باطش - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Mohammadi در ‏۱۴ مارس ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۰۵

2026-03-14T09:05:26Z

Mohammadi در ‏۲۷ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۴:۵۲

2026-01-27T04:52:21Z

Zamani در ‏۳ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۰۹

2025-08-03T13:09:16Z

مهدی موسوی در ‏۴ ژانویهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۰۷:۱۴

2023-01-04T07:14:08Z

نمایش تغییرات

Aghajani در ‏۲۶ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۰۵:۱۹

2019-09-26T05:19:57Z

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۱۰ ژانویهٔ ۲۰۱۳، ساعت ۰۷:۳۳

2013-01-10T07:33:22Z

مرضیه الله وکیل جزی: صفحه‌ای جدید حاوی '{{مدخل دائرة المعارف|دائرة المعارف قرآن کریم}} به سختى عذاب كننده ستمگران، از ...' ایجاد کرد

2012-11-08T08:36:37Z

صفحه‌ای جدید حاوی '{{مدخل دائرة المعارف|دائرة المعارف قرآن کریم}} به سختى عذاب كننده ستمگران، از ...' ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل دائرة المعارف|[[دائرة المعارف قرآن کریم]]}}

به سختى عذاب كننده ستمگران، از اسما و صفات الهى.

باطش اسم فاعل از ريشه «ب ـ ط ـ ش» به معناى گرفتن چيزى با شدت، قوت و سرعت است.<ref>تاج‌العروس، ج9، ص62‌؛ لسان‌العرب، ج1، ص431؛ مجمع‌البحرين، ج‌1، ص‌211، «بطش».</ref> برخى بطش را هر گونه عمل قهرآميز و شديد، اعم از گرفتن و غير آن دانسته‌اند.<ref> التحقيق، ج‌1، ص‌289، «بطش».</ref>

گفته‌شده: بطش در آغاز بيشتر درباره زدن پى‌در‌پى بكار مى‌رفته؛ ولى پس از آن در وارد‌ ساختن دردهاى پياپى استعمال گشته است.<ref>التبيان، ج9، ص228؛ التفسيرالكبير، ج27، ص244.</ref> گاهى نيز بطش به معناى مطلق گرفتن، با شدت باشد يا بدون آن به كار مى‌رود.<ref>ر.ك: مجمع البحرين، ج‌1، ص‌211.</ref>

باطش از اسماى الهى<ref>المقام الاسنى، ص‌88‌؛ اسماء و صفات الهى، ج‌1، ص‌175.</ref> و بدين معناست كه خداوند، ستمگران<ref>تفسير قمى، ج‌2، ص‌410؛ مجمع البيان، ج‌10، ص‌710؛ قرطبى، ج‌19، ص‌195.</ref> و دشمنان الهى را كه با فرمان او مخالفت و پيامبرانش را تكذيب كردند<ref>تفسير ابن‌كثير، ج‌4، ص‌530‌.</ref> به شدت عذاب كرده،<ref>مجمع البيان، ج‌10، ص‌710؛ زاد المسير، ج‌9، ص‌78.</ref> از آنان انتقام مى‌گيرد.<ref>جامع‌البيان، مج‌15، ج‌30، ص‌173؛ تفسير ابن‌كثير، ج‌4، ص‌530‌.</ref>

مادّه بطش در [[قرآن كريم]] در سه آيه به خداوند نسبت داده شده و در آيات ديگرى نيز بدون بكار رفتن اين مادّه، به گرفتن و عذاب شديد الهى اشاره شده است؛ مانند: «اِنَّ اَخذَهُ اَليمٌ شَديد» ([[سوره هود]]/11، 102)،<ref>تفسير قمى، ج‌2، ص‌265؛ تفسير قرطبى، ج‌19، ص‌195.</ref> «فَاَخَذنهُم اَخذَ عَزيز مُقتَدِر». ([[سوره قمر]]/54‌، 42)<ref>تفسير ابن‌كثير، ج‌4، ص‌530‌.</ref> (=>‌آخذ)

قرآن كريم پس از ذكر داستان اصحاب اخدود ([[سوره بروج]]/85‌، 4 ـ 9) و وعده عذاب آنان (سوره بروج/85‌،10) در مقام تأكيد<ref> التفسير الكبير، ج‌31، ص‌123؛ الميزان، ج‌20، ص‌252.</ref> و نيز براى برحذر‌داشتن انسان ها از گرفتار شدن به عذابِ‌الهى<ref>جامع البيان، مج‌15، ج‌30، ص‌173.</ref> به باطش بودن خداوند اشاره كرده و بطش الهى را شديد دانسته است: «اِنَّ بَطشَ رَبِّكَ لَشَديد». (سوره بروج/85‌،12) چون واژه «بطش» از نظر لغوى خود متضمن معناى شدت است، وصف‌ كردن آن به شديد بر مضاعف بودن شدت،<ref>الكشاف، ج‌4، ص‌732؛ تفسير بيضاوى، ج‌5‌، ص‌474؛ الصافى، ج‌5‌، ص‌311.</ref> كراهت و دردآورى آن<ref>التبيان، ج‌10، ص‌320؛ مجمع البيان، ج‌10، ص‌710؛ مجمع‌البحرين، ج‌2، ص‌490، «شدد».</ref> دلالت دارد. بطش الهى در مورد جابران و ستمگران شامل عذاب آنان در جهنم، كيفرهاى اخروى پيش از جهنم و عذاب هاى دنيا مى‌شود.<ref>التحرير والتنوير، ج‌30، ص‌247‌ـ‌248.</ref>

اضافه شدن بطش به ربّ و ربّ به كاف خطاب در آيه ياد شده، براى تسكين و تسلّى دادن به [[پيامبر اسلام]] صلى الله عليه و آله است كه تأييد و يارى خدا شامل حال او خواهد شد؛<ref>همان؛ الميزان، ج‌20، ص‌253.</ref> همچنين اشاره دارد به اين كه كافران زمان پيامبر و ستمگران امت وى، نصيبى از وعيد ذكر شده در آيات پيشين خواهند داشت.<ref>روح المعانى، مج‌16، ج‌30، ص‌164؛ الميزان، ج‌20، ص‌253.</ref>

