Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: بایزید بسطامی

2026-11-12T12:05:22Z

ایجاد مقالهٔ تازه: بایزید بسطامی

صفحهٔ تازه

{{شناسنامه عالم
|نام کامل = طیفور بن عیسی بن آدم (یا سُروشان) بسطامی
|تصویر =
|زادروز = معلوم نیست
|زادگاه = بسطام، [[خراسان]]
|وفات = ۲۶۱ق؛ به قولی ۲۳۴ و ۲۶۴ق
|مدفن = بسطام
|اساتید = ۱۱۳ پیر و مرشد در سفرها (بر پایهٔ گزارش عطار)؛ بر پایهٔ برخی منابع شیعی، [[امام صادق علیه السلام|امام جعفر صادق علیه‌السلام]]
|آثار = اقوال او در تذکرة الأولیاء و الرسالة القشیریة نقل شده است
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای
|توضیحات = از مشایخ نامدار [[تصوف]] و ملقب به «سلطان العارفین»
}}

'''بایزید بسطامی''' با نام '''طیفور بن عیسی''' (درگذشتهٔ ۲۶۱ق) از نامدارترین عارفان و مشایخ [[تصوف]] سدهٔ سوم هجری بود که در بسطام، از شهرهای [[خراسان]]، زاده شد. او را «سلطان العارفین» لقب داده‌اند و در سنت صوفیه از پیشگامان سخن گفتن از [[توحید]] و فنا شمرده می‌شود و شطحیات او شهرت بسیار دارد.<ref>عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۲۷.</ref> آگاهی‌های زندگی او بیشتر بر حکایت‌ها و اقوالی استوار است که در آثار صوفیه گرد آمده است.<ref>عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۲۷؛ قشیری، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۵۵.</ref> در برخی منابع شیعی گزارش‌هایی دربارهٔ خدمت او در خانهٔ [[امام صادق علیه السلام|امام جعفر صادق علیه‌السلام]] آمده است،<ref>امین، أعیان الشیعة، ج۷، ص۴۰۳؛ شیخ بهایی، الکشکول، ج۱، ص۱۱۵.</ref> اما درستی این گزارش به سبب اختلاف تاریخ‌ها مورد مناقشه است.<ref>امینی، الغدیر، ج۳، ص۲۷۰.</ref>

==نام و نسب==
نام او را طیفور بن عیسی بن آدم بن عیسی بن علی بسطامی و در نقلی دیگر طیفور بن عیسی بن سروشان نوشته‌اند.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۵۳۱؛ خوانساری، روضات الجنات، ج۴، ص۱۵۶.</ref> «ابویزید» کنیهٔ اوست و در فارسی «بایزید» خوانده می‌شود. جدّش [[مجوس]] بود و اسلام آورد.<ref>قشیری، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۵۵؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۵۳۱.</ref> دو برادرش، آدم و علی، نیز زاهد و عابد بودند و بایزید را برتر از آن دو دانسته‌اند.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۵۳۱.</ref> بسطام شهری در ناحیهٔ قومس و از شهرهای خراسان بود.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۵۳۱.</ref> عطار لقب‌های «سلطان العارفین»، «حجة الخلائق» و «قطب عالم» را برای او آورده و روایاتش را در [[حدیث]] «عالی» خوانده است.<ref>عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۲۷.</ref>

==زندگی و سلوک==
بر پایهٔ گزارش عطار، مادرش می‌گفت هرگاه لقمه‌ای به شبهت در دهان می‌نهاد، کودک در شکمش آرام نمی‌گرفت؛ بایزید «دولت مادرزاد» را بهترین توشهٔ راه می‌دانست.<ref>عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۲۸.</ref> در مکتب، هنگام خواندن آیهٔ {{متن قرآن|أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ}}؛ «شکرگزار من و پدر و مادرت باش»، از استاد اجازه خواست به خانه رود و به مادر گفت نمی‌تواند هم‌زمان در دو خانه کدخدایی کند؛ مادر او را در راه خدا آزاد کرد.<ref>عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۲۸؛ قرآن کریم، سورهٔ لقمان، آیهٔ ۱۴.</ref>

سپس بسطام را ترک گفت و سی سال در [[شام]] و نواحی آن سفر کرد و به ریاضت پرداخت. به گزارش عطار، صد و سیزده پیر را خدمت کرد و از همه بهره برد.<ref>عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۲۹؛ قشیری، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۵۵.</ref> دوازده سال در راه [[مکه]] بود و در هر نمازگاهی دو رکعت نماز می‌گزارد.<ref>عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۲۹.</ref> در سفری پیری را دید که آب دهان به سوی [[قبله]] انداخت؛ از او بازگشت و گفت کسی که در ادب پیامبر (صلی الله علیه و آله) امین نیست، در ادعای خود نیز امین نخواهد بود.<ref>قشیری، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۵۵.</ref>

