اوس و خزرج - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Mohammadi: /* واژگان اوسی و خزرجی در قرآن */

2025-11-10T17:14:51Z

‏واژگان اوسی و خزرجی در قرآن

Mohammadi: /* مخالفان اوسی و خزرجی پیامبر */

2025-11-10T16:45:31Z

‏مخالفان اوسی و خزرجی پیامبر

نمایش تغییرات

Mohammadi: /* اوس و‌ خزرج در حکومت نبوی */

2025-11-08T19:18:03Z

‏اوس و‌ خزرج در حکومت نبوی

Mohammadi: /* آیین‌ها و مناسک */

2025-11-08T17:58:41Z

‏آیین‌ها و مناسک

Mohammadi: /* سکونت در یثرب */

2025-11-08T17:49:47Z

‏سکونت در یثرب

Mohammadi: /* خاستگاه و نسب اوس و خزرج */

2025-11-08T17:21:24Z

‏خاستگاه و نسب اوس و خزرج

Mohammadi: /* اوس و‌ خزرج در حکومت نبوی */

2025-11-05T18:44:11Z

‏اوس و‌ خزرج در حکومت نبوی

Zamani در ‏۴ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۰۳

2025-11-04T08:03:23Z

Mohammadi در ‏۱ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۴۳

2025-11-01T14:43:12Z

Mohammadi در ‏۱ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۰۶

2025-11-01T12:06:09Z

نمایش تغییرات

@@ سطر ۱۶۴: / سطر ۱۶۴: @@
 ==واژگان اوسی و خزرجی در قرآن==
-در قرآن واژگانی بکار رفته است که عالمان علم [[قراءات قرآن|قرائت]] آن را به واژگان قبایل متعددی از جمله اوس و خزرج نسبت می‌دهند؛ به عنوان نمونه واژه «لینَة» در آیه‌ ۵‌ [[سوره حشر]] در گفتار اوسیان به مفهوم درخت خرماست:<ref>الاتقان، ج‌۲، ص‌۳۹۰.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|59|5}}»}}<ref>[[آیه 5 سوره حشر|سوره حشر، آیه ۵‌.]]</ref>؛ "آنچه از درختان خرما ببرید یا به حال خود واگذارید، همه با اذن خداست تا فاسقان خوار و رسوا شوند." بر این اساس مشخص می‌شود که آیه در پاسخ آن دسته از [[انصار|انصاری]] است که بریدن درختان خرمای یهودیان [[بنی نضیر|بنی‌نضیر]] را نامطلوب دانستند، زیرا این اوسیان بودند که از نظر تاریخی همپیمان و همراه با بنی‌نضیر بوده‌اند<ref>الاغانی، ج‌۱۴، ص‌۱۱۰.</ref> و از قطع درختان بنی‌نضیر بیشتر تحت تأثیر قرار می‌گرفتند.
+در قرآن واژگانی بکار رفته است که عالمان علم [[قراءات قرآن|قرائت]] آن را به واژگان قبایل متعددی از جمله اوس و خزرج نسبت می‌دهند؛ به عنوان نمونه واژه «لینَة» در آیه‌ ۵‌ [[سوره حشر]] در گفتار اوسیان به مفهوم درخت خرماست:<ref>الاتقان، ج‌۲، ص‌۳۹۰.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|59|5}}}}<ref>[[آیه 5 سوره حشر|سوره حشر، آیه ۵‌.]]</ref>؛ آنچه از درختان خرما ببرید یا به حال خود واگذارید، همه با اذن خداست تا فاسقان خوار و رسوا شوند». بر این اساس مشخص می‌شود که آیه در پاسخ آن دسته از [[انصار|انصاری]] است که بریدن درختان خرمای یهودیان [[بنی نضیر|بنی‌نضیر]] را نامطلوب دانستند، زیرا این اوسیان بودند که از نظر تاریخی همپیمان و همراه با بنی‌نضیر بوده‌اند<ref>الاغانی، ج‌۱۴، ص‌۱۱۰.</ref> و از قطع درختان بنی‌نضیر بیشتر تحت تأثیر قرار می‌گرفتند.
-خداوند در آیه ۱۱ [[سوره جمعه]] نیز گزارش می‌دهد که مسلمانان [[نماز جمعه]] را رها کردند و به سوی کاروان تجاری شتافتند تا داد و ستد کنند و برای بیان مفهوم رفتن، به جای واژه «ذهبوا» از واژه «اِنفَضّوا» استفاده می‌کند که در لغت خزرجیان بدین معنا کاربرد دارد:<ref>الاتقان، ج‌۲، ص‌۳۹۰.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|62|11}}»}}<ref>[[آیه 11 سوره جمعه|سوره جمعه، آیه ۱۱.]]</ref>؛ "و [برخی از مردم] چون تجارت یا مایه سرگرمی ببینند [از صف یک پارچه نماز] به سوی آن پراکنده شوند و تو را در حالی که [بر خطبه نماز] ایستاده ای، رها کنند. بگو: پاداش و ثوابی که نزد خداست از سرگرمی و تجارت بهتر است، و خدا بهترین روزی دهندگان است." از این‌رو می‌توان گفت که بسیاری از کسانی که [[خطبه]] پیامبر را در نماز جمعه رها کرده به تجارت پرداختند خزرجی بوده‌اند، به ویژه آنکه اساساً [[مسجد النبی (ص)|مسجد پیامبر]] در میان تیره‌های خزرجی بنا شده بود.
+خداوند در آیه ۱۱ [[سوره جمعه]] نیز گزارش می‌دهد که مسلمانان [[نماز جمعه]] را رها کردند و به سوی کاروان تجاری شتافتند تا داد و ستد کنند و برای بیان مفهوم رفتن، به جای واژه «ذهبوا» از واژه «اِنفَضّوا» استفاده می‌کند که در لغت خزرجیان بدین معنا کاربرد دارد:<ref>الاتقان، ج‌۲، ص‌۳۹۰.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|62|11}}}}<ref>[[آیه 11 سوره جمعه|سوره جمعه، آیه ۱۱.]]</ref>؛ و [برخی از مردم] چون تجارت یا مایه سرگرمی ببینند [از صف یک پارچه نماز] به سوی آن پراکنده شوند و تو را در حالی که [بر خطبه نماز] ایستاده ای، رها کنند. بگو: پاداش و ثوابی که نزد خداست از سرگرمی و تجارت بهتر است، و خدا بهترین روزی دهندگان است». از این‌رو می‌توان گفت که بسیاری از کسانی که [[خطبه]] پیامبر را در نماز جمعه رها کرده به تجارت پرداختند خزرجی بوده‌اند، به ویژه آنکه اساساً [[مسجد النبی (ص)|مسجد پیامبر]] در میان تیره‌های خزرجی بنا شده بود.
