باب حطه - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Mohammadi در ‏۲۷ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۴۴

2026-01-27T10:44:39Z

مهدی موسوی: مسجد قبه الصخره

2022-12-22T11:59:24Z

مسجد قبه الصخره

نمایش تغییرات

مهدی موسوی در ‏۲۲ دسامبر ۲۰۲۲، ساعت ۰۷:۴۱

2022-12-22T07:41:28Z

نمایش تغییرات

Aghajani در ‏۹ فوریهٔ ۲۰۲۰، ساعت ۱۱:۰۳

2020-02-09T11:03:49Z

Zamani در ‏۲۶ سپتامبر ۲۰۱۸، ساعت ۰۹:۵۷

2018-09-26T09:57:18Z

عربصالحی: /* منابع */

2014-02-13T07:55:12Z

‏منابع

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۹ ژانویهٔ ۲۰۱۳، ساعت ۱۰:۱۱

2013-01-09T10:11:56Z

نمایش تغییرات

مرضیه الله وکیل جزی: صفحه‌ای جدید حاوی '{{مدخل دائرة المعارف|دائرة المعارف قرآن کریم}} از درهاى مسجدالاقصى و جايگاهى ...' ایجاد کرد

2012-11-10T09:42:50Z

صفحه‌ای جدید حاوی '{{مدخل دائرة المعارف|دائرة المعارف قرآن کریم}} از درهاى مسجدالاقصى و جايگاهى ...' ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل دائرة المعارف|[[دائرة المعارف قرآن کریم]]}}

از درهاى مسجدالاقصى و جايگاهى مقدس براى [[توبه]] در ميان بنى‌اسرائيل.

حطه را در لغت، برگرفته از ريشه «ح ـ ط ـ ط» مى‌دانند.<ref>الصحاح، ج‌3، ص‌1119، «حطط»؛ مقاييس اللغه، ج‌2، ص‌13؛ المصباح، ج‌1، ص‌141، «حط».</ref> معانى گوناگون و در عين حال قابل جمعى كه در واژه‌نامه‌هاى عربى براى ريشه ياد شده آمده است، نشان مى‌دهد كه فرونهادن و پايين آوردن چيزى يا كسى از جاى و جايگاه بالاى آن، اعم از اين كه مادى يا معنوى باشد، اصلى‌ترين مؤلفه معنايى آن است.<ref>مفردات، ص‌242؛ تاج‌العروس، ج‌10، ص‌216، «حطط»؛ ترتيب العين، ص‌186، «حط».</ref>

از اين‌ رو بر زمين نهادن بار چارپايان،<ref>الصحاح، ج‌3، ص‌1119؛ ترتيب العين، ص‌186، «حط»؛ النهايه، ج‌1، ص‌402، «حطط».</ref> تنزل مقام، برداشتن بار و سنگينى تكليف يا گناه از دوش انسان،<ref>ترتيب العين، ص‌186؛ القاموس المحيط، ج‌2، ص‌894‌ـ‌895‌، «حط»؛ تاج‌العروس، ج‌10، ص‌216‌ـ‌217، «حطط».</ref> پايين آمدن بهاى كالا<ref>لسان العرب، ج‌3، ص‌226؛ تاج‌العروس، ج‌10، ص‌216؛ مجمع البحرين، ج‌1، ص‌533‌، «حطط».</ref> و... از مصاديق گوناگون اين معنا در كاربردهاى متفاوت آن است.

واژه حطّة، دوبار در [[قرآن]] آمده است. ([[سوره بقره]]/2، 58‌؛ [[سوره اعراف]]/7،161) عربى يا دخيل بودن آن از چالش هايى است كه توجه واژه پژوهان قرآنى و مفسران را به خود معطوف ساخته است. ديدگاه مشهور فرهنگ نويسان عربى،<ref>الصحاح، ج‌3، ص‌1119؛ ترتيب العين، ص‌186؛ المصباح، ج‌1، ص‌141، «حط».</ref> واژه پژوهان قرآنى<ref>مفردات، ص‌242؛ الغريبين، ج‌2، ص‌460؛ التحقيق، ج‌2، ص‌243 ـ 244، «حط».</ref> و نيز مفسران [[شيعه]]<ref>التبيان، ج‌1، ص‌263‌ـ‌264؛ جوامع‌الجامع، ج‌1، ص‌53‌؛ غريب القرآن، ص‌343.</ref> و سنى<ref>جامع البيان، مج‌1، ج‌1، ص‌427‌ـ‌428؛ التفسير الكبير، ج‌3، ص‌89 - 90؛ البحر المحيط، ج‌1، ص‌360.</ref> آن را عربى مى‌داند. در مقابل برخى از صاحب نظران، حطه را از واژگان دخيل مى‌شمارند، با اين تفاوت كه فراء آن را نَبطى،<ref>تاج‌العروس، ج‌10، ص‌218؛ معانى القرآن، ج‌1، ص‌38؛ واژه‌هاى دخيل، ص‌180.</ref> سيوطى عبرى<ref>الاتقان، ج‌1، ص‌292؛ المتوكلى، ص‌124.</ref> و برخى ديگر سُريانى مى‌دانند،<ref>واژه‌هاى دخيل، ص‌180.</ref> چنان‌كه تلاش شمارى از پژوهشگران اروپايى براى بدست دادن يك ريشه عبرى براى واژه ياد شده، حاكى از وحدت نظر آنان با سيوطى است، هر چند برخى به رغم پذيرش دخيل بودن، ريشه و خاستگاه حطّه را معماگونه خوانده و هيچ‌يك از ريشه‌هاى گفته شده را قانع كننده و پذيرفتنى نمى‌دانند.<ref>واژه‌هاى دخيل، ص‌180.</ref>