به بسطام بازگشت و به خدمت مادر پرداخت؛ شبی مادرش آب خواست و او تا سحر کوزه را در دست داشت.<ref>عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۳۱.</ref> مردم بسطام او را هفت بار از شهر بیرون کردند و او می‌گفت: «خوشا شهری که بدِ آن من باشم.»<ref>عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۳۲.</ref>

==اندیشه و اقوال==
===شطحیات===
«شطح» سخنی است که عارف در حال وجد بر زبان می‌آورد و ظاهرش با [[شریعت]] ناسازگار می‌نماید. شطح مشهور بایزید «سبحانی ما أعظم شأنی» است؛ یعنی «پاکم؛ چه بزرگ است شأن من».<ref>عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۳۳.</ref> به گزارش عطار، چون شاگردانش او را بازخواستند، گفت اگر بار دیگر چنین سخنی بگویم او را با کارد پاره‌پاره کنند. چون سخن تکرار شد، شاگردان با کارد بر او تاختند، اما کاردها کارگر نشد و بایزید را کوچک در محراب یافتند که گفت: «بایزید این است که می‌بینید؛ آن بایزید نبود.»<ref>عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۳۳.</ref> او خود این‌گونه سخنان را با جملهٔ «الجبار نفسه علی لسان عبده» توضیح می‌داد؛ یعنی «جبّار، سخن خویش را بر زبان بنده‌اش جاری می‌کند».<ref>عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۳۴.</ref> در نقلی دیگر، عرش و کرسی و لوح و قلم را «منم» گفت و افزود هرکه در حق محو شود، همه‌چیز را حق می‌بیند.<ref>عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۶۶.</ref>

===توحید===
بایزید می‌گفت معرفت را «ببطن جائع و بدن عار»؛ یعنی «با شکم گرسنه و تن برهنه» یافته است.<ref>قشیری، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۵۵.</ref> دربارهٔ توحید گفته است: «هفتاد سال در توحید و تفريد و تجريد قدم زدم و از این همه جز گمانی به چنگ نیاوردم.»<ref>عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۲۶.</ref> در عین حال بر شریعت سخت تأکید داشت: «لو نظرتم إلی رجل أعطی من الکرامات حتی یرتفع فی الهواء فلا تغتروا به حتی تنظروا کیف تجدونه عند الأمر والنهی وحفظ الحدود وأداء الشریعة»؛ یعنی «اگر کسی را دیدید که از کرامات در هوا پرواز می‌کند، فریبش را نخورید تا ببینید در برابر امر و نهی و حدود شریعت چگونه است».<ref>قشیری، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۵۶؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۵۳۱.</ref>

===فنا===
در مقام فنا گفته است: «چون نود هزار سال به سر آمد، بایزید را دیدم و هرچه دیدم همه من بودم»، و سپس: «با منی مرا به تو راه نیست.»<ref>عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۷۰.</ref> به گزارش عطار، پاسخ آمد که رهایی از «تویی» در پیروی از پیامبر (صلی الله علیه و آله) است.<ref>عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۷۰.</ref> و گفته است: «منذ ثلاثين سنة أصلي و اعتقادي في نفسي عند كل صلاة كأني مجوسي أريد أن أقطع زناري»؛ یعنی «سی سال است نماز می‌خوانم و در هر نماز خود را چون مجوسی می‌بینم که می‌خواهد زنّارش را ببرد».<ref>قشیری، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۵۶.</ref>

==جایگاه و اختلاف نظرها==
===جایگاه در تصوف===
عطار او را «اکبر مشایخ و اعظم اولیا» خوانده است.<ref>عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۲۷.</ref> جنید بغدادی او را «چون جبرئیل در میان ملائکه» خوانده است.<ref>عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۲۷.</ref> [[ابوسعید ابوالخیر]] نیز گفته است هجده هزار عالم را از بایزید پر می‌بیند و بایزید را در میان آن‌ها نمی‌بیند.<ref>عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۲۸.</ref> قشیری و ابن خلکان، از عالمان اهل سنت، او را از بزرگان زاهدان و مشایخ شمرده‌اند.<ref>قشیری، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۵۵؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۵۳۱.</ref>