برخى آيه بعد: «اِنَّهُ هُوَ يُبدِئُ و يُعيد» (سوره بروج/85‌،13) را نيز به بطش خداوند مربوط دانسته و آن را چنين معنا كرده‌اند: خداوند، ستمگران را در دنيا و آخرت ـ‌ به‌ عذاب ـ مى‌گيرد.<ref>الكشاف، ج‌4، ص‌732.</ref>

برخى ديگر با همين ديدگاه و با رويكردى عرفانى، معنايى تأويلى براى اين دو آيه ذكر كرده و گفته‌اند: بطش پروردگار به قهر حقيقى و فانى ساختن بنده شديد است، به گونه‌اى كه از بنده اثرى باقى نمى‌گذارد. خداوند بطش را با فانى ساختن افعال بنده آغاز كرده، سپس صفات و پس از آن ذات وى را فانى مى‌سازد.<ref>تفسير ابن‌عربى، ج‌2، ص‌789‌ـ‌790.</ref>

در ادامه سوره بروج با يادآورى داستان فرعون و ثمود كه با عذاب الهى نابود شدند، باطش بودن خداوند تقرير و تثبيت شده است:<ref>تفسير ابن‌كثير، ج‌4، ص‌530‌.</ref> «هَل اَتكَ حَديثُ الجُنود × فِرعَونَ و ثَمود». ([[سوره بروج]]/85‌، 17 ـ 18)

در آيه‌اى پس از اشاره به نابودى [[قوم لوط]]، در مقام تبرئه [[حضرت لوط]] عليه السلام بيان شده است كه پيش از آن لوط عليه السلام قومش را از عذاب الهى ترسانده بود:<ref>التفسير الكبير، ج‌29، ص‌59‌.</ref> «ولَقَد اَنذَرَهُم بَطشَتَنا...». ([[سوره قمر]]/54‌، 36) برخى مقصود از «بطشه» را در اين آيه عذاب قوم لوط در دنيا ([[سوره قمر]]/54‌، 34)<ref> همان؛ التبيان، ج‌9، ص‌456؛ تفسير ابن‌كثير، ج‌4، ص‌285.</ref> و برخى عذاب ستمگران در آخرت دانسته‌اند.<ref>التفسير الكبير، ج‌29، ص‌59‌.</ref>

در روايتى مقصود از «بطشة‌الله»، كه در آيه 36 سوره قمر/54 به آن اشاره شده اميرمؤمنان، على عليه السلام دانسته شده<ref>تفسير فرات الكوفى، ص‌455.</ref> كه اين روايت با توجه به مظهريت آن حضرت براى اسم باطش تبيين‌ مى‌شود.

در آيه‌اى نيز به روزى اشاره شده كه در آن مشركان صدر اسلام به عذاب بزرگ‌تر و انتقام الهى گرفتار مى‌شوند: «يَومَ نَبطِشُ البَطشَةَ الكُبرى اِنّا مُنتَقِمون». ([[سوره دخان]]/ 44، 16) برخى مصداق اين آيه را شكست سخت مشركان در [[جنگ بدر]] دانسته‌اند؛<ref>جامع‌البيان، مج‌13، ج‌25، ص‌151‌ـ‌152؛ تفسير عبدالرزاق، ج2، ص169؛ فتح‌القدير، ج4، ص‌572‌.</ref> ولى برخى ديگر با توجه به قرائنى، آيه را به عذاب آنان در آخرت مربوط دانسته‌اند زيرا انتقام كامل الهى تنها در قيامت حاصل مى‌شود و آوردن وصف «كُبْرى» به صورت مطلق براى اين بطش الهى مستلزم آن است كه بطش ياد شده بزرگ‌ترين بطش ها باشد و اين تنها در قيامت تحقق مى‌يابد،<ref>التفسير الكبير، ج‌27، ص‌244.</ref> چنان‌كه در ديگر آيات با تعبيرهايى ديگر به اين امر اشاره شده است؛ مانند: «فَاِذا جاءَتِ الطّامَّةُ الكُبرى» ([[سوره نازعات]]/ 79، 34)،<ref>الكشاف، ج‌4، ص‌274.</ref> «فَيُعَذِّبُهُ اللّهُ العَذابَ الاَكبَر». ([[سوره الغاشية]]/‌88‌،24)<ref>الميزان، ج‌18، ص‌138.</ref> برخى نيز با توجه به اين كه برپايى قيامت آخرين بطش الهى در دنياست، احتمال داده‌اند مقصود از «بطشه» در اين آيه وقوع قيامت باشد.<ref>تفسير ماوردى، ج‌5‌، ص‌248؛ تفسير قرطبى، ج‌16، ص‌90.</ref>

==پانویس==
<references/>

==منابع==
باطش، احمد جمالى، دائرة المعارف قرآن کریم، ج5، ص274-277.

[[رده: واژگان قرآنی]]
[[رده: اسماء و صفات الهی]]