نيامدن اين واژه در برخى منابع مربوط به واژگان دخيل [[قرآن]]<ref>ر.ك: هل فى القرآن اعجمى؛ لغات القبائل الواردة فى القرآن.</ref> و نيز پراكندگى آراى صاحبان ديدگاه مقابل، مى‌تواند مؤيدى بر ديدگاه مشهور باشد.<ref>واژه‌هاى دخيل، ص‌180.</ref> بنابر آنچه گفته شد، به احتمال قريب به يقين، حطّه از واژگان عربى و منقول به معناست؛<ref>التفسير الكبير، ج‌3، ص‌90؛ البحر المحيط، ج‌1، ص‌360؛ الفرقان، ج‌1، ص‌429.</ref> اما از آنجا كه گفتارى از بنى اسرائيلِ عبرى زبان را گزارش مى‌كند، شائبه غيرعربى بودن آن پديد آمده است.

تركيب «باب حطّه» عيناً در قرآن نيامده بلكه نامى است كه دست كم ساختار عربى آن پس از نزول قرآن و به سبب تقارن در كاربرد و نيز ارتباط «الباب» و «حطه» با يكديگر پديد آمده است: «و اِذ قُلنَا ادخُلوا هذِهِ القَريَةَ فَكُلوا مِنها حَيثُ شِئتُم رَغَدًا وادخُلوا البابَ سُجَّدًا وقولوا حِطَّةٌ نَغفِر لَكُم خَطيكُم و سَنَزيدُ المُحسِنين...». ([[سوره بقره]]/2،58) مشهور<ref>تفسير ثعالبى، ج 1، ص‌79؛ كنزالدقائق، ج 2، ص‌17.</ref> مفسران نخستين<ref>جامع البيان، مج‌1، ج‌1، ص‌426؛ التبيان، ج‌1، ص‌262؛ مجمع البيان، ج‌1، ص‌247.</ref> و نيز مفسران متأخر [[شيعه]]<ref>التبيان، ج‌1، ص‌262؛ مجمع البيان، ج‌1، ص‌247؛ روض الجنان، ج‌1، ص‌302.</ref> و سنى<ref>كشف‌الاسرار، ج‌1، ص‌203؛ الكشاف، ج‌1، ص‌142؛ التفسير‌الكبير، ج‌3، ص‌88‌.</ref> مراد از «القَريَة» را شهر بيت المقدس و برخى آيه «يقَومِ ادخُلوا الاَرضَ‌ المُقَدَّسَةَ الَّتى كَتَبَ اللّهُ لَكُم...» ([[سوره مائده]]/5‌،21) را مؤيّد آن دانسته‌اند.<ref>مجمع‌البيان، ج‌1، ص‌247؛ البحر المحيط، ج‌1، ص‌357؛ اللباب، ج‌2، ص‌93.</ref>

برخى بر اين باورند كه فرمان ورود ياد شده در آيه مربوط به پس از رهايى بنى اسرائيل از وادى تيه است،<ref>تفسير منسوب به امام عسكرى عليه السلام، ص‌259؛ التفسير الكبير، ج‌3، ص‌88‌.</ref> در هر صورت دست كم اين معناى سربسته را مى‌توان از آيه برداشت كرد كه خداوند، بنى‌اسرائيل را فرمان داد كه با حالتى خاص از درى معين وارد شده، عبارت مشخصى را بر زبان آورند تا خداوند از خطاهاى گذشته آنان درگذرد؛ اما گروهى با تغيير عبارت مورد نظر، جمله‌اى تمسخرآميز بر زبان آورده در نتيجه به عذاب الهى دچار آمدند: «فَبَدَّلَ الَّذينَ ظَلَموا قَولاً غَيرَالَّذى قيلَ لَهُم...» ([[سوره بقره]]/2، 59)؛ اما اين كه مراد از «البابَ» كدام در و «سُجَّداً» و «حِطَّةٌ» به چه معناست، مفسران به اختلاف گراييده‌اند. تفسير آيه ياد شده از اين نظر يكى از پرچالش‌ترين مباحث مفسران‌ است.