===نقد عالمان===
[[ملاصدرا]] در تفسیر خود، در بحث از سخنانی چون «أنا الحق» و «سبحانی ما أعظم شأنی»، هشدار می‌دهد که سالک در این مقام اگر خداوند او را استوار نگرداند، به «کفر اکبر» می‌افتد. او سپس بازگشت بایزید را نقل می‌کند که گفت: «الهی إن قلت یوماً سبحانی ما أعظم شأنی فأنا الیوم کافر مجوسی...»؛ یعنی «خدایا اگر روزی گفته‌ام سبحانی ما أعظم شأنی، امروز کافر مجوسیم و زنّارم را می‌برم و می‌گویم: شهادت می‌دهم که خدایی جز الله نیست و محمد رسول اوست».<ref>ملاصدرا، تفسیر القرآن الکریم، ج۵، ص۲۵۰-۲۵۱.</ref>

===نگاه شیعه===
[[ابن شهرآشوب]] در مناقب آورده است که طیفور سقا از خدمتگزاران امام جعفر صادق علیه‌السلام بود و سیزده سال آب به آن حضرت داد.<ref>امین، أعیان الشیعة، ج۷، ص۴۰۳.</ref> [[شیخ بهایی]] در الکشکول، به نقل از ابن زهره، همین گزارش را می‌آورد و می‌افزاید که گروهی از مورخان، [[فخر رازی]]، [[سید بن طاوس]] و [[علامه حلی]] نیز آن را آورده‌اند و از این‌رو انکار آن در شرح المواقف را بی‌اعتبار می‌داند.<ref>شیخ بهایی، الکشکول، ج۱، ص۱۱۵.</ref> خوانساری در روضات الجنات، به نقل از [[معجم البلدان]] [[یاقوت حموی]] و نفحات الانس [[عبدالرحمن جامی]]، این اختلاف را با قائل شدن به دو تن به نام طیفور حل می‌کند.<ref>خوانساری، روضات الجنات، ج۴، ص۱۵۶-۱۵۷.</ref> در برابر، [[علامه امینی]] در الغدیر این گزارش را نادرست می‌داند؛ به گفتهٔ او امام صادق علیه‌السلام در ۱۴۸ق و بایزید در ۲۶۱ تا ۲۶۴ق درگذشت و او از درازعمران نبود، پس چنین پیوندی ممکن نیست.<ref>امینی، الغدیر، ج۳، ص۲۷۰.</ref>

==وفات==
قشیری سال وفات او را ۲۶۱ق و به قولی ۲۳۴ق نوشته است.<ref>قشیری، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۵۵.</ref> ابن خلکان ۲۶۱ق و به قولی ۲۶۴ق را آورده است.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۵۳۱.</ref> او در بسطام درگذشت و همان‌جا دفن شد. یاقوت حموی آرامگاه او را در میان بسطام، کنار بازار معروف آن، دیده است.<ref>خوانساری، روضات الجنات، ج۴، ص۱۵۶ (به نقل از یاقوت حموی).</ref> عطار درگذشت او را در حال [[ذکر]] وصف کرده است.<ref>عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۷۲.</ref> [[ابوسعید ابوالخیر]] نیز آرامگاه او را [[زیارت]] کرد و گفت این جایی است که هر کس چیزی گم کرده باشد، آن را بازمی‌یابد.<ref>عطار نیشابوری، تذکرة الأولیاء، ج۱، ص۱۷۳.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* قرآن کریم، ترجمهٔ حسین انصاریان، قم: دار القرآن الکریم، ۱۴۱۵ق.
* ابن خلکان، احمد؛ وفیات الأعیان، تحقیق احسان عباس، بیروت: دار صادر، ۱۹۷۲م؛ ج۲.
* امین، سید محسن؛ أعیان الشیعة، بیروت: دار التعارف، بی‌تا؛ ج۱ و ۷.
* امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۳۸۷ق؛ ج۳.
* خوانساری، محمدباقر؛ روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات، قم: اسماعیلیان، ۱۳۹۰ق؛ ج۴.
* شیخ بهایی، محمد بن حسین؛ الکشکول، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بی‌تا؛ ج۱.
* عطار نیشابوری، فریدالدین؛ تذکرة الأولیاء، تحقیق محمد قزوینی، تهران: ۱۳۷۸ش؛ ج۱.
* قشیری، عبدالکریم؛ الرسالة القشیریة، تحقیق معروف زریق و علی عبدالحمید بلطه‌جی، بیروت: ۱۴۰۸ق؛ ج۱.
* ملاصدرا، صدرالدین شیرازی؛ تفسیر القرآن الکریم، قم: انتشارات بیدار، ۱۳۶۶ش؛ ج۵.

[[رده:عارفان]]
[[رده:عرفان]]
[[رده:اهل سنت]]
[[رده:علمای قرن سوم]]

بایزید بسطامی - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: بایزید بسطامی