@@ سطر ۱۷: / سطر ۱۷: @@
 برخى دیگر با همین دیدگاه و با رویکردى [[عرفان|عرفانى]]، معنایى [[تأویل|تأویلى]] براى این دو آیه ذکر کرده و گفته‌اند: بطش پروردگار به قهر حقیقى و فانى ساختن بنده شدید است، به گونه‌اى که از بنده اثرى باقى نمى‌گذارد. خداوند بطش را با فانى ساختن افعال بنده آغاز کرده، سپس صفات و پس از آن ذات وى را فانى مى‌سازد.<ref>تفسیر ابن‌عربى، ج‌۲، ص‌۷۸۹‌ـ‌۷۹۰.</ref>
-در ادامه سوره بروج با یادآورى داستان [[فرعون]] و قوم [[ثمود]] که با عذاب الهى نابود شدند، باطش بودن خداوند تقریر و تثبیت شده است:<ref>تفسیر ابن‌کثیر، ج‌۴، ص‌۵۳۰‌.</ref> {{متن قرآن|«هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْجُنُودِ* فِرْعَوْنَ وَثَمُودَ»}}<ref>[[آیه 17 سوره بروج|سوره بروج،آیات ۱۷و۱۸.]]</ref>.
+در ادامه سوره بروج با یادآورى داستان [[فرعون]] و قوم [[ثمود]] که با عذاب الهى نابود شدند، باطش بودن خداوند تقریر و تثبیت شده است:<ref>تفسیر ابن‌کثیر، ج‌۴، ص‌۵۳۰‌.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|85|17}} 💠 <ref>[[آیه 17 سوره بروج|سوره بروج،آیه ۱۷.]]</ref> {{آیه|85|18}}<ref>[[آیه 18 سوره بروج|همان، آیه ۱۸.]]</ref>»}}. در آیه‌اى پس از اشاره به نابودى [[قوم لوط]]، در مقام تبرئه [[حضرت لوط]] علیه السلام بیان شده است که پیش از آن لوط علیه السلام قومش را از عذاب الهى ترسانده بود: <ref>التفسیر الکبیر، ج‌۲۹، ص‌۵۹‌.</ref> {{متن قرآن|«وَلَقَدْ أَنْذَرَهُمْ بَطْشَتَنَا...»}}<ref>[[آیه 36 سوره قمر|سوره قمر،آیه۳۶.]]</ref>. برخى مقصود از «بطشه» را در این آیه عذاب قوم لوط در دنیا<ref> همان؛ التبیان، ج‌۹، ص‌۴۵۶؛ تفسیر ابن‌کثیر، ج‌۴، ص‌۲۸۵.</ref> و برخى عذاب ستمگران در [[آخرت]] دانسته‌اند.<ref>التفسیر الکبیر، ج‌۲۹، ص‌۵۹‌.</ref>
 در روایتى مقصود از «بطشة‌الله»، که در آیه ۳۶ [[سوره قمر]] به آن اشاره شده [[امام علی علیه السلام|امیرمؤمنان على]] علیه السلام دانسته شده<ref>تفسیر فرات الکوفى، ص‌۴۵۵.</ref> که این روایت با توجه به مظهریت آن حضرت براى اسم باطش تبیین‌ مى‌شود.

