منابع نام بجدل با نفرین همراه شده است؛ چنین تعبیرهایی به زبان همان منابع گزارش می‌شود.

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* ابن طاووس، علی بن موسی؛ ''اللهوف علی قتلی الطفوف''، نسخهٔ الکترونیکی کتابخانهٔ مدرسهٔ فقاهت (lib.eshia.ir).
* طبری، محمد بن جریر؛ ''تاریخ الطبری''، تحقیق محمد أبو الفضل إبراهیم، بیروت: دار التراث، ۱۳۸۷ق؛ ج۵ و ۶.
* محمدی ریشهری، محمد؛ ''دانشنامهٔ امام حسین بر پایهٔ قرآن، حدیث و تاریخ''، نسخهٔ الکترونیکی کتابخانهٔ مدرسهٔ فقاهت (lib.eshia.ir)؛ ج۹.
* مجلسی، محمدباقر؛ ''بحارالأنوار''، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۴۵.

{{قیام مختار}}

[[رده:عاملان واقعه کربلا]]
[[رده:سپاهیان عمر سعد در واقعه کربلا]]
[[رده:دشمنان اهل البیت علیهم السلام]]

@@ سطر ۲۰: / سطر ۲۰: @@
 بر پایهٔ گزارشی که [[سید بن طاووس]] در اللهوف آورده و [[علامه مجلسى|علامه مجلسی]] آن را در [[بحارالأنوار (کتاب)|بحار الأنوار]] نقل کرده است، پس از شهادت امام حسین علیه السلام یاران عمر بن سعد به غارت جامه‌ها و وسایل آن حضرت روی آوردند: «ثُمَّ أَقْبَلُوا عَلَى سَلْبِ الْحُسَيْنِ»؛ «سپس به غارت [جامه‌های] حسین روی آوردند».<ref>مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۷ (به نقل از ابن طاووس، اللهوف).</ref>
-در این غارت، هر کس چیزی برداشت. پیراهن امام به دست اسحاق بن حویهٔ حضرمی رسید، شلوارش را بحر بن کعب برد، عمامه را اَخنَس بن مرثد گرفت و کفش‌ها را اسود بن خالد برداشت.<ref>مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۷–۵۸.</ref> در همین میان، انگشتر امام سهم بجدل شد و او برای بیرون آوردن آن، انگشت آن حضرت را برید:
+در این غارت، هر کس چیزی برداشت. پیراهن امام به دست [[اسحاق بن حیوه حضرمی|اسحاق بن حویهٔ حضرمی]] رسید، شلوارش را بحر بن کعب برد، عمامه را اَخنَس بن مرثد گرفت و کفش‌ها را اسود بن خالد برداشت.<ref>مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۷–۵۸.</ref> در همین میان، انگشتر امام سهم بجدل شد و او برای بیرون آوردن آن، انگشت آن حضرت را برید:
-«وَأَخَذَ خَاتَمَهُ بَجْدَلُ بْنُ سُلَیْمٍ الْكَلْبِيُّ ... فَقَطَعَ إِصْبَعَهُ مَعَ الْخَاتَمِ»؛ «و انگشتری او را بجدل بن سلیم کلبی گرفت ... و انگشت او را همراه با انگشتر برید».<ref>مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۸؛ نیز: ابن طاووس، اللهوف، گزارش غارت جامه‌ها.</ref>
+«وَأَخَذَ خَاتَمَهُ بَجْدَلُ بْنُ سُلَيْمٍ الْكَلْبِيُّ ... فَقَطَعَ إِصْبَعَهُ مَعَ الْخَاتَمِ»؛ «و انگشتری او را بجدل بن سلیم کلبی گرفت ... و انگشت او را همراه با انگشتر برید».<ref>مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۸؛ نیز: ابن طاووس، اللهوف، گزارش غارت جامه‌ها.</ref>
 این گزارش نشان می‌دهد که انگشتر بر دست امام بوده است. در فهرستی که [[تاریخ طبری (کتاب)|تاریخ طبری]] از غارت جامه‌های امام آورده، نام بجدل و ماجرای انگشتر دیده نمی‌شود و تنها از شلوار، قطیفه، کفش و شمشیر امام سخن رفته است.<ref>طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۵۳.</ref>
 == سرانجام ==
-قیام مختار در [[کوفه]] با شعار خون‌خواهی امام حسین علیه السلام آغاز شد. بر پایهٔ گزارش طبری، در شب آغاز قیام، مختار دستور داد شعار «یَا لَثَارَاتِ الْحُسَيْنِ»؛ «ای خون‌های حسین!» سر دهند.<ref>طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۲۰.</ref> در ادامهٔ این خون‌خواهی، غارتگران و قاتلان کربلا یکی پس از دیگری شناسایی و کیفر شدند.