«ال» تعريف در «الباب» ([[سوره بقره]]/2،52‌؛ [[سوره اعراف]]/7،161) نشان مى‌دهد كه بنى‌اسرائيل، درِ ياد شده را كاملا مى‌شناخته‌اند؛ اما مفسران در تعيين مصداق آن اختلاف دارند. در برابر ديدگاه شمارى از مفسران شيعه<ref>جوامع الجامع، ج‌1، ص‌53‌؛ الاصفى، ج‌1، ص‌39؛ كنزالدقائق، ج‌2، ص‌17.</ref> و سنى<ref>البحرالمحيط، ج1، ص358؛ تفسير جلالين، ص217؛ التفسير‌الكبير، ج‌3، ص‌88‌.</ref> كه «الباب» را دروازه «القَريَة» مى‌دانند، اكثر قريب به اتفاق مفسّران نخست و متأخر،<ref>جامع‌البيان، مج‌1، ج‌1، ص‌426؛ مجمع‌البيان، ج‌1، ص‌247؛ اللباب، ج‌2، ص‌95.</ref> حتى مفسرانى كه قريه را شهر «أريحا» گفته‌اند<ref>جامع‌البيان، مج‌1، ج‌1، ص‌426؛ اللباب، ج‌2، ص‌93.</ref> «الباب» را اشاره به يكى از درهاى بيت المقدس مى‌دانند؛<ref>جامع البيان، مج‌1، ج‌1، ص‌427؛ اللباب، ج‌2، ص‌95.</ref> با اين توضيح كه شمارى از اين مفسران، روشن نكرده‌اند كه مرادشان از بيت المقدس، شهر قدس است يا مسجدالاقصى (معبد مقدس شهر)؛<ref>تفسير البيضاوى، ج‌1، ص‌104؛ زادالمسير، ج‌1، ص‌85‌.</ref> اما گروهى به صراحت درِ ياد شده را يكى از درهاى مسجدالاقصى خوانده‌اند.<ref>البحرالمحيط، ج1، ص357؛ نمونه، ج‌1، ص‌268؛ الفرقان، ج‌1، ص‌428.</ref>

ظاهر عبارت برخى نيز همين را مى‌رساند.<ref>التبيان، ج1، ص263؛ تفسير قرطبى، ج‌1، ص‌279؛ فتح‌القدير، ج‌1، ص‌88‌.</ref> ظاهر آيه و فاصله ميان دو بار فرمان به داخل شدن، مؤيد اين ديدگاه است زيرا از آن برمى‌آيد كه بايد دو ورود انجام مى‌گرفت: يك‌بار ورود به شهر قدس و بار ديگر از درِ مسجد‌الاقصى.<ref>الفرقان، ج‌1، ص‌428.</ref>

اين دسته از مفسران در تطبيق درِ ياد شده با يكى از درهاى چندگانه مسجد و معبد مقدس اختلاف دارند. باب حطه از سوى برخى چون ابن‌عباس، درِ قُبه‌اى (صخره‌مقدس) كه [[حضرت موسى]] عليه السلام و بنى‌اسرائيل به سوى آن [[نماز]] مى‌گزاردند<ref>التبيان، ج‌1، ص‌263؛ الكشاف، ج‌1، ص‌142؛ روض‌الجنان، ج‌1، ص‌303.</ref> و نيز درِ بيت ايليا<ref>تفسير مجاهد، ج‌1، ص‌203؛ جامع البيان، مج‌1، ج‌1، ص‌427؛ بيت‌المقدس و تحول قبله، مقدمه، ص‌يب.</ref> ـ‌ نام يكى از پيامبران بنى‌اسرائيل<ref>قاموس كتاب مقدس، ص‌144.</ref> كه در مسجدالاقصى، غرفه‌اى براى عبادت داشت‌ ـ شناسانده شده است.

برخى به صراحت<ref>مجمع‌البيان، ج‌1، ص‌247؛ البحر المحيط، ج‌1، ص‌358.</ref> و برخى ديگر به احتمال،<ref>الفرقان، ج‌1، ص‌428.</ref> باب حطّه را همان درِ صخره مقدس دانسته‌اند كه روبه‌روى يكى از پلكان هاى شمالى صحن صخره قرار دارد.<ref>بيت المقدس، ص‌164.</ref> گزارش ناصرخسرو در سفرنامه خويش به نوعى مؤيد اين ديدگاه است.<ref>سفرنامه، ص‌64‌.</ref>

بر اساس پاره‌اى گزارش هاى ديگر، باب حطه نزديك محراب مريم مقدس قرار دارد و گويا نام ديگرى براى باب توبه است كه بنى‌اسرائيل، در صورت ارتكاب گناه و براى طلب آمرزش، آنجا به تضرع مى‌آمده‌اند.<ref>البحرالمحيط، ج‌1، ص‌358؛ الانس الجليل، ج‌2، ص‌30؛ روح المعانى، مج‌1، ج‌1، ص‌430.</ref> برخى از كسانى كه درهاى بيت المقدس را نام برده‌اند، در ضلع شمالى آن به جز باب توبه از در ديگرى ياد نكرده‌اند<ref>الموسوعة الذهبيه، ج‌8‌، ص‌117.</ref> و اين مى‌تواند مؤيّد يكى بودن باب توبه و حطه باشد، چنان‌كه ياد كرد باب حطه به عنوان جايگاهى براى توبه در ميان بنى‌اسرائيل، در پاره‌اى از [[احاديث]] شيعه<ref>كتاب سليم بن قيس، ص‌127‌ـ‌128؛ مناقب اميرالمؤمنين عليه السلام، ج‌2، ص‌147؛ نورالثقلين، ج‌1، ص‌83‌.</ref> و سنى<ref>المعجم الصغير، ج‌1، ص‌139؛ نظم درر السبطين، ص‌235؛ كنزالعمال، ج‌2، ص‌435.</ref> مى‌تواند مؤيد ديگرى بر يكى بودن آن دو باشد.