@@ سطر ۵: / سطر ۵: @@
 «باطش» اسم فاعل از ریشه «ب ـ ط ـ ش» در لغت به معناى گرفتن چیزى با شدت، قوت و سرعت است.<ref>تاج‌العروس، ج۹، ص۶۲‌؛ لسان‌العرب، ج۱، ص۴۳۱؛ مجمع‌البحرین، ج‌۱، ص‌۲۱۱، «بطش».</ref> برخى بطش را هر گونه عمل قهرآمیز و شدید، اعم از گرفتن و غیر آن دانسته‌اند.<ref> التحقیق، ج‌۱، ص‌۲۸۹، «بطش».</ref> گفته‌ شده: بطش در آغاز بیشتر درباره زدن پى‌در‌پى بکار مى‌رفته؛ ولى پس از آن در وارد‌ ساختن دردهاى پیاپى استعمال گشته است.<ref>التبیان، ج۹، ص۲۲۸؛ التفسیرالکبیر، ج۲۷، ص۲۴۴.</ref> گاهى نیز بطش به معناى مطلق گرفتن، با شدت باشد یا بدون آن بکار مى‌رود.<ref>ر.ک: مجمع البحرین، ج‌۱، ص‌۲۱۱.</ref>
-مادّه «بطش» در [[قرآن کریم]] در سه [[آیه]] به خداوند نسبت داده شده و در آیات دیگرى نیز بدون بکار رفتن این مادّه، به گرفتن و عذاب شدید الهى اشاره شده است؛ مانند: {{متن قرآن|«اِنَّ اَخذَهُ اَلیمٌ شَدید»}} ([[سوره هود]]، ۱۰۲)،<ref>تفسیر قمى، ج‌۲، ص‌۲۶۵؛ تفسیر قرطبى، ج‌۱۹، ص‌۱۹۵.</ref> {{متن قرآن|«فَاَخَذنهُم اَخذَ عَزیز مُقتَدِر»}}. ([[سوره قمر]]، ۴۲)<ref>تفسیر ابن‌کثیر، ج‌۴، ص‌۵۳۰‌.</ref>
+مادّه «بطش» در [[قرآن کریم]] در سه [[آیه]] به خداوند نسبت داده شده و در آیات دیگرى نیز بدون بکار رفتن این مادّه، به گرفتن و عذاب شدید الهى اشاره شده است؛ مانند: {{متن قرآن|«...إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ»}}<ref>[[آیه 102 سوره هود|سوره هود،آیه ۱۰۲.]]</ref>.<ref>تفسیر قمى، ج‌۲، ص‌۲۶۵؛ تفسیر قرطبى، ج‌۱۹، ص‌۱۹۵.</ref> {{متن قرآن|«...فَأَخَذْنَاهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ»}}<ref>[[آیه 42 سوره قمر|سوره قمر،آیه ۴۲.]]</ref>.<ref>تفسیر ابن‌کثیر، ج‌۴، ص‌۵۳۰‌.</ref>
-قرآن کریم پس از ذکر داستان [[اصحاب اخدود]] ([[سوره بروج]]، ۴ ـ ۹) و وعده عذاب آنان (سوره بروج، ۱۰) در مقام تأکید<ref> التفسیر الکبیر، ج‌۳۱، ص‌۱۲۳؛ المیزان، ج‌۲۰، ص‌۲۵۲.</ref> و نیز براى برحذر‌داشتن انسان ها از گرفتار شدن به عذابِ‌الهى<ref>جامع البیان، مج‌۱۵، ج‌۳۰، ص‌۱۷۳.</ref> به باطش بودن خداوند اشاره کرده و بطش الهى را شدید دانسته است: {{متن قرآن|«اِنَّ بَطشَ رَبِّک لَشَدید»}}. (سوره بروج، ۱۲)
+قرآن کریم پس از ذکر داستان [[اصحاب اخدود]] ([[سوره بروج]]، ۴ ـ ۹) و وعده عذاب آنان (سوره بروج، ۱۰) در مقام تأکید<ref> التفسیر الکبیر، ج‌۳۱، ص‌۱۲۳؛ المیزان، ج‌۲۰، ص‌۲۵۲.</ref> و نیز براى برحذر‌داشتن انسان ها از گرفتار شدن به عذابِ‌الهى<ref>جامع البیان، مج‌۱۵، ج‌۳۰، ص‌۱۷۳.</ref> به باطش بودن خداوند اشاره کرده و بطش الهى را شدید دانسته است: {{متن قرآن|«إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ»}}<ref>[[آیه 12 سوره بروج|سوره بروج،آیه ۱۲.]]</ref>.
 چون واژه «بطش» از نظر لغوى خود متضمن معناى شدت است، وصف‌ کردن آن به شدید بر مضاعف بودن شدت،<ref>الکشاف، ج‌۴، ص‌۷۳۲؛ تفسیر بیضاوى، ج‌۵‌، ص‌۴۷۴؛ الصافى، ج‌۵‌، ص‌۳۱۱.</ref> کراهت و دردآورى آن<ref>التبیان، ج‌۱۰، ص‌۳۲۰؛ مجمع البیان، ج‌۱۰، ص‌۷۱۰؛ مجمع‌البحرین، ج‌۲، ص‌۴۹۰، «شدد».</ref> دلالت دارد. بطش الهى در مورد جابران و ستمگران شامل عذاب آنان در [[جهنم]]، کیفرهاى اخروى پیش از جهنم و عذاب هاى دنیا مى‌شود.<ref>التحریر والتنویر، ج‌۳۰، ص‌۲۴۷‌ـ‌۲۴۸.</ref>
@@ سطر ۱۳: / سطر ۱۳: @@
 اضافه شدن بطش به ربّ و ربّ به کاف خطاب در آیه یاد شده، براى تسکین و تسلّى دادن به [[پیامبر اسلام]] صلى الله علیه و آله است که تأیید و یارى خدا شامل حال او خواهد شد؛<ref>همان؛ المیزان، ج‌۲۰، ص‌۲۵۳.</ref> همچنین اشاره دارد به این که کافران زمان پیامبر و ستمگران امت وى، نصیبى از وعید ذکر شده در آیات پیشین خواهند داشت.<ref>روح المعانى، مج‌۱۶، ج‌۳۰، ص‌۱۶۴؛ المیزان، ج‌۲۰، ص‌۲۵۳.</ref>
-برخى آیه بعد: {{متن قرآن|«إِنَّهُ هُوَ یبْدِئُ وَیعِیدُ»}} ([[سوره بروج]]، ۱۳) را نیز به بطش خداوند مربوط دانسته و آن را چنین معنا کرده‌اند: خداوند، ستمگران را در دنیا و آخرت ـ‌ به‌ عذاب ـ مى‌گیرد.<ref>الکشاف، ج‌۴، ص‌۷۳۲.</ref>
+برخى آیه بعد: {{متن قرآن|«إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ»}}<ref>[[آیه 13 سوره بروج|سوره بروج،آیه ۱۳.]]</ref> را نیز به بطش خداوند مربوط دانسته و آن را چنین معنا کرده‌اند: خداوند، ستمگران را در دنیا و آخرت ـ‌ به‌ عذاب ـ مى‌گیرد.<ref>الکشاف، ج‌۴، ص‌۷۳۲.</ref>
 برخى دیگر با همین دیدگاه و با رویکردى [[عرفان|عرفانى]]، معنایى [[تأویل|تأویلى]] براى این دو آیه ذکر کرده و گفته‌اند: بطش پروردگار به قهر حقیقى و فانى ساختن بنده شدید است، به گونه‌اى که از بنده اثرى باقى نمى‌گذارد. خداوند بطش را با فانى ساختن افعال بنده آغاز کرده، سپس صفات و پس از آن ذات وى را فانى مى‌سازد.<ref>تفسیر ابن‌عربى، ج‌۲، ص‌۷۸۹‌ـ‌۷۹۰.</ref>