-ذیل آیه ۱۰۴ [[سوره بقره]] نیز آمده است که بومیان زمانی که می‌خواستند از پیامبر بخواهند به آنان نظر کند تا سخنانش را بهتر بشنوند از واژه «راعِنا» استفاده می‌کردند. مفهوم عربی چنین واژه‌ای موجب [[استهزاء|استهزای]] مسلمانان و رنجش خاطر پیامبر می‌شد. زیرا واژه «راعنا» در زبان [[یهود|یهودی]] ترکیبی از دو واژه «راع» و «نا»<ref>واژه‌های دخیل، ص‌۲۱۴.</ref> و به معنای «ما را احمق گردان» است، از این‌رو در آیات از کاربرد این واژه نهی شده است:<ref>التبیان، ج‌۱، ص‌۳۸۸؛ الدرالمنثور، ج‌۱، ص‌۲۵۲؛ لباب‌النقول، ص۲۴.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|2|104}}»}}<ref>[[آیه 104 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۱۰۴.]]</ref>؛ "ای کسانی که ایمان آورده اید! [هنگام سخن گفتن با پیامبر] مگویید: راعنا [یعنی: در ارائه احکام، امیال و هوس های ما را رعایت کن] و بگویید: انظرنا [یعنی: مصلحت دنیا و آخرت ما را ملاحظه کن] و [فرمان های خدا و پیامبرش را] بشنوید. و برای کافران عذابی دردناک است." {{متن قرآن|«{{آیه|4|46}}»}}<ref>[[آیه 46 سوره نساء|سوره نساء، آیه ۴۶.]]</ref>؛ "برخی از کسانی که یهودی اند، حقایق [کتاب آسمانی] را [با تفسیرهای نابجا و تحلیل های غلط و ناصواب] از جایگاه های اصلی و معانی حقیقی اش تغییر می دهند، و [به زبان ظاهر به پیامبر] می گویند: [دعوتت را] شنیدیم و [به باطن می گویند:] نافرمانی کردیم و [از روی توهین به پیامبر بر ضد او فریاد می زنند: سخنان ما را] بشنو که [ای کاش] ناشنوا شوی. و با پیچ و خم دادن زبان و آوازشان و به نیّت عیب جویی از دین [به آهنگی، کلمه] راعنا [را که در عربی به معنای «ما را رعایت کن» است، تلفظ می کنند که برای شنونده، راعنا که مفهومی خارج از ادب دارد، تداعی می شود]. و اگر آنان [به جای این همه اهانت از روی صدق و حقیقت] می گفتند: شنیدیم و اطاعت کردیم و [سخنان ما را] بشنو و ما را مهلت ده [تا معارف اسلام را درک کنیم] قطعاً برای آنان بهتر و درست تر بود، ولی خدا آنان را به سبب کفرشان لعنت کرده، پس جز عده اندکی ایمان نمی آورند."
+ذیل آیه ۱۰۴ [[سوره بقره]] نیز آمده است که بومیان زمانی که می‌خواستند از پیامبر بخواهند به آنان نظر کند تا سخنانش را بهتر بشنوند از واژه «راعِنا» استفاده می‌کردند. مفهوم عربی چنین واژه‌ای موجب [[استهزاء|استهزای]] مسلمانان و رنجش خاطر پیامبر می‌شد. زیرا واژه «راعنا» در زبان [[یهود|یهودی]] ترکیبی از دو واژه «راع» و «نا»<ref>واژه‌های دخیل، ص‌۲۱۴.</ref> و به معنای «ما را احمق گردان» است، از این‌رو در آیات از کاربرد این واژه نهی شده است:<ref>التبیان، ج‌۱، ص‌۳۸۸؛ الدرالمنثور، ج‌۱، ص‌۲۵۲؛ لباب‌النقول، ص۲۴.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|2|104}}}}<ref>[[آیه 104 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۱۰۴.]]</ref>؛ ای کسانی که ایمان آورده اید! [هنگام سخن گفتن با پیامبر] مگویید: راعنا [یعنی: در ارائه احکام، امیال و هوس های ما را رعایت کن] و بگویید: انظرنا [یعنی: مصلحت دنیا و آخرت ما را ملاحظه کن] و [فرمان های خدا و پیامبرش را] بشنوید. و برای کافران عذابی دردناک است». {{متن قرآن|«{{آیه|4|46}}}}<ref>[[آیه 46 سوره نساء|سوره نساء، آیه ۴۶.]]</ref>؛ برخی از کسانی که یهودی اند، حقایق [کتاب آسمانی] را [با تفسیرهای نابجا و تحلیل های غلط و ناصواب] از جایگاه های اصلی و معانی حقیقی اش تغییر می دهند، و [به زبان ظاهر به پیامبر] می گویند: [دعوتت را] شنیدیم و [به باطن می گویند:] نافرمانی کردیم و [از روی توهین به پیامبر بر ضد او فریاد می زنند: سخنان ما را] بشنو که [ای کاش] ناشنوا شوی. و با پیچ و خم دادن زبان و آوازشان و به نیّت عیب جویی از دین [به آهنگی، کلمه] راعنا [را که در عربی به معنای «ما را رعایت کن» است، تلفظ می کنند که برای شنونده، راعنا که مفهومی خارج از ادب دارد، تداعی می شود]. و اگر آنان [به جای این همه اهانت از روی صدق و حقیقت] می گفتند: شنیدیم و اطاعت کردیم و [سخنان ما را] بشنو و ما را مهلت ده [تا معارف اسلام را درک کنیم] قطعاً برای آنان بهتر و درست تر بود، ولی خدا آنان را به سبب کفرشان لعنت کرده، پس جز عده اندکی ایمان نمی آورند».
 ==پانویس==