حالت بايسته ورود بنى اسرائيل از باب حطه موضوع مورد اختلاف ديگرى است. واژه «سُجَّداً» بيانگر اين حالت است و ظاهراً به سبب آن كه سجده به مفهوم اصطلاحى و شناخته شده آن، آرامش و سكون را مى‌طلبد و با حركتِ هنگام عبور از در سازگار نيست، زمينه اختلاف ياد شده فراهم آمده است.<ref>التفسير الكبير، ج‌3، ص‌89‌؛ البحر المحيط، ج‌1، ص‌358؛ الفرقان، ج‌1، ص‌428.</ref>

برخى آن را به معناى ظاهرى و شناخته شده گرفته و بر اين باورند كه بنى‌اسرائيل، بايد پس از عبور و براى سپاسگزارى و خاكسارى، به [[سجده]] مى‌افتادند.<ref>التفسير الكبير، ج‌3، ص‌89‌؛ البحرالمحيط، ج‌1، ص‌358؛ روح المعانى، مج‌1، ج‌1، ص‌420.</ref> ديدگاه دوم با توجه به امكان‌پذير نبودن سجده اصطلاحى به هنگام حركت، آن را به معناى غيرظاهر آن گرفته‌اند؛ با اين توضيح كه برخى از صاحبان اين ديدگاه با پذيرش نظر ابن‌عباس كه اساس و جوهر هر سجده‌اى را خم شدن در برابر فرد مورد تعظيم مى‌داند، آن را به معناى خميده بودن و حالت ركوع گرفته‌اند.<ref>جامع البيان، مج‌1، ج‌1، ص‌427‌ـ‌428؛ التبيان، ج‌1، ص‌263؛ التفسير الكبير، ج‌3، ص‌89‌.</ref>

بعضى در ادامه اين ديدگاه، ورود با حالت خميده را به سبب تنگ و كوتاه بودن باب حطه، گريز‌ناپذير خوانده‌اند.<ref>التبيان، ج‌5‌، ص‌10؛ روض الجنان، ج‌1، ص‌304؛ روح المعانى، مج‌1، ج‌1، ص‌421.</ref> هر چند اين توجيه با گزارش ناصر‌خسرو مبنى بر قرار داشتن باب حطه در زير صخره مقدس سازگار است؛<ref>سفرنامه، ص‌64‌.</ref> اما با اين استدلال كه در صورت گزيرناپذير بودن، ديگر نيازى به فرمان خداوند نبود، مورد ترديد واقع شده است.<ref>التفسير الكبير، ج‌3، ص‌89‌؛ البحر المحيط، ج‌1، ص‌358؛ اللباب، ج‌2، ص‌96.</ref>

در مقابل، گروهى ديگر «سُجَّداً» را به‌ معناى، خشوع، خضوع و تواضع گرفته‌اند با اين استدلال كه سجده، همه جا به معناى شناخته شده آن بكار نمى‌رود<ref>مجمع البيان، ج‌1، ص‌247؛ الكاشف، ج‌1، ص‌110؛ الفرقان، ج‌1، ص‌428.</ref> و بايد متناسب با موارد كاربرد آن معنا شود، چنان‌ كه در [[قرآن]] از سجده خورشيد، ماه، ستارگان، كوه ها و درختان براى خداوند ياد مى‌شود ([[سوره حج]]/22، 18) كه قطعاً نمى‌تواند به معناى شناخته شده آن باشد.

مفسران در نصب، رفع و تقدير حطه همچنين در تعيين مصداق جمله‌اى كه بايد بنى‌اسرائيل بر‌ زبان جارى مى‌ساخت نيز به اختلاف گراييده‌اند. ديدگاه مشهور كه آن را مرفوع مى‌خواند به رغم اختلاف در تقدير جمله و انشايى و اخبارى بودن آن، حطه را عربى و به معناى طلب بخشش و آمرزش گناهان مى‌داند.<ref>جامع البيان، مج‌1، ج‌1، ص‌428، 430؛ التبيان، ج‌1، ص‌263‌ـ‌264؛ الكشاف، ج‌1، ص‌142.</ref>

برخى اين توضيح را آورده‌اند كه افزون بر پشيمانى قلبى، توبه بايد در رفتار (جوارح) و گفتار انسان نيز بازتاب يابد، از اين‌رو بنى‌اسرائيل، پس از پشيمانى فرمان يافتند كه خاضعانه از باب حطه عبور كرده، گفتارى مبنى بر طلب آمرزش بر زبان جارى كنند.<ref> التفسير الكبير، ج‌3، ص‌89‌؛ البحرالمحيط، ج‌1، ص‌358.</ref>

معناى طلب آمرزش بودن حطه، در پاره‌اى از [[احاديث]] [[شيعه]]<ref>بصائر الدرجات، ص‌317؛ الامالى، ص‌133؛ الخصال، ص‌574‌.</ref> و سنى<ref>جامع الصغير، ج‌2، ص‌177؛ كنز العمال، ج‌11، ص‌603‌؛ فيض القدير، ج‌4، ص‌469.</ref> كه مورد توجه مفسران نيز قرار گرفته، بازتاب يافته است.<ref>تفسير فرات‌الكوفى، ص‌348؛ شواهدالتنزيل، ج‌1، ص‌361؛ ج‌2، ص‌158؛ مجمع‌البيان، ج‌1، ص‌247.</ref>