-در ادامه سوره بروج با یادآورى داستان [[فرعون]] و قوم [[ثمود]] که با عذاب الهى نابود شدند، باطش بودن خداوند تقریر و تثبیت شده است:<ref>تفسیر ابن‌کثیر، ج‌۴، ص‌۵۳۰‌.</ref> {{متن قرآن|«هَل اَتک حَدیثُ الجُنود × فِرعَونَ و ثَمود»}}. ([[سوره بروج]]، ۱۷ ـ ۱۸)
+در ادامه سوره بروج با یادآورى داستان [[فرعون]] و قوم [[ثمود]] که با عذاب الهى نابود شدند، باطش بودن خداوند تقریر و تثبیت شده است:<ref>تفسیر ابن‌کثیر، ج‌۴، ص‌۵۳۰‌.</ref> {{متن قرآن|«هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْجُنُودِ* فِرْعَوْنَ وَثَمُودَ»}}<ref>[[آیه 17 سوره بروج|سوره بروج،آیات ۱۷و۱۸.]]</ref>.
-در آیه‌اى پس از اشاره به نابودى [[قوم لوط]]، در مقام تبرئه [[حضرت لوط]] علیه السلام بیان شده است که پیش از آن لوط علیه السلام قومش را از عذاب الهى ترسانده بود: <ref>التفسیر الکبیر، ج‌۲۹، ص‌۵۹‌.</ref> {{متن قرآن|«ولَقَد اَنذَرَهُم بَطشَتَنا...»}}. ([[سوره قمر]]، ۳۶) برخى مقصود از «بطشه» را در این آیه عذاب قوم لوط در دنیا (سوره قمر، ۳۴)<ref> همان؛ التبیان، ج‌۹، ص‌۴۵۶؛ تفسیر ابن‌کثیر، ج‌۴، ص‌۲۸۵.</ref> و برخى عذاب ستمگران در [[آخرت]] دانسته‌اند.<ref>التفسیر الکبیر، ج‌۲۹، ص‌۵۹‌.</ref>
+در آیه‌اى پس از اشاره به نابودى [[قوم لوط]]، در مقام تبرئه [[حضرت لوط]] علیه السلام بیان شده است که پیش از آن لوط علیه السلام قومش را از عذاب الهى ترسانده بود: <ref>التفسیر الکبیر، ج‌۲۹، ص‌۵۹‌.</ref> {{متن قرآن|«وَلَقَدْ أَنْذَرَهُمْ بَطْشَتَنَا...»}}<ref>[[آیه 36 سوره قمر|سوره قمر،آیه۳۶.]]</ref>. برخى مقصود از «بطشه» را در این آیه عذاب قوم لوط در دنیا<ref> همان؛ التبیان، ج‌۹، ص‌۴۵۶؛ تفسیر ابن‌کثیر، ج‌۴، ص‌۲۸۵.</ref> و برخى عذاب ستمگران در [[آخرت]] دانسته‌اند.<ref>التفسیر الکبیر، ج‌۲۹، ص‌۵۹‌.</ref>
 در روایتى مقصود از «بطشة‌الله»، که در آیه ۳۶ [[سوره قمر]] به آن اشاره شده [[امام علی علیه السلام|امیرمؤمنان على]] علیه السلام دانسته شده<ref>تفسیر فرات الکوفى، ص‌۴۵۵.</ref> که این روایت با توجه به مظهریت آن حضرت براى اسم باطش تبیین‌ مى‌شود.
-در آیه‌اى نیز به روزى اشاره شده که در آن مشرکان صدر [[اسلام]] به عذاب بزرگ‌تر و انتقام الهى گرفتار مى‌شوند: {{متن قرآن|«یومَ نَبطِشُ البَطشَةَ الکبرى اِنّا مُنتَقِمون»}}. ([[سوره دخان]]، ۱۶) برخى مصداق این آیه را شکست سخت مشرکان در [[جنگ بدر]] دانسته‌اند؛<ref>جامع‌البیان، مج‌۱۳، ج‌۲۵، ص‌۱۵۱‌ـ‌۱۵۲؛ تفسیر عبدالرزاق، ج۲، ص۱۶۹؛ فتح‌القدیر، ج۴، ص‌۵۷۲‌.</ref> ولى برخى دیگر با توجه به قرائنى، آیه را به عذاب آنان در آخرت مربوط دانسته‌اند زیرا انتقام کامل الهى تنها در قیامت حاصل مى‌شود و آوردن وصف «کبْرى» به صورت مطلق براى این بطش الهى مستلزم آن است که بطش یاد شده بزرگ‌ترین بطش ها باشد و این تنها در [[قیامت]] تحقق مى‌یابد،<ref>التفسیر الکبیر، ج‌۲۷، ص‌۲۴۴.</ref> چنان‌که در دیگر آیات با تعبیرهایى دیگر به این امر اشاره شده است؛ مانند: {{متن قرآن|«فَاِذا جاءَتِ الطّامَّةُ الکبرى»}} ([[سوره نازعات]]، ۳۴)،<ref>الکشاف، ج‌۴، ص‌۲۷۴.</ref> {{متن قرآن|«فَیعَذِّبُهُ اللّهُ العَذابَ الاَکبَر»}}. ([[سوره غاشیه]]، ۲۴)<ref>المیزان، ج‌۱۸، ص‌۱۳۸.</ref> برخى نیز با توجه به این که برپایى قیامت آخرین بطش الهى در دنیاست، احتمال داده‌اند مقصود از «بطشه» در این آیه وقوع قیامت باشد.<ref>تفسیر ماوردى، ج‌۵‌، ص‌۲۴۸؛ تفسیر قرطبى، ج‌۱۶، ص‌۹۰.</ref>
+در آیه‌اى نیز به روزى اشاره شده که در آن مشرکان صدر [[اسلام]] به عذاب بزرگ‌تر و انتقام الهى گرفتار مى‌شوند: {{متن قرآن|«يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَىٰ إِنَّا مُنْتَقِمُونَ»}}<ref>[[آیه 16 سوره دخان|سوره دخان،آیه۱۶.]]</ref>. برخى مصداق این آیه را شکست سخت مشرکان در [[جنگ بدر]] دانسته‌اند؛<ref>جامع‌البیان، مج‌۱۳، ج‌۲۵، ص‌۱۵۱‌ـ‌۱۵۲؛ تفسیر عبدالرزاق، ج۲، ص۱۶۹؛ فتح‌القدیر، ج۴، ص‌۵۷۲‌.</ref> ولى برخى دیگر با توجه به قرائنى، آیه را به عذاب آنان در آخرت مربوط دانسته‌اند زیرا انتقام کامل الهى تنها در قیامت حاصل مى‌شود و آوردن وصف «کبْرى» به صورت مطلق براى این بطش الهى مستلزم آن است که بطش یاد شده بزرگ‌ترین بطش ها باشد و این تنها در [[قیامت]] تحقق مى‌یابد،<ref>التفسیر الکبیر، ج‌۲۷، ص‌۲۴۴.</ref> چنان‌که در دیگر آیات با تعبیرهایى دیگر به این امر اشاره شده است؛ مانند: {{متن قرآن|«فَإِذَا جَاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرَىٰ»}}<ref>[[آیه 34 سوره نازعات|سوره نازعات،آیه۳۴.]]</ref>.<ref>الکشاف، ج‌۴، ص‌۲۷۴.</ref> {{متن قرآن|«فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذَابَ الْأَكْبَرَ»}}<ref>[[آیه 24 سوره غاشیه|سوره غاشیه،آیه۲۴.]]</ref>.<ref>المیزان، ج‌۱۸، ص‌۱۳۸.</ref> برخى نیز با توجه به این که برپایى قیامت آخرین بطش الهى در دنیاست، احتمال داده‌اند مقصود از «بطشه» در این آیه وقوع قیامت باشد.<ref>تفسیر ماوردى، ج‌۵‌، ص‌۲۴۸؛ تفسیر قرطبى، ج‌۱۶، ص‌۹۰.</ref>
 ==پانویس==