@@ سطر ۱۰۸: / سطر ۱۰۸: @@
 ==اوس و‌ خزرج در حکومت نبوی==
-به رغم اختلافات پیشین اوس و خزرج با اقدامهای [[پیامبر]]، اُلفتی میان تیره‌ها ایجاد شد. ایشان عهدنامه‌ای میان آنان بست<ref>السیرة النبویه، ج‌۲، ص‌۵۰۱‌.</ref> و از هر تیره خواست تا [[دیه]] خونهایی را که بر عهده دارند پذیرفته و بپردازند.<ref>المبسوط، ج‌۲۶، ص‌۶۵‌.</ref> به روایت سُدّی، [[ابن اسحاق]] و دیگران، آیه ۶۳ [[سوره انفال]] حکایت از این امر دارد:<ref>جامع البیان، مج‌۶‌، ج‌۱۰‌، ص‌۴۷؛ التبیان، ج‌۵‌، ص‌۱۵۱.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|8|63}}»}}<ref>[[آیه 63 سوره انفال|سوره انفال، آیه ۶۳.]]</ref>؛ "خداوند میان دلهایشان الفت انداخت و اگر آنچه در زمین بود هزینه می‌کردی نمی‌توانستی میان دلهایشان الفت بیندازی؛ ولی خداوند میان آنها الفت افکند که او عزیز و حکیم است."
+به رغم اختلافات پیشین اوس و خزرج با اقدامهای [[پیامبر]]، اُلفتی میان تیره‌ها ایجاد شد. ایشان عهدنامه‌ای میان آنان بست<ref>السیرة النبویه، ج‌۲، ص‌۵۰۱‌.</ref> و از هر تیره خواست تا [[دیه]] خونهایی را که بر عهده دارند پذیرفته و بپردازند.<ref>المبسوط، ج‌۲۶، ص‌۶۵‌.</ref> به روایت سُدّی، [[ابن اسحاق]] و دیگران، آیه ۶۳ [[سوره انفال]] حکایت از این امر دارد:<ref>جامع البیان، مج‌۶‌، ج‌۱۰‌، ص‌۴۷؛ التبیان، ج‌۵‌، ص‌۱۵۱.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|8|63}}}}<ref>[[آیه 63 سوره انفال|سوره انفال، آیه ۶۳.]]</ref>؛ "خداوند میان دلهایشان الفت انداخت و اگر آنچه در زمین بود هزینه می‌کردی نمی‌توانستی میان دلهایشان الفت بیندازی؛ ولی خداوند میان آنها الفت افکند که او عزیز و حکیم است».
 از آنجا که پیامبر اندکی پس از آخرین جنگ بزرگ میان اوس و خزرج (بُعاث) به [[یثرب]] آمده بود، برخوردهای خُردی که در دوره اسلامی میان اوس و خزرج صورت می‌گرفت معمولاً با دخالت پیامبر برطرف می‌شد، چنان که در زمان کوتاهی که پیامبر در [[قبا|قُبا]] مهمان اوسیان بود، بسیاری از خزرجیان که به جهت درگیری های گذشته ممکن بود در معرض انتقام قرار گیرند، نمی‌توانستند به زیارت پیامبر بیایند.<ref>وفاء الوفاء، ج‌۱، ص‌۲۴۹‌‌-۲۵۰.</ref> اما این وضعیت چنان با شتاب تغییر کرد که برخی [[یهودیان حجاز در صدر اسلام|یهودیان]] از همنشینی های اوسیان با خزرجیان شگفت‌زده می‌شدند و برای صدمه زدن به پیامبر تلاش می‌کردند اختلافات آنها را مجدداً احیا کنند. یک بار اقدام آنها مؤثر افتاد و بازگویی خاطرات جنگ بعاث به یادآوری کینه‌های پیشین انجامید. پس از آن تعدادی از هر دو گروه با هم وعده کردند در یکی از سنگلاخهای حومه یثرب با هم مبارزه کنند؛ اما پس از حضور سریع پیامبر و شنیدن سخنان آن حضرت، گریه‌کنان یکدیگر را در آغوش گرفتند.
-آیات ۱۰۰-۱۰۵ [[سوره آل‌ عمران]] به همین مناسبت نازل شده است:<ref>جامع‌البیان، مج‌۳، ج‌۴، ص‌۳۴‌‌۵۴‌؛ مجمع‌البیان، ج‌۲، ص‌۸۰۲‌‌-۸۰۸‌؛ لباب النقول، ص‌۴۴.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|3|100}} 💠<ref>[[آیه 100 سوره آل عمران|سوره آل عمران، آیه ۱۰۰.]]</ref> {{آیه|3|101}} 💠<ref>[[آیه 101 سوره آل عمران|همان، آیه ۱۰۱.]]</ref> {{آیه|3|102}} 💠<ref>[[آیه 102 سوره آل عمران|همان، آیه ۱۰۲.]]</ref> {{آیه|3|103}} 💠<ref>[[آیه 103 سوره آل عمران|همان، آیه ۱۰۳.]]</ref> {{آیه|3|104}} 💠<ref>[[آیه 104 سوره آل عمران|همان، آیه ۱۰۴.]]</ref> {{آیه|3|105}}<ref>[[آیه 105 سوره آل عمران|همان، آیه ۱۰۵.]]</ref>»}}؛ "ای اهل ایمان! اگر از گروهی از کسانی که به آنان کتاب داده شده اطاعت کنید، شما را پس از ایمانتان به کفر بازمی گردانند. 💠 و چگونه کفر می ورزید در حالی که آیات خدا بر شما خوانده می‌شود، و پیامبر او در میان شماست؟! و هر کس به خدا تمسّک جوید، قطعاً به راه راست هدایت شده است. 💠 ای اهل ایمان! از خدا آن گونه که شایسته پروای از اوست، پروا کنید، و نمیرید مگر در حالی که [در برابر او و فرمان ها و احکامش] تسلیم باشید. 