در اين احاديث جايگاه اميرمؤمنان، على عليه السلام و اهل‌ بيت پيامبر صلى الله عليه و آله در ميان مسلمانان همانند باب‌ حطه براى بنى‌اسرائيل خوانده شده است كه ورود از آن (محبت و ولايت آنان) مايه آمرزش گناهان و معيار ايمان به خداست. برخى از مفسران با پذيرش معناى مشهور، مصداق جمله‌اى را كه بايد بنى اسرائيل مى‌گفتند، «لا إله إلا اللّه» مى‌دانند.<ref>جامع‌البيان، مج‌1، ج‌1، ص‌428‌ـ‌429؛ مجمع‌البيان، ج‌1، ص‌247؛ الدرالمنثور، ج‌1، ص‌173.</ref>

ديدگاه دوم با تشبيه «قولوا حِطَّة» به «قولوا لا إله إلا اللّه» كه اساسى‌ترين شعار توحيدى اسلام است به معناى فراگيرترى قائل شده است. بر اساس اين تفسير، حطه به معناى وانهادن همه باورها، انديشه‌ها، اخلاق و رفتارهاى غيرتوحيدى است كه بر دوش انسان سنگينى مى‌كند و بايد اساس برنامه‌هاى زندگى بنى‌اسرائيل قرار مى‌گرفت<ref>التحقيق، ج‌2، ص‌244.</ref> و سرانجام اين كه برخى با نفى ديدگاه مشهور و در برداشتى كاملا بى‌سابقه، عبور از باب‌ حطه را نمادى از تسليم شدن در برابر قوانين‌ شهرى و گفتن حطه را به معناى آگاهى و اقرار به دست كشيدن از آزادى مطلق و پذيرش شرايط شهرنشينى پنداشته‌اند؛ با اين توضيح كه بنى‌اسرائيل در صحراى سينا، زندگى بيابانى و آزادى داشتند و هنگامى كه فرمان اقامت در شهر را يافتند، خداوند از آنان خواست تا قوانين و شرايط شهرنشينى را گردن نهند زيرا در غير اين صورت شيرازه جامعه از هم مى‌پاشيد.<ref>فى ظلال القرآن، ج‌1، ص‌73؛ احسن الحديث، ج‌1، ص‌43؛ قاموس قرآن، ج‌1، ص‌152.</ref> اين دو ديدگاه اخير با ظاهر آيه و ديدگاه مشهور واژه‌پژوهان و مفسران درباره معناى حطه سازگار‌نيست.

از مجموع آيات ([[سوره بقره]]/2، 58 ـ 59‌؛ [[سوره اعراف]]/7،161 ـ 162) و آنچه تاكنون گفته شد مى‌توان نتيجه گرفت كه باب‌ حطه در ميان بنى‌اسرائيل داراى جايگاهى مقدس و كاملا شناخته شده بوده است و به احتمال زياد همان در صخره مقدس است كه پس از اسلام به نام باب توبه و حطه خوانده شده است.

==پانویس==
<references/>

==منابع==
حسينعلى يوسف زاده، على اسدى، دائرة المعارف قرآن کریم، ج5، ص217-222.

[[رده: واژگان قرآنی]]