@@ سطر ۳۱: / سطر ۳۱: @@
 * "باطش"، دائرة المعارف قرآن کریم، احمد جمالى، ج۵، ص۲۷۴-۲۷۷.
+{{قرآن}}
 [[رده: واژگان قرآنی]]
 [[رده: اسماء و صفات الهی]]

@@ سطر ۱۵: / سطر ۱۵: @@
 اضافه شدن بطش به ربّ و ربّ به كاف خطاب در آيه ياد شده، براى تسكين و تسلّى دادن به [[پيامبر اسلام]] صلى الله عليه و آله است كه تأييد و يارى خدا شامل حال او خواهد شد؛<ref>همان؛ الميزان، ج‌20، ص‌253.</ref> همچنين اشاره دارد به اين كه كافران زمان پيامبر و ستمگران امت وى، نصيبى از وعيد ذكر شده در آيات پيشين خواهند داشت.<ref>روح المعانى، مج‌16، ج‌30، ص‌164؛ الميزان، ج‌20، ص‌253.</ref>
-برخى آيه بعد: «اِنَّهُ هُوَ يُبدِئُ و يُعيد» ([[سوره بروج]]/85‌،13) را نيز به بطش خداوند مربوط دانسته و آن را چنين معنا كرده‌اند: خداوند، ستمگران را در دنيا و آخرت ـ‌ به‌ عذاب ـ مى‌گيرد.<ref>الكشاف، ج‌4، ص‌732.</ref>
+برخى آيه بعد: {{متن قرآن|«إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ»}} ([[سوره بروج]]/85‌،13) را نيز به بطش خداوند مربوط دانسته و آن را چنين معنا كرده‌اند: خداوند، ستمگران را در دنيا و آخرت ـ‌ به‌ عذاب ـ مى‌گيرد.<ref>الكشاف، ج‌4، ص‌732.</ref>
 برخى ديگر با همين ديدگاه و با رويكردى عرفانى، معنايى تأويلى براى اين دو آيه ذكر كرده و گفته‌اند: بطش پروردگار به قهر حقيقى و فانى ساختن بنده شديد است، به گونه‌اى كه از بنده اثرى باقى نمى‌گذارد. خداوند بطش را با فانى ساختن افعال بنده آغاز كرده، سپس صفات و پس از آن ذات وى را فانى مى‌سازد.<ref>تفسير ابن‌عربى، ج‌2، ص‌789‌ـ‌790.</ref>