💠 و همگی به ریسمان خدا [قرآن و اهل بیت (علیهم السلام)] چنگ زنید، و پراکنده و گروه گروه نشوید؛ و نعمت خدا را بر خود یاد کنید آن گاه که [پیش از بعثت پیامبر و نزول قرآن] با یکدیگر دشمن بودید، پس میان دل های شما پیوند و الفت برقرار کرد، در نتیجه به رحمت و لطف او با هم برادر شدید، و بر لب گودالی از آتش بودید، پس شما را از آن نجات داد؛ خدا این گونه، نشانه های [قدرت، لطف و رحمت] خود را برای شما روشن می سازد تا هدایت شوید. 💠 و باید از شما گروهی باشند که [همه مردم را] به سوی خیر [اتحاد، اتفاق، الفت، برادری، مواسات و درستی] دعوت نمایند، و به کار شایسته و پسندیده وادارند، و از کار ناپسند و زشت بازدارند؛ و اینانند که یقیناً رستگارند. و [شما ای اهل ایمان!] مانند کسانی نباشید که پس از آنکه دلایل روشن برای آنان آمد، پراکنده و گروه گروه شدند و [در دین] اختلاف پیدا کردند، و آنان را عذابی بزرگ است." البته [[شأن نزول|شأن نزولهای]] دیگری نیز ذیل این آیات مطرح شده؛ اما همگی ناظر به همین امر است، هر چند در گزارش حادثه متفاوت است.<ref>الدرالمنثور، ج‌۲، ص‌۲۷۸‌‌-۲۸۷.</ref>
+آیات ۱۰۰-۱۰۵ [[سوره آل‌ عمران]] به همین مناسبت نازل شده است:<ref>جامع‌البیان، مج‌۳، ج‌۴، ص‌۳۴‌‌۵۴‌؛ مجمع‌البیان، ج‌۲، ص‌۸۰۲‌‌-۸۰۸‌؛ لباب النقول، ص‌۴۴.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|3|100}} 💠<ref>[[آیه 100 سوره آل عمران|سوره آل عمران، آیه ۱۰۰.]]</ref> {{آیه|3|101}} 💠<ref>[[آیه 101 سوره آل عمران|همان، آیه ۱۰۱.]]</ref> {{آیه|3|102}} 💠<ref>[[آیه 102 سوره آل عمران|همان، آیه ۱۰۲.]]</ref> {{آیه|3|103}} 💠<ref>[[آیه 103 سوره آل عمران|همان، آیه ۱۰۳.]]</ref> {{آیه|3|104}} 💠<ref>[[آیه 104 سوره آل عمران|همان، آیه ۱۰۴.]]</ref> {{آیه|3|105}}<ref>[[آیه 105 سوره آل عمران|همان، آیه ۱۰۵.]]</ref>}}؛ ای اهل ایمان! اگر از گروهی از کسانی که به آنان کتاب داده شده اطاعت کنید، شما را پس از ایمانتان به کفر بازمی گردانند. 💠 و چگونه کفر می ورزید در حالی که آیات خدا بر شما خوانده می‌شود، و پیامبر او در میان شماست؟! و هر کس به خدا تمسّک جوید، قطعاً به راه راست هدایت شده است. 💠 ای اهل ایمان! از خدا آن گونه که شایسته پروای از اوست، پروا کنید، و نمیرید مگر در حالی که [در برابر او و فرمان ها و احکامش] تسلیم باشید. 💠 و همگی به ریسمان خدا [قرآن و اهل بیت (علیهم السلام)] چنگ زنید، و پراکنده و گروه گروه نشوید؛ و نعمت خدا را بر خود یاد کنید آن گاه که [پیش از بعثت پیامبر و نزول قرآن] با یکدیگر دشمن بودید، پس میان دل های شما پیوند و الفت برقرار کرد، در نتیجه به رحمت و لطف او با هم برادر شدید، و بر لب گودالی از آتش بودید، پس شما را از آن نجات داد؛ خدا این گونه، نشانه های [قدرت، لطف و رحمت] خود را برای شما روشن می سازد تا هدایت شوید. 💠 و باید از شما گروهی باشند که [همه مردم را] به سوی خیر [اتحاد، اتفاق، الفت، برادری، مواسات و درستی] دعوت نمایند، و به کار شایسته و پسندیده وادارند، و از کار ناپسند و زشت بازدارند؛ و اینانند که یقیناً رستگارند. و [شما ای اهل ایمان!] مانند کسانی نباشید که پس از آنکه دلایل روشن برای آنان آمد، پراکنده و گروه گروه شدند و [در دین] اختلاف پیدا کردند، و آنان را عذابی بزرگ است». البته [[شأن نزول|شأن نزولهای]] دیگری نیز ذیل این آیات مطرح شده؛ اما همگی ناظر به همین امر است، هر چند در گزارش حادثه متفاوت است.<ref>الدرالمنثور، ج‌۲، ص‌۲۷۸‌‌-۲۸۷.</ref>
 خداوند در این [[آیه|آیات]]، اطاعت از یهودیان را بازگشت به [[کفر]] دانسته، از مؤمنان می‌خواهد بر [[اسلام]] خود استوار باشند و رفتار اوسیان و خزرجیان را مورد توبیخ قرار می‌دهد که چگونه با آن که پیامبر خدا و آیات الهی را در اختیار دارید به کفر بازمی‌گردید. در ادامه، خداوند آنان را از تفرقه برحذر داشته، [[اخوت|اخوّت]] و الفت آنان را نعمتی الهی و موجب رهایی از آتش می‌داند و از آنان می‌خواهد همچون دیگر اقوامِ گرفتار در [[عذاب]]، پس از دلیل های روشنی که دریافت کرده‌اند دچار تفرقه و اختلاف نشوند.