@@ سطر ۹: / سطر ۹: @@
 ==باب حطّه در قرآن==
-ترکیب «باب حطّه» عیناً در [[قرآن]] نیامده، بلکه نامى است که دست کم ساختار عربى آن پس از [[نزول قرآن]] و به سبب تقارن در کاربرد و نیز ارتباط «الباب» و «حطه» با یکدیگر پدید آمده است: {{متن قرآن|«وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَٰذِهِ الْقَرْیةَ فَکلُوا مِنْهَا حَیثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَکمْ خَطَایاکمْ ۚ وَسَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ...»}} ([[سوره بقره]]، ۵۸). برخی مفسران نخستین<ref>جامع البیان، مج‌۱، ج‌۱، ص‌۴۲۶؛ التبیان، ج‌۱، ص‌۲۶۲؛ مجمع البیان، ج‌۱، ص‌۲۴۷.</ref> و نیز مفسران متأخر [[شیعه]]<ref>التبیان، ج‌۱، ص‌۲۶۲؛ مجمع البیان، ج‌۱، ص‌۲۴۷؛ روض الجنان، ج‌۱، ص‌۳۰۲.</ref> و [[سنی]]<ref>کشف‌الاسرار، ج‌۱، ص‌۲۰۳؛ الکشاف، ج‌۱، ص‌۱۴۲؛ التفسیر‌الکبیر، ج‌۳، ص‌۸۸‌.</ref> مراد از «القَریة» را شهر [[بیت المقدس]] و برخى آیه {{متن قرآن|«یقَومِ ادخُلوا الاَرضَ‌ المُقَدَّسَةَ الَّتى کتَبَ اللّهُ لَکم...»}} ([[سوره مائده]]، ۵‌) را مؤید آن دانسته‌اند.<ref>مجمع‌البیان، ج‌۱، ص‌۲۴۷؛ البحرالمحیط، ج‌۱، ص‌۳۵۷؛ اللباب، ج‌۲، ص‌۹۳.</ref>
+ترکیب «باب حطّه» عیناً در [[قرآن]] نیامده، بلکه نامى است که دست کم ساختار عربى آن پس از [[نزول قرآن]] و به سبب تقارن در کاربرد و نیز ارتباط «الباب» و «حطه» با یکدیگر پدید آمده است: {{متن قرآن|«وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَٰذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ ۚ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ»}}<ref>[[آیه 58 سوره بقره|سوره بقره،آیه۵۸.]]</ref>. برخی مفسران نخستین<ref>جامع البیان، مج‌۱، ج‌۱، ص‌۴۲۶؛ التبیان، ج‌۱، ص‌۲۶۲؛ مجمع البیان، ج‌۱، ص‌۲۴۷.</ref> و نیز مفسران متأخر [[شیعه]]<ref>التبیان، ج‌۱، ص‌۲۶۲؛ مجمع البیان، ج‌۱، ص‌۲۴۷؛ روض الجنان، ج‌۱، ص‌۳۰۲.</ref> و [[سنی]]<ref>کشف‌الاسرار، ج‌۱، ص‌۲۰۳؛ الکشاف، ج‌۱، ص‌۱۴۲؛ التفسیر‌الکبیر، ج‌۳، ص‌۸۸‌.</ref> مراد از «القَریة» را شهر [[بیت المقدس]] و برخى آیه {{متن قرآن|«يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ...»}}<ref>[[آیه 21 سوره مائده|سوره مائده،آیه۲۱.]]</ref> را مؤید آن دانسته‌اند.<ref>مجمع‌البیان، ج‌۱، ص‌۲۴۷؛ البحرالمحیط، ج‌۱، ص‌۳۵۷؛ اللباب، ج‌۲، ص‌۹۳.</ref>
-برخى بر این باورند که فرمان ورود یاد شده در [[آیه]]، مربوط به پس از رهایى [[بنى اسرائیل]] از وادى تیه است،<ref>تفسیر منسوب به امام عسکرى علیه السلام، ص‌۲۵۹؛ التفسیر الکبیر، ج‌۳، ص‌۸۸‌.</ref> در هر صورت دست کم این معناى سربسته را مى‌توان از آیه برداشت کرد که خداوند، بنى‌اسرائیل را فرمان داد که با حالتى خاص از درى معین وارد شده، عبارت مشخصى را بر زبان آورند تا خداوند از خطاهاى گذشته آنان درگذرد؛ اما گروهى با تغییر عبارت مورد نظر جمله‌اى تمسخرآمیز بر زبان آورده در نتیجه به [[عذاب الهى]] دچار آمدند: {{متن قرآن|«فَبَدَّلَ الَّذینَ ظَلَموا قَولاً غَیرَالَّذى قیلَ لَهُم...»}} ([[سوره بقره]]، ۵۹)؛ اما این که مراد از «البابَ» کدام در و «سُجَّداً» و «حِطَّةٌ» به چه معناست، مفسران به اختلاف گراییده‌اند. [[تفسیر قرآن|تفسیر]] آیه یاد شده از این نظر یکى از پرچالش‌ترین مباحث مفسران‌ است.
+برخى بر این باورند که فرمان ورود یاد شده در [[آیه]]، مربوط به پس از رهایى [[بنى اسرائیل]] از وادى تیه است،<ref>تفسیر منسوب به امام عسکرى علیه السلام، ص‌۲۵۹؛ التفسیر الکبیر، ج‌۳، ص‌۸۸‌.</ref> در هر صورت دست کم این معناى سربسته را مى‌توان از آیه برداشت کرد که خداوند، بنى‌اسرائیل را فرمان داد که با حالتى خاص از درى معین وارد شده، عبارت مشخصى را بر زبان آورند تا خداوند از خطاهاى گذشته آنان درگذرد؛ اما گروهى با تغییر عبارت مورد نظر جمله‌اى تمسخرآمیز بر زبان آورده در نتیجه به [[عذاب الهى]] دچار آمدند: {{متن قرآن|«فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ...»}}<ref>[[آیه 59 سوره بقره|سوره بقره،آیه۵۹.]]</ref>. اما این که مراد از «البابَ» کدام در و «سُجَّداً» و «حِطَّةٌ» به چه معناست، مفسران به اختلاف گراییده‌اند. [[تفسیر قرآن|تفسیر]] آیه یاد شده از این نظر یکى از پرچالش‌ترین مباحث مفسران‌ است.
 '''الف. مکان و مصداق باب حطة:'''

@@ سطر ۱۰: / سطر ۱۰: @@
 نيامدن اين واژه در برخى منابع مربوط به واژگان دخيل [[قرآن]]<ref>ر.ك: هل فى القرآن اعجمى؛ لغات القبائل الواردة فى القرآن.</ref> و نيز پراكندگى آراى صاحبان ديدگاه مقابل، مى‌تواند مؤيدى بر ديدگاه مشهور باشد.<ref>واژه‌هاى دخيل، ص‌180.</ref> بنابر آنچه گفته شد به احتمال قريب به يقين حطّه از واژگان عربى و منقول به معناست؛<ref>التفسير الكبير، ج‌3، ص‌90؛ البحر المحيط، ج‌1، ص‌360؛ الفرقان، ج‌1، ص‌429.</ref> اما از آنجا كه گفتارى از بنى اسرائيلِ عبرى زبان را گزارش مى‌كند، شائبه غيرعربى بودن آن پديد آمده است.
-تركيب «باب حطّه» عيناً در [[قرآن]] نيامده بلكه نامى است كه دست كم ساختار عربى آن پس از نزول قرآن و به سبب تقارن در كاربرد و نيز ارتباط «الباب» و «حطه» با يكديگر پديد آمده است: {{متن قرآن|«و اِذ قُلنَا ادخُلوا هذِهِ القَريَةَ فَكُلوا مِنها حَيثُ شِئتُم رَغَدًا وادخُلوا البابَ سُجَّدًا وقولوا حِطَّةٌ نَغفِر لَكُم خَطيكُم و سَنَزيدُ المُحسِنين...»}}. ([[سوره بقره]]/2،58) مشهور<ref>تفسير ثعالبى، ج1، ص‌79؛ كنزالدقائق، ج2، ص‌17.</ref> مفسران نخستين<ref>جامع البيان، مج‌1، ج‌1، ص‌426؛ التبيان، ج‌1، ص‌262؛ مجمع البيان، ج‌1، ص‌247.</ref> و نيز مفسران متأخر [[شيعه]]<ref>التبيان، ج‌1، ص‌262؛ مجمع البيان، ج‌1، ص‌247؛ روض الجنان، ج‌1، ص‌302.</ref> و سنى<ref>كشف‌الاسرار، ج‌1، ص‌203؛ الكشاف، ج‌1، ص‌142؛ التفسير‌الكبير، ج‌3، ص‌88‌.</ref> مراد از «القَريَة» را شهر بيت المقدس و برخى آيه {{متن قرآن|«يقَومِ ادخُلوا الاَرضَ‌ المُقَدَّسَةَ الَّتى كَتَبَ اللّهُ لَكُم...»}} ([[سوره مائده]]/5‌،21) را مؤيّد آن دانسته‌اند.<ref>مجمع‌البيان، ج‌1، ص‌247؛ البحرالمحيط، ج‌1، ص‌357؛ اللباب، ج‌2، ص‌93.</ref>
+تركيب «باب حطّه» عيناً در [[قرآن]] نيامده بلكه نامى است كه دست كم ساختار عربى آن پس از نزول قرآن و به سبب تقارن در كاربرد و نيز ارتباط «الباب» و «حطه» با يكديگر پديد آمده است: {{متن قرآن|«وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَٰذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ ۚ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ...»}}. ([[سوره بقره]]/2،58) مشهور<ref>تفسير ثعالبى، ج1، ص‌79؛ كنزالدقائق، ج2، ص‌17.</ref> مفسران نخستين<ref>جامع البيان، مج‌1، ج‌1، ص‌426؛ التبيان، ج‌1، ص‌262؛ مجمع البيان، ج‌1، ص‌247.</ref> و نيز مفسران متأخر [[شيعه]]<ref>التبيان، ج‌1، ص‌262؛ مجمع البيان، ج‌1، ص‌247؛ روض الجنان، ج‌1، ص‌302.</ref> و سنى<ref>كشف‌الاسرار، ج‌1، ص‌203؛ الكشاف، ج‌1، ص‌142؛ التفسير‌الكبير، ج‌3، ص‌88‌.</ref> مراد از «القَريَة» را شهر بيت المقدس و برخى آيه {{متن قرآن|«يقَومِ ادخُلوا الاَرضَ‌ المُقَدَّسَةَ الَّتى كَتَبَ اللّهُ لَكُم...»}} ([[سوره مائده]]/5‌،21) را مؤيّد آن دانسته‌اند.<ref>مجمع‌البيان، ج‌1، ص‌247؛ البحرالمحيط، ج‌1، ص‌357؛ اللباب، ج‌2، ص‌93.</ref>
 برخى بر اين باورند كه فرمان ورود ياد شده در آيه مربوط به پس از رهايى بنى اسرائيل از وادى تيه است،<ref>تفسير منسوب به امام عسكرى عليه السلام، ص‌259؛ التفسير الكبير، ج‌3، ص‌88‌.</ref> در هر صورت دست كم اين معناى سربسته را مى‌توان از آيه برداشت كرد كه خداوند، بنى‌اسرائيل را فرمان داد كه با حالتى خاص از درى معين وارد شده، عبارت مشخصى را بر زبان آورند تا خداوند از خطاهاى گذشته آنان درگذرد؛ اما گروهى با تغيير عبارت مورد نظر جمله‌اى تمسخرآميز بر زبان آورده در نتيجه به عذاب الهى دچار آمدند: {{متن قرآن|«فَبَدَّلَ الَّذينَ ظَلَموا قَولاً غَيرَالَّذى قيلَ لَهُم...»}} ([[سوره بقره]]/2، 59)؛ اما اين كه مراد از «البابَ» كدام در و «سُجَّداً» و «حِطَّةٌ» به چه معناست، مفسران به اختلاف گراييده‌اند. تفسير آيه ياد شده از اين نظر يكى از پرچالش‌ترين مباحث مفسران‌ است.
@@ سطر ۴۰: / سطر ۴۰: @@
 در اين احاديث جايگاه اميرمؤمنان، على عليه السلام و اهل‌ بيت پيامبر صلى الله عليه و آله در ميان مسلمانان همانند باب‌ حطه براى بنى‌اسرائيل خوانده شده است كه ورود از آن (محبت و ولايت آنان) مايه آمرزش گناهان و معيار ايمان به خداست. برخى از مفسران با پذيرش معناى مشهور، مصداق جمله‌اى را كه بايد بنى اسرائيل مى‌گفتند، «لا إله إلا اللّه» مى‌دانند.<ref>جامع‌البيان، مج‌1، ج‌1، ص‌428‌ـ‌429؛ مجمع‌البيان، ج‌1، ص‌247؛ الدرالمنثور، ج‌1، ص‌173.</ref>
-ديدگاه دوم با تشبيه «قولوا حِطَّة» به «قولوا لا إله إلا اللّه» كه اساسى‌ترين شعار توحيدى [[اسلام]] است به معناى فراگيرترى قائل شده است. بر اساس اين تفسير، حطه به معناى وانهادن همه باورها، انديشه‌ها، اخلاق و رفتارهاى غيرتوحيدى است كه بر دوش انسان سنگينى مى‌كند و بايد اساس برنامه‌هاى زندگى بنى‌اسرائيل قرار مى‌گرفت<ref>التحقيق، ج‌2، ص‌244.</ref> و سرانجام اين كه برخى با نفى ديدگاه مشهور و در برداشتى كاملا بى‌سابقه، عبور از باب‌ حطه را نمادى از تسليم شدن در برابر قوانين‌ شهرى و گفتن حطه را به معناى آگاهى و اقرار بدست كشيدن از آزادى مطلق و پذيرش شرايط شهرنشينى پنداشته‌اند؛ با اين توضيح كه بنى‌اسرائيل در صحراى سينا، زندگى بيابانى و آزادى داشتند و هنگامى كه فرمان اقامت در شهر را يافتند، خداوند از آنان خواست تا قوانين و شرايط شهرنشينى را گردن نهند زيرا در غير اين صورت شيرازه جامعه از هم مى‌پاشيد.<ref>فى ظلال القرآن، ج‌1، ص‌73؛ احسن الحديث، ج‌1، ص‌43؛ قاموس قرآن، ج‌1، ص‌152.</ref> اين دو ديدگاه اخير با ظاهر آيه و ديدگاه مشهور واژه‌پژوهان و مفسران درباره معناى حطه سازگار‌نيست.
+ديدگاه دوم با تشبيه {{متن قرآن|«وَقُولُوا حِطَّةٌ»}} به «قولوا لا إله إلا اللّه» كه اساسى‌ترين شعار توحيدى [[اسلام]] است به معناى فراگيرترى قائل شده است. بر اساس اين تفسير، حطه به معناى وانهادن همه باورها، انديشه‌ها، اخلاق و رفتارهاى غيرتوحيدى است كه بر دوش انسان سنگينى مى‌كند و بايد اساس برنامه‌هاى زندگى بنى‌اسرائيل قرار مى‌گرفت<ref>التحقيق، ج‌2، ص‌244.</ref> و سرانجام اين كه برخى با نفى ديدگاه مشهور و در برداشتى كاملا بى‌سابقه، عبور از باب‌ حطه را نمادى از تسليم شدن در برابر قوانين‌ شهرى و گفتن حطه را به معناى آگاهى و اقرار بدست كشيدن از آزادى مطلق و پذيرش شرايط شهرنشينى پنداشته‌اند؛ با اين توضيح كه بنى‌اسرائيل در صحراى سينا، زندگى بيابانى و آزادى داشتند و هنگامى كه فرمان اقامت در شهر را يافتند، خداوند از آنان خواست تا قوانين و شرايط شهرنشينى را گردن نهند زيرا در غير اين صورت شيرازه جامعه از هم مى‌پاشيد.<ref>فى ظلال القرآن، ج‌1، ص‌73؛ احسن الحديث، ج‌1، ص‌43؛ قاموس قرآن، ج‌1، ص‌152.</ref> اين دو ديدگاه اخير با ظاهر آيه و ديدگاه مشهور واژه‌پژوهان و مفسران درباره معناى حطه سازگار‌نيست.
 از مجموع آيات ([[سوره بقره]]/2، 58 ـ 59‌؛ [[سوره اعراف]]/7،161 ـ 162) و آنچه تاكنون گفته شد مى‌توان نتيجه گرفت كه باب‌ حطه در ميان بنى‌اسرائيل داراى جايگاهى مقدس و كاملا شناخته شده بوده است و به احتمال زياد همان در صخره مقدس است كه پس از اسلام به نام باب توبه و حطه خوانده شده است.

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
 {{مدخل دائرة المعارف|[[دائرة المعارف قرآن کریم]]}}
+'''''از درهاى مسجدالاقصى و جايگاهى مقدس براى [[توبه]] در ميان بنى‌اسرائيل.'''''
 حطه را در لغت، برگرفته از ريشه «ح ـ ط ـ ط» مى‌دانند.<ref>الصحاح، ج‌3، ص‌1119، «حطط»؛ مقاييس اللغه، ج‌2، ص‌13؛ المصباح، ج‌1، ص‌141، «حط».</ref> معانى گوناگون و در عين حال قابل جمعى كه در واژه‌نامه‌هاى عربى براى ريشه ياد شده آمده است، نشان مى‌دهد كه فرونهادن و پايين آوردن چيزى يا كسى از جاى و جايگاه بالاى آن، اعم از اين كه مادى يا معنوى باشد، اصلى‌ترين مؤلفه معنايى آن است.<ref>مفردات، ص‌242؛ تاج‌العروس، ج‌10، ص‌216، «حطط»؛ ترتيب العين، ص‌186، «حط».</ref>

@@ سطر ۵۰: / سطر ۵۰: @@
 ==منابع==
 حسينعلى يوسف زاده، على اسدى، دائرة المعارف قرآن کریم، ج5، ص217-222.
 [[رده: واژگان قرآنی]]