@@ سطر ۵: / سطر ۵: @@
 باطش اسم فاعل از ريشه «ب ـ ط ـ ش» به معناى گرفتن چيزى با شدت، قوت و سرعت است.<ref>تاج‌العروس، ج9، ص62‌؛ لسان‌العرب، ج1، ص431؛ مجمع‌البحرين، ج‌1، ص‌211، «بطش».</ref> برخى بطش را هر گونه عمل قهرآميز و شديد، اعم از گرفتن و غير آن دانسته‌اند.<ref> التحقيق، ج‌1، ص‌289، «بطش».</ref>
-گفته‌شده: بطش در آغاز بيشتر درباره زدن پى‌در‌پى بكار مى‌رفته؛ ولى پس از آن در وارد‌ ساختن دردهاى پياپى استعمال گشته است.<ref>التبيان، ج9، ص228؛ التفسيرالكبير، ج27، ص244.</ref> گاهى نيز بطش به معناى مطلق گرفتن، با شدت باشد يا بدون آن به كار مى‌رود.<ref>ر.ك: مجمع البحرين، ج‌1، ص‌211.</ref>
+گفته‌ شده: بطش در آغاز بيشتر درباره زدن پى‌در‌پى بكار مى‌رفته؛ ولى پس از آن در وارد‌ ساختن دردهاى پياپى استعمال گشته است.<ref>التبيان، ج9، ص228؛ التفسيرالكبير، ج27، ص244.</ref>گاهى نيز بطش به معناى مطلق گرفتن، با شدت باشد يا بدون آن بكار مى‌رود.<ref>ر.ك: مجمع البحرين، ج‌1، ص‌211.</ref>
-باطش از اسماى الهى<ref>المقام الاسنى، ص‌88‌؛ اسماء و صفات الهى، ج‌1، ص‌175.</ref> و بدين معناست كه خداوند، ستمگران<ref>تفسير قمى، ج‌2، ص‌410؛ مجمع البيان، ج‌10، ص‌710؛ قرطبى، ج‌19، ص‌195.</ref> و دشمنان الهى را كه با فرمان او مخالفت و پيامبرانش را تكذيب كردند<ref>تفسير ابن‌كثير، ج‌4، ص‌530‌.</ref> به شدت عذاب كرده،<ref>مجمع البيان، ج‌10، ص‌710؛ زاد المسير، ج‌9، ص‌78.</ref> از آنان انتقام مى‌گيرد.<ref>جامع‌البيان، مج‌15، ج‌30، ص‌173؛ تفسير ابن‌كثير، ج‌4، ص‌530‌.</ref>
+باطش از اسماى الهى<ref>المقام الاسنى، ص‌88‌؛ اسماء و صفات الهى، ج‌1، ص‌175.</ref> و بدين معناست كه خداوند، ستمگران<ref>تفسير قمى، ج‌2، ص‌410؛ مجمع البيان، ج‌10، ص‌710؛ قرطبى، ج‌19، ص‌195.</ref> و دشمنان الهى را كه با فرمان او مخالفت و پيامبرانش را تكذيب كردند<ref>تفسير ابن‌كثير، ج‌4، ص‌530‌.</ref> به شدت عذاب كرده،<ref>مجمع البيان، ج‌10، ص‌710؛ زادالمسير، ج‌9، ص‌78.</ref> از آنان انتقام مى‌گيرد.<ref>جامع‌البيان، مج‌15، ج‌30، ص‌173؛ تفسير ابن‌كثير، ج‌4، ص‌530‌.</ref>
-مادّه بطش در [[قرآن كريم]] در سه آيه به خداوند نسبت داده شده و در آيات ديگرى نيز بدون بكار رفتن اين مادّه، به گرفتن و عذاب شديد الهى اشاره شده است؛ مانند: «اِنَّ اَخذَهُ اَليمٌ شَديد» ([[سوره هود]]/11، 102)،<ref>تفسير قمى، ج‌2، ص‌265؛ تفسير قرطبى، ج‌19، ص‌195.</ref> «فَاَخَذنهُم اَخذَ عَزيز مُقتَدِر». ([[سوره قمر]]/54‌، 42)<ref>تفسير ابن‌كثير، ج‌4، ص‌530‌.</ref> (=>‌آخذ)
+مادّه بطش در [[قرآن كريم]] در سه آيه به خداوند نسبت داده شده و در آيات ديگرى نيز بدون بكار رفتن اين مادّه، به گرفتن و عذاب شديد الهى اشاره شده است؛ مانند: {{متن قرآن|«اِنَّ اَخذَهُ اَليمٌ شَديد»}} ([[سوره هود]]/11، 102)،<ref>تفسير قمى، ج‌2، ص‌265؛ تفسير قرطبى، ج‌19، ص‌195.</ref> {{متن قرآن|«فَاَخَذنهُم اَخذَ عَزيز مُقتَدِر»}}. ([[سوره قمر]]/54‌، 42)<ref>تفسير ابن‌كثير، ج‌4، ص‌530‌.</ref> (=>‌آخذ)
-قرآن كريم پس از ذكر داستان اصحاب اخدود ([[سوره بروج]]/85‌، 4 ـ 9) و وعده عذاب آنان (سوره بروج/85‌،10) در مقام تأكيد<ref> التفسير الكبير، ج‌31، ص‌123؛ الميزان، ج‌20، ص‌252.</ref> و نيز براى برحذر‌داشتن انسان ها از گرفتار شدن به عذابِ‌الهى<ref>جامع البيان، مج‌15، ج‌30، ص‌173.</ref> به باطش بودن خداوند اشاره كرده و بطش الهى را شديد دانسته است: «اِنَّ بَطشَ رَبِّكَ لَشَديد». (سوره بروج/85‌،12) چون واژه «بطش» از نظر لغوى خود متضمن معناى شدت است، وصف‌ كردن آن به شديد بر مضاعف بودن شدت،<ref>الكشاف، ج‌4، ص‌732؛ تفسير بيضاوى، ج‌5‌، ص‌474؛ الصافى، ج‌5‌، ص‌311.</ref> كراهت و دردآورى آن<ref>التبيان، ج‌10، ص‌320؛ مجمع البيان، ج‌10، ص‌710؛ مجمع‌البحرين، ج‌2، ص‌490، «شدد».</ref> دلالت دارد. بطش الهى در مورد جابران و ستمگران شامل عذاب آنان در جهنم، كيفرهاى اخروى پيش از جهنم و عذاب هاى دنيا مى‌شود.<ref>التحرير والتنوير، ج‌30، ص‌247‌ـ‌248.</ref>
+قرآن كريم پس از ذكر داستان اصحاب اخدود ([[سوره بروج]]/85‌، 4 ـ 9) و وعده عذاب آنان (سوره بروج/85‌،10) در مقام تأكيد<ref> التفسير الكبير، ج‌31، ص‌123؛ الميزان، ج‌20، ص‌252.</ref> و نيز براى برحذر‌داشتن انسان ها از گرفتار شدن به عذابِ‌الهى<ref>جامع البيان، مج‌15، ج‌30، ص‌173.</ref> به باطش بودن خداوند اشاره كرده و بطش الهى را شديد دانسته است: {{متن قرآن|«اِنَّ بَطشَ رَبِّكَ لَشَديد»}}. (سوره بروج/85‌،12) چون واژه «بطش» از نظر لغوى خود متضمن معناى شدت است، وصف‌ كردن آن به شديد بر مضاعف بودن شدت،<ref>الكشاف، ج‌4، ص‌732؛ تفسير بيضاوى، ج‌5‌، ص‌474؛ الصافى، ج‌5‌، ص‌311.</ref> كراهت و دردآورى آن<ref>التبيان، ج‌10، ص‌320؛ مجمع البيان، ج‌10، ص‌710؛ مجمع‌البحرين، ج‌2، ص‌490، «شدد».</ref> دلالت دارد. بطش الهى در مورد جابران و ستمگران شامل عذاب آنان در جهنم، كيفرهاى اخروى پيش از جهنم و عذاب هاى دنيا مى‌شود.<ref>التحرير والتنوير، ج‌30، ص‌247‌ـ‌248.</ref>
 اضافه شدن بطش به ربّ و ربّ به كاف خطاب در آيه ياد شده، براى تسكين و تسلّى دادن به [[پيامبر اسلام]] صلى الله عليه و آله است كه تأييد و يارى خدا شامل حال او خواهد شد؛<ref>همان؛ الميزان، ج‌20، ص‌253.</ref> همچنين اشاره دارد به اين كه كافران زمان پيامبر و ستمگران امت وى، نصيبى از وعيد ذكر شده در آيات پيشين خواهند داشت.<ref>روح المعانى، مج‌16، ج‌30، ص‌164؛ الميزان، ج‌20، ص‌253.</ref>
-برخى آيه بعد: «اِنَّهُ هُوَ يُبدِئُ و يُعيد» (سوره بروج/85‌،13) را نيز به بطش خداوند مربوط دانسته و آن را چنين معنا كرده‌اند: خداوند، ستمگران را در دنيا و آخرت ـ‌ به‌ عذاب ـ مى‌گيرد.<ref>الكشاف، ج‌4، ص‌732.</ref>