+قیام مختار در [[کوفه]] با شعار خون‌خواهی امام حسین علیه السلام آغاز شد. بر پایهٔ گزارش طبری، در شب آغاز قیام، مختار دستور داد شعار «يَا لَثَارَاتِ الْحُسَيْنِ»؛ «ای خون‌های حسین!» سر دهند.<ref>طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۲۰.</ref> در ادامهٔ این خون‌خواهی، غارتگران و قاتلان کربلا یکی پس از دیگری شناسایی و کیفر شدند.
-دربارهٔ بجدل دو گزارش نزدیک به هم در دست است. در گزارش ابن طاووس، مختار او را گرفت و «فَقَطَعَ يَدَيْهِ وَرِجْلَيْهِ وَتَرَکَهُ يَتَشَحَّطُ فِي دَمِهِ حَتَّى هَلَکَ»؛ «دست‌ها و پاهایش را برید و او را رها کرد تا در خون خود بغلتد تا هلاک شد».<ref>مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۸؛ ابن طاووس، اللهوف، گزارش غارت جامه‌ها.</ref>
+دربارهٔ بجدل دو گزارش نزدیک به هم در دست است. در گزارش ابن طاووس، مختار او را گرفت و «فَقَطَعَ يَدَيْهِ وَرِجْلَيْهِ وَتَرَكَهُ يَتَشَحَّطُ فِي دَمِهِ حَتَّى هَلَكَ»؛ «دست‌ها و پاهایش را برید و او را رها کرد تا در خون خود بغلتد تا هلاک شد».<ref>مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۸؛ ابن طاووس، اللهوف، گزارش غارت جامه‌ها.</ref>
-گزارش دیگری که ابن ابی الحدید در ''ذوب النضار'' آورده، جزئیات بیشتری دارد: بجدل را نزد مختار آوردند و به او گفتند که این همان کسی است که انگشتر امام را گرفته و انگشتش را بریده است؛ مختار دستور داد دست‌ها و پاهایش را ببرند و «فَلَمْ یَزَلْ یَنْزِفُ دَمًا حَتَّى مَاتَ»؛ «پیوسته خون از بدنش می‌رفت تا مرد».<ref>محمدی ریشهری، دانشنامهٔ امام حسین، ج۹، ص۲۲۰ (به نقل از ذوب النضار).</ref>
+گزارش دیگری که ابن ابی الحدید در ''ذوب النضار'' آورده، جزئیات بیشتری دارد: بجدل را نزد مختار آوردند و به او گفتند که این همان کسی است که انگشتر امام را گرفته و انگشتش را بریده است؛ مختار دستور داد دست‌ها و پاهایش را ببرند و «فَلَمْ يَزَلْ يَنْزِفُ دَمًا حَتَّى مَاتَ»؛ «پیوسته خون از بدنش می‌رفت تا مرد».<ref>محمدی ریشهری، دانشنامهٔ امام حسین، ج۹، ص۲۲۰ (به نقل از ذوب النضار).</ref>
 هر دو گزارش در این نکته هم‌داستان‌اند که او بر اثر خون‌ریزی از میان رفت. این کیفر را می‌توان در سال‌های ۶۶ و ۶۷ق، یعنی روزگار خون‌خواهی مختار، جای داد؛ هرچند منابع مقتل تاریخ دقیقی برای آن نمی‌آورند.
 == ارزیابی منابع ==
-آگاهی‌های منابع دربارهٔ بجدل به همین دو خبر محدود است.<ref>محمدی ریشهری، دانشنامهٔ امام حسین، ج۹، ص۲۲۰.</ref> ماجرای بریدن انگشت نخست در مقتل‌نگاری‌هایی مانند اللهوف و سپس در بحار الأنوار و ذوب النضار ثبت شده است. در برابر، منبع کهن‌تری چون تاریخ طبری در گزارش غارت جامه‌ها نامی از او نمی‌آورد.<ref>طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۵۳.</ref> از این‌رو این خبر را باید در شمار گزارش‌های ادبیات مقتل شمرد، نه از خبرهای مشهوری که چند منبع مستقل آن را نقل کرده‌اند.
+آگاهی‌های منابع دربارهٔ بجدل به همین دو خبر محدود است.<ref>محمدی ریشهری، دانشنامهٔ امام حسین، ج۹، ص۲۲۰.</ref> ماجرای بریدن انگشت در مقتل‌نگاری‌هایی مانند اللهوف و در آثاری چون بحار الأنوار و ذوب النضار ثبت شده است. در برابر، منبع کهن‌تری چون تاریخ طبری در گزارش غارت جامه‌ها نامی از او نمی‌آورد.<ref>طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۵۳.</ref> از این‌رو این خبر را باید در شمار گزارش‌های ادبیات مقتل شمرد، نه از خبرهای مشهوری که چند منبع مستقل آن را نقل کرده‌اند.
 در این منابع نام بجدل با نفرین همراه شده است؛ چنین تعبیرهایی به زبان همان منابع گزارش می‌شود.