@@ سطر ۵۴: / سطر ۵۴: @@
 آنها در ماه [[ذی الحجه]]، [[احرام]] بسته، به [[مکه]] می‌رفتند و پس از [[طواف]] و وقوف در [[عرفات]] و [[منا]]، مکه را به قصد منطقه مُشَلَّل در ساحل دریای سرخ ترک می‌کردند و پس از ذکر [[تلبیه]] منات، طواف و قربانی، سرهای خود را تراشیده، از احرام بیرون می‌آمدند.<ref>الاصنام، ص‌۱۴؛ اخبار مکه، ج‌۱، ص‌۱۲۵؛ معجم‌البلدان، ج‌۵‌، ص‌۱۳۶، ۲۰۴.</ref> آنها برای منات چنین تلبیه می‌گفتند: «لبیک، اللهم لبیک، لولا ان بکرا دونک...».<ref>المحبر، ص‌۳۱۳؛ المفصل، ج‌۶‌، ص‌۳۷۵.</ref>
-چون بر [[صفا و مروه]] بتهایی نصب شده بود که آنها اعتقادی بدان نداشتند، سعی بین این دو کوه را تعظیم این بتها شمرده و آن را انجام نمی‌دادند و به همین رو پس از [[اسلام]] نیز، [[سعی بین صفا و مروه|سعی میان صفا و مروه]] را از مصادیق [[شرک]] می‌دانستند و از سعی پرهیز می‌کردند که آیه ۱۵۸ [[سوره بقره]] نازل شد و سعی را بخشی از مناسک حج دانست:<ref>جامع البیان، مج‌۲، ج‌۲، ص‌۶۱‌؛ اسباب النزول، ص‌۴۶.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|2|158}}»}}<ref>[[آیه 158 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۱۵۸.]]</ref>؛ "بی تردید صفا و مروه از نشانه های خداست؛ پس کسی که حج خانه کعبه کند، یا عمره انجام دهد، بر او گناهی نیست که بر آن دو طواف کند. و کسی که [به خواست خودش افزون بر واجبات] کار نیکی [چون طواف و سعی مستحب] انجام دهد، بدون تردید خدا [در برابر عمل او] پاداش دهنده و [به کار و حال او] داناست."
+چون بر [[صفا و مروه]] بتهایی نصب شده بود که آنها اعتقادی بدان نداشتند، سعی بین این دو کوه را تعظیم این بتها شمرده و آن را انجام نمی‌دادند و به همین رو پس از [[اسلام]] نیز، [[سعی بین صفا و مروه|سعی میان صفا و مروه]] را از مصادیق [[شرک]] می‌دانستند و از سعی پرهیز می‌کردند که آیه ۱۵۸ [[سوره بقره]] نازل شد و سعی را بخشی از مناسک حج دانست:<ref>جامع البیان، مج‌۲، ج‌۲، ص‌۶۱‌؛ اسباب النزول، ص‌۴۶.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|2|158}}}}<ref>[[آیه 158 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۱۵۸.]]</ref>؛ بی تردید صفا و مروه از نشانه های خداست؛ پس کسی که حج خانه کعبه کند، یا عمره انجام دهد، بر او گناهی نیست که بر آن دو طواف کند. و کسی که [به خواست خودش افزون بر واجبات] کار نیکی [چون طواف و سعی مستحب] انجام دهد، بدون تردید خدا [در برابر عمل او] پاداش دهنده و [به کار و حال او] داناست».
-همچنین گزارش شده که آنها هرگاه به قصد حج یا [[عمره]] احرام می‌بستند، تا پایان مناسک زیر سقف نمی‌رفتند، از این‌ رو هنگام ورود به منازل برای آن که از زیر سردر خانه عبور نکنند، از روی دیوار یا از شکاف آن وارد خانه می‌شدند. برخی این امر را به گروهی از آنان نسبت می‌دهند<ref>جامع‌البیان، مج‌۲، ج‌۲، ص‌۲۵۶؛ التبیان، ج‌۲، ص‌۱۴۲.</ref>، در حالی‌ که دیگران آن را در میان تمامی اوس و خزرج رایج می‌دانند.<ref>جامع البیان، مج‌۲، ج‌۲، ص‌۲۵۳‌‌-۲۵۸.</ref> این سنت از سوی بعضی از [[انصار]] پس از اسلام نیز تکرار شد که آیه ۱۸۹ [[سوره بقره]] آنان را از این کار بازداشت و آن را امری ناپسند دانست<ref>همان، ص‌۲۵۵‌‌-۲۵۸؛ مجمع‌البیان، ج۲، ص۵۰۸‌.</ref>: {{متن قرآن|«{{آیه|2|189}}»}}<ref>[[آیه 189 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۱۸۹.]]</ref>؛ "از تو درباره هلال های ماه می پرسند، بگو: آنها وسیله تعیین اوقات [برای امور دنیایی و نظام زندگی] مردم و [تعیین زمان مراسم] حج است. و نیکی آن نیست که به خانه ها از پشت آنها وارد شوید، [چنان که اعراب جاهلی در حال احرام حج از پشت دیوار خانه خود وارد می شدند نه از در ورودی] بلکه نیکی [روش و منشِ] کسی است که [از هر گناه و معصیتی] می پرهیزد. و به خانه ها از درهای آنها وارد شوید؛ و از خدا پروا کنید تا رستگار شوید."