+برخى آيه بعد: «اِنَّهُ هُوَ يُبدِئُ و يُعيد» ([[سوره بروج]]/85‌،13) را نيز به بطش خداوند مربوط دانسته و آن را چنين معنا كرده‌اند: خداوند، ستمگران را در دنيا و آخرت ـ‌ به‌ عذاب ـ مى‌گيرد.<ref>الكشاف، ج‌4، ص‌732.</ref>
 برخى ديگر با همين ديدگاه و با رويكردى عرفانى، معنايى تأويلى براى اين دو آيه ذكر كرده و گفته‌اند: بطش پروردگار به قهر حقيقى و فانى ساختن بنده شديد است، به گونه‌اى كه از بنده اثرى باقى نمى‌گذارد. خداوند بطش را با فانى ساختن افعال بنده آغاز كرده، سپس صفات و پس از آن ذات وى را فانى مى‌سازد.<ref>تفسير ابن‌عربى، ج‌2، ص‌789‌ـ‌790.</ref>
-در ادامه سوره بروج با يادآورى داستان فرعون و ثمود كه با عذاب الهى نابود شدند، باطش بودن خداوند تقرير و تثبيت شده است:<ref>تفسير ابن‌كثير، ج‌4، ص‌530‌.</ref> «هَل اَتكَ حَديثُ الجُنود × فِرعَونَ و ثَمود». ([[سوره بروج]]/85‌، 17 ـ 18)
+در ادامه سوره بروج با يادآورى داستان فرعون و ثمود كه با عذاب الهى نابود شدند، باطش بودن خداوند تقرير و تثبيت شده است:<ref>تفسير ابن‌كثير، ج‌4، ص‌530‌.</ref> {{متن قرآن|«هَل اَتكَ حَديثُ الجُنود × فِرعَونَ و ثَمود»}}. ([[سوره بروج]]/85‌، 17 ـ 18)
-در آيه‌اى پس از اشاره به نابودى [[قوم لوط]]، در مقام تبرئه [[حضرت لوط]] عليه السلام بيان شده است كه پيش از آن لوط عليه السلام قومش را از عذاب الهى ترسانده بود:<ref>التفسير الكبير، ج‌29، ص‌59‌.</ref> «ولَقَد اَنذَرَهُم بَطشَتَنا...». ([[سوره قمر]]/54‌، 36) برخى مقصود از «بطشه» را در اين آيه عذاب قوم لوط در دنيا ([[سوره قمر]]/54‌، 34)<ref> همان؛ التبيان، ج‌9، ص‌456؛ تفسير ابن‌كثير، ج‌4، ص‌285.</ref> و برخى عذاب ستمگران در آخرت دانسته‌اند.<ref>التفسير الكبير، ج‌29، ص‌59‌.</ref>
+در آيه‌اى پس از اشاره به نابودى [[قوم لوط]]، در مقام تبرئه [[حضرت لوط]] عليه السلام بيان شده است كه پيش از آن لوط عليه السلام قومش را از عذاب الهى ترسانده بود: <ref>التفسير الكبير، ج‌29، ص‌59‌.</ref> {{متن قرآن|«ولَقَد اَنذَرَهُم بَطشَتَنا...»}}. ([[سوره قمر]]/54‌، 36) برخى مقصود از «بطشه» را در اين آيه عذاب قوم لوط در دنيا ([[سوره قمر]]/54‌، 34)<ref> همان؛ التبيان، ج‌9، ص‌456؛ تفسير ابن‌كثير، ج‌4، ص‌285.</ref> و برخى عذاب ستمگران در آخرت دانسته‌اند.<ref>التفسير الكبير، ج‌29، ص‌59‌.</ref>
-در روايتى مقصود از «بطشة‌الله»، كه در آيه 36 سوره قمر/54 به آن اشاره شده اميرمؤمنان، على عليه السلام دانسته شده<ref>تفسير فرات الكوفى، ص‌455.</ref> كه اين روايت با توجه به مظهريت آن حضرت براى اسم باطش تبيين‌ مى‌شود.
+در روايتى مقصود از «بطشة‌الله»، كه در آيه 36 [[سوره قمر]]/54 به آن اشاره شده اميرمؤمنان، على عليه السلام دانسته شده<ref>تفسير فرات الكوفى، ص‌455.</ref> كه اين روايت با توجه به مظهريت آن حضرت براى اسم باطش تبيين‌ مى‌شود.
-در آيه‌اى نيز به روزى اشاره شده كه در آن مشركان صدر اسلام به عذاب بزرگ‌تر و انتقام الهى گرفتار مى‌شوند: «يَومَ نَبطِشُ البَطشَةَ الكُبرى اِنّا مُنتَقِمون». ([[سوره دخان]]/ 44، 16) برخى مصداق اين آيه را شكست سخت مشركان در [[جنگ بدر]] دانسته‌اند؛<ref>جامع‌البيان، مج‌13، ج‌25، ص‌151‌ـ‌152؛ تفسير عبدالرزاق، ج2، ص169؛ فتح‌القدير، ج4، ص‌572‌.</ref> ولى برخى ديگر با توجه به قرائنى، آيه را به عذاب آنان در آخرت مربوط دانسته‌اند زيرا انتقام كامل الهى تنها در قيامت حاصل مى‌شود و آوردن وصف «كُبْرى» به صورت مطلق براى اين بطش الهى مستلزم آن است كه بطش ياد شده بزرگ‌ترين بطش ها باشد و اين تنها در قيامت تحقق مى‌يابد،<ref>التفسير الكبير، ج‌27، ص‌244.</ref> چنان‌كه در ديگر آيات با تعبيرهايى ديگر به اين امر اشاره شده است؛ مانند: «فَاِذا جاءَتِ الطّامَّةُ الكُبرى» ([[سوره نازعات]]/ 79، 34)،<ref>الكشاف، ج‌4، ص‌274.</ref> «فَيُعَذِّبُهُ اللّهُ العَذابَ الاَكبَر». ([[سوره الغاشية]]/‌88‌،24)<ref>الميزان، ج‌18، ص‌138.</ref> برخى نيز با توجه به اين كه برپايى قيامت آخرين بطش الهى در دنياست، احتمال داده‌اند مقصود از «بطشه» در اين آيه وقوع قيامت باشد.<ref>تفسير ماوردى، ج‌5‌، ص‌248؛ تفسير قرطبى، ج‌16، ص‌90.</ref>
+در آيه‌اى نيز به روزى اشاره شده كه در آن مشركان صدر اسلام به عذاب بزرگ‌تر و انتقام الهى گرفتار مى‌شوند: {{متن قرآن|«يَومَ نَبطِشُ البَطشَةَ الكُبرى اِنّا مُنتَقِمون»}}. ([[سوره دخان]]/ 44، 16) برخى مصداق اين آيه را شكست سخت مشركان در [[جنگ بدر]] دانسته‌اند؛<ref>جامع‌البيان، مج‌13، ج‌25، ص‌151‌ـ‌152؛ تفسير عبدالرزاق، ج2، ص169؛ فتح‌القدير، ج4، ص‌572‌.</ref> ولى برخى ديگر با توجه به قرائنى، آيه را به عذاب آنان در آخرت مربوط دانسته‌اند زيرا انتقام كامل الهى تنها در قيامت حاصل مى‌شود و آوردن وصف «كُبْرى» به صورت مطلق براى اين بطش الهى مستلزم آن است كه بطش ياد شده بزرگ‌ترين بطش ها باشد و اين تنها در قيامت تحقق مى‌يابد،<ref>التفسير الكبير، ج‌27، ص‌244.</ref> چنان‌كه در ديگر آيات با تعبيرهايى ديگر به اين امر اشاره شده است؛ مانند: {{متن قرآن|«فَاِذا جاءَتِ الطّامَّةُ الكُبرى»}} ([[سوره نازعات]]/ 79، 34)،<ref>الكشاف، ج‌4، ص‌274.</ref> {{متن قرآن|«فَيُعَذِّبُهُ اللّهُ العَذابَ الاَكبَر»}}. ([[سوره الغاشية]]/‌88‌،24)<ref>الميزان، ج‌18، ص‌138.</ref> برخى نيز با توجه به اين كه برپايى قيامت آخرين بطش الهى در دنياست، احتمال داده‌اند مقصود از «بطشه» در اين آيه وقوع قيامت باشد.<ref>تفسير ماوردى، ج‌5‌، ص‌248؛ تفسير قرطبى، ج‌16، ص‌90.</ref>
 ==پانویس==