+همچنین گزارش شده که آنها هرگاه به قصد حج یا [[عمره]] احرام می‌بستند، تا پایان مناسک زیر سقف نمی‌رفتند، از این‌ رو هنگام ورود به منازل برای آن که از زیر سردر خانه عبور نکنند، از روی دیوار یا از شکاف آن وارد خانه می‌شدند. برخی این امر را به گروهی از آنان نسبت می‌دهند<ref>جامع‌البیان، مج‌۲، ج‌۲، ص‌۲۵۶؛ التبیان، ج‌۲، ص‌۱۴۲.</ref>، در حالی‌ که دیگران آن را در میان تمامی اوس و خزرج رایج می‌دانند.<ref>جامع البیان، مج‌۲، ج‌۲، ص‌۲۵۳‌‌-۲۵۸.</ref> این سنت از سوی بعضی از [[انصار]] پس از اسلام نیز تکرار شد که آیه ۱۸۹ [[سوره بقره]] آنان را از این کار بازداشت و آن را امری ناپسند دانست<ref>همان، ص‌۲۵۵‌‌-۲۵۸؛ مجمع‌البیان، ج۲، ص۵۰۸‌.</ref>: {{متن قرآن|«{{آیه|2|189}}}}<ref>[[آیه 189 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۱۸۹.]]</ref>؛ از تو درباره هلال های ماه می پرسند، بگو: آنها وسیله تعیین اوقات [برای امور دنیایی و نظام زندگی] مردم و [تعیین زمان مراسم] حج است. و نیکی آن نیست که به خانه ها از پشت آنها وارد شوید، [چنان که اعراب جاهلی در حال احرام حج از پشت دیوار خانه خود وارد می شدند نه از در ورودی] بلکه نیکی [روش و منشِ] کسی است که [از هر گناه و معصیتی] می پرهیزد. و به خانه ها از درهای آنها وارد شوید؛ و از خدا پروا کنید تا رستگار شوید».
 '''۲. مسیحیت:'''
@@ سطر ۶۲: / سطر ۶۲: @@
 درباره رواج [[مسیحیت]] در [[یثرب]]، اطلاعات تاریخی محدودی، از جمله گزارشهایی از تأثیر تاجران مسیحی بر جوانان یثرب و تغییر کیش آنها به مسیحیت در منابع اسلامی وجود دارد.<ref>جامع البیان، مج‌۳، ج‌۳، ص‌۲۲؛ مجمع البیان، ج‌۲، ص‌۶۳۰‌.</ref> ابوعامر اوسی و ابوقیس بن اَسْلَت خزرجی از بزرگان اوس و خزرج، در زمان مهاجرت [[پیامبر اسلام|پیامبر]] به [[مدینه]] تحت تأثیر مسیحیت بودند.<ref>انساب الاشراف، ج‌۱، ص‌۳۲۶، ۳۳۴.</ref> و از این‌ رو و با توجه به تأثیر عمیق‌بزرگان قبایل بر اعضای قبیله خود، امکان گرایش برخی از اوس و خزرج به مسیحیت وجود داشت. احتمالاً پس از حمایت غَسانیان از اوس و خزرج، رواج مسیحیت در یثرب شتاب بیشتری گرفته است.
-از برخی آیات [[سوره بقره]] که نخستین سوره‌ای بود که در [[مدینه]] نازل شد و همچنین آیات دیگر نیز می‌توان به وجود جمعیت مسیحی در یثرب که در آن زمان تنها منطقه مسلمان نشین بود پی برد. خداوند در آیات ۱۱۱-۱۱۲ [[سوره بقره]] از پیامبر خواسته است از‌ مسیحیانی که می‌پندارند تنها آنان در [[آخرت]] رستگار و اهل [[بهشت|بهشت‌]]<nowiki/>اند برهان بخواهد: {{متن قرآن|«{{آیه|2|111}} 💠<ref>[[آیه 111 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۱۱۱.]]</ref> {{آیه|2|112}}<ref>[[آیه 112 سوره بقره|همان، آیه ۱۱۲.]]</ref>»}}؛"و گفتند: هرگز کسی وارد بهشت نمی شود مگر آنکه یهودی یا نصرانی باشد، این دروغ ها و اباطیل آنان است؛ بگو: اگر راستگویید دلیل و برهان خود را بیاورید. 💠 آری، کسانی که همه وجود خود را تسلیم خدا کنند در حالی که نیکوکارند، برای آنان نزد پروردگارشان پاداشی شایسته و مناسب است، نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین می شوند." او همچنین موظف شد برای رضایت مسیحیان نکوشد، زیرا آنان [[ایمان]] نخواهند آورد: {{متن قرآن|«{{آیه|2|120}}»}}<ref>[[آیه 120 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۱۲۰.]]</ref>؛ "یهود و نصاری هرگز از تو راضی نمی شوند تا آنکه از آیینشان پیروی کنی. بگو: مسلماً هدایت خدا فقط هدایت [واقعی] است. و اگر پس از دانشی که [چون قرآن] برایت آمده از هوا و هوس های آنان پیروی کنی، از سوی خدا هیچ سرپرست و یاوری برای تو نخواهد بود."
+از برخی آیات [[سوره بقره]] که نخستین سوره‌ای بود که در [[مدینه]] نازل شد و همچنین آیات دیگر نیز می‌توان به وجود جمعیت مسیحی در یثرب که در آن زمان تنها منطقه مسلمان نشین بود پی برد. خداوند در آیات ۱۱۱-۱۱۲ [[سوره بقره]] از پیامبر خواسته است از‌ مسیحیانی که می‌پندارند تنها آنان در [[آخرت]] رستگار و اهل [[بهشت|بهشت‌]]<nowiki/>اند برهان بخواهد: {{متن قرآن|«{{آیه|2|111}} 💠<ref>[[آیه 111 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۱۱۱.]]</ref> {{آیه|2|112}}<ref>[[آیه 112 سوره بقره|همان، آیه ۱۱۲.]]</ref>}}؛و گفتند: هرگز کسی وارد بهشت نمی شود مگر آنکه یهودی یا نصرانی باشد، این دروغ ها و اباطیل آنان است؛ بگو: اگر راستگویید دلیل و برهان خود را بیاورید. 💠 آری، کسانی که همه وجود خود را تسلیم خدا کنند در حالی که نیکوکارند، برای آنان نزد پروردگارشان پاداشی شایسته و مناسب است، نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین می شوند». او همچنین موظف شد برای رضایت مسیحیان نکوشد، زیرا آنان [[ایمان]] نخواهند آورد: {{متن قرآن|«{{آیه|2|120}}}}<ref>[[آیه 120 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۱۲۰.]]</ref>؛ یهود و نصاری هرگز از تو راضی نمی شوند تا آنکه از آیینشان پیروی کنی. بگو: مسلماً هدایت خدا فقط هدایت [واقعی] است. و اگر پس از دانشی که [چون قرآن] برایت آمده از هوا و هوس های آنان پیروی کنی، از سوی خدا هیچ سرپرست و یاوری برای تو نخواهد بود».
-خداوند در آیه ۸۲ [[سوره مائده]]، مسیحیان را از دوستان نزدیک مسلمانان می‌خواند که خطری از جانب آنان مسلمانان را تهدید نمی‌کند: {{متن قرآن|«{{آیه|5|82}}»}}<ref>[[آیه 82 سوره مائده|سوره مائده، آیه ۸۲.]]</ref>؛ "یقیناً سرسخت ترین مردم را در کینه و دشمنی نسبت به مؤمنان، یهودیان و مشرکان خواهی یافت. و البته نزدیک ترینشان را در دوستی با مؤمنان، کسانی می یابی که گفتند: ما نصرانی هستیم. این واقعیت برای آن است که گروهی از آنان کشیشان دانشمند و عابدان خدا ترس اند، و آنان [در پیروی از حق] تکبّر نمی کنند."
+خداوند در آیه ۸۲ [[سوره مائده]]، مسیحیان را از دوستان نزدیک مسلمانان می‌خواند که خطری از جانب آنان مسلمانان را تهدید نمی‌کند: {{متن قرآن|«{{آیه|5|82}}}}<ref>[[آیه 82 سوره مائده|سوره مائده، آیه ۸۲.]]</ref>؛ یقیناً سرسخت ترین مردم را در کینه و دشمنی نسبت به مؤمنان، یهودیان و مشرکان خواهی یافت. و البته نزدیک ترینشان را در دوستی با مؤمنان، کسانی می یابی که گفتند: ما نصرانی هستیم. این واقعیت برای آن است که گروهی از آنان کشیشان دانشمند و عابدان خدا ترس اند، و آنان [در پیروی از حق] تکبّر نمی کنند».
 برآیند آیات فوق نشان از وجود جمعیت مسیحی در یثرب دارد. شاید بتوان انعکاس نیافتن اخبار آنها در منابع را به دشمنی نکردن آنها با پیامبر مرتبط دانست.
@@ سطر ۸۲: / سطر ۸۲: @@
 اعضای دو قبیله اوس یا خزرج برای حل و فصل دعاوی خود به کاهنان یهودی مراجعه می‌کردند.<ref>التبیان، ج‌۳، ص‌۲۳۸؛ اسباب النزول، ص‌۱۳۳.</ref> و زمانی که زنی از آنها نگران [[مرگ]] نوزاد یا کودک خود بود، [[نذر]] می‌کرد در صورت بهبودی فرزند خود را یهودی کند.<ref>جامع البیان، مج‌۳، ج‌۳، ص‌۲۱؛ اسباب النزول، ص‌۷۳؛ التبیان، ج‌۲، ص‌۳۱۱.</ref> این گزارشها به خوبی از اعتبار مرجعیت آیین یهودی در میان آنها حکایت دارد.
-اوس و خزرج تحت تأثیر یهود به محدودیت هایی در روابط جنسی خود با همسرانشان ملتزم شده بودند و گمان داشتند در صورت عدم توجه به این مسئله، بینایی جنین آسیب خواهد دید. آیه ۲۲۳ [[سوره بقره]] در این باره نازل شد و چنین محدودیت هایی را بی‌اساس دانست:<ref>صحیح مسلم، ج‌۵‌، ص‌۱۰۵، ۱۰۷؛ مجمع البیان، ج‌۲، ص‌۵۶۴‌.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|2|223}}»}}<ref>[[آیه 223 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۲۲۳.]]</ref>؛ "زنانتان کشتزارهای شمایند، هرگونه خواستید به کشتزار خود درآیید...."
+اوس و خزرج تحت تأثیر یهود به محدودیت هایی در روابط جنسی خود با همسرانشان ملتزم شده بودند و گمان داشتند در صورت عدم توجه به این مسئله، بینایی جنین آسیب خواهد دید. آیه ۲۲۳ [[سوره بقره]] در این باره نازل شد و چنین محدودیت هایی را بی‌اساس دانست:<ref>صحیح مسلم، ج‌۵‌، ص‌۱۰۵، ۱۰۷؛ مجمع البیان، ج‌۲، ص‌۵۶۴‌.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|2|223}}}}<ref>[[آیه 223 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۲۲۳.]]</ref>؛ زنانتان کشتزارهای شمایند، هرگونه خواستید به کشتزار خود درآیید...».
 ==گسترش‌ اسلام در میان‌ اوس و خزرج==

@@ سطر ۲۴: / سطر ۲۴: @@
 از آنجا که ازدیان پیش از انشعاب و رسیدن به [[شام]]، در [[یمن]] از چشمه غسان نوشیدند، اوس و خزرج هم جزو غسانیان شمرده می‌شدند؛ اما بعدها از محدوده این لقب خارج شدند، زیرا تنها مهاجران ازدی شام غسان خوانده شدند.<ref>المعارف، ص‌۱۰۷؛ جمهرة انساب العرب، ص‌۳۳۱؛ صبح الاعشی، ج‌۱، ص‌۳۱۹.</ref> شواهدی از ارتباط غسانیان شام و قبیله خزرج در یثرب وجود دارد. بخشهایی از خزرج چون بنوجردش‌ بن حارث<ref>المقتضب، ص‌۲۲۶.</ref>، بنو عامر‌ بن مالک الاغرّ<ref>جمهرة انساب‌العرب، ص۳۶۲؛ المقتضب، ص‌۲۲۷.</ref> و بنو عُدَی‌ بن کعب<ref>المقتضب، ص‌۲۲۶.</ref> و نیز بنو عوف‌ بن زُرَیق<ref>وفاء الوفاء، ج‌۱، ص‌۲۰۶.</ref> به شام رفته به غسانیان پیوسته بودند. ابن‌حزم، ابوجبله حاکم غسانی شام را نیز از تبار خزرج دانسته<ref>جمهرة انساب العرب، ص‌۳۵۶.</ref>؛ امّا سَمْهودی ضمن ردّ این خبر، وی را فردی خزرجی معرفی کرده که نزد غسانیان شام از اعتباری برخوردار بود.<ref>وفاءالوفاء، ج‌۱، ص‌۱۶۷، ۱۷۹.</ref>
-کمتر از ۱۰۰ سال پیش از [[هجرت پیامبر اسلام به مدینه|هجرت پیامبر]] صلی الله علیه و آله، مالک‌ بن عجلان خزرجی از غسانیان شام بر ضد حاکمان یهودی یثرب کمک خواست و طی توطئه‌ای شماری از سران و بزرگان یهودی یثرب کشته شدند و دارایی آنان در اختیار بنی‌قیله قرار‌گرفت.<ref>وفاء الوفاء، ج‌۱، ص‌۱۹۰.</ref> حمایت غسانیان تابع روم که در این زمان عمدتاً مسیحی شده بودند، از مالک‌ بن عجلان و اوس و خزرج در برابر حاکمان یهودی یثرب را می‌توان در راستای گسترش آیین [[مسیحیت]] بر ضد کیش [[یهود]] دانست، به ویژه آنکه همزمان در جنوب [[حجاز]] و در یمن همین فرایند با حمله [[حبشه|حبشی]] های مسیحی به یمن دنبال شد. گسترش آیین مسیحیت در یمن، حجاز و شام، زمینه نفوذ بیشتر امپراتوری روم شرقی و در نتیجه تسلط آنها بر راههای تجاری را افزایش می‌داد.<ref>تاریخ عرب قبل از اسلام، ص‌۱۰۴.</ref> آیه ۸۹ [[سوره بقره]] که حکایت از امید یهود به پیروزی بر اوس و خزرج با ظهور پیامبر موعود دارد، می‌تواند ناظر به همین مقطع باشد:<ref>جامع البیان، مج‌۱، ج‌۱، ص‌۵۷۸‌؛ مجمع البیان، ج‌۱، ص‌۳۱۰.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|2|89}}»}}<ref>[[آیه 89 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۸۹.]]</ref>؛ "و هنگامی که برای آنان از سوی خدا کتابی [چون قرآن] آمد که تصدیق کننده توراتی است که با آنان است، و همواره پیش از نزولش به خودشان [در سایه ایمان به آن] مژده پیروزی بر کافران می دادند، پس [با این وصف] زمانی که قرآن [که پیش از نزولش آن را با پیشگویی تورات می شناختند] نزد آنان آمد، به آن کافر شدند؛ پس لعنت خدا بر کافران باد"
+کمتر از ۱۰۰ سال پیش از [[هجرت پیامبر اسلام به مدینه|هجرت پیامبر]] صلی الله علیه و آله، مالک‌ بن عجلان خزرجی از غسانیان شام بر ضد حاکمان یهودی یثرب کمک خواست و طی توطئه‌ای شماری از سران و بزرگان یهودی یثرب کشته شدند و دارایی آنان در اختیار بنی‌قیله قرار‌گرفت.<ref>وفاء الوفاء، ج‌۱، ص‌۱۹۰.</ref> حمایت غسانیان تابع روم که در این زمان عمدتاً مسیحی شده بودند، از مالک‌ بن عجلان و اوس و خزرج در برابر حاکمان یهودی یثرب را می‌توان در راستای گسترش آیین [[مسیحیت]] بر ضد کیش [[یهود]] دانست، به ویژه آنکه همزمان در جنوب [[حجاز]] و در یمن همین فرایند با حمله [[حبشه|حبشی]] های مسیحی به یمن دنبال شد. گسترش آیین مسیحیت در یمن، حجاز و شام، زمینه نفوذ بیشتر امپراتوری روم شرقی و در نتیجه تسلط آنها بر راههای تجاری را افزایش می‌داد.<ref>تاریخ عرب قبل از اسلام، ص‌۱۰۴.</ref> آیه ۸۹ [[سوره بقره]] که حکایت از امید یهود به پیروزی بر اوس و خزرج با ظهور پیامبر موعود دارد، می‌تواند ناظر به همین مقطع باشد:<ref>جامع البیان، مج‌۱، ج‌۱، ص‌۵۷۸‌؛ مجمع البیان، ج‌۱، ص‌۳۱۰.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|2|89}}}}<ref>[[آیه 89 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۸۹.]]</ref>؛ «و هنگامی که برای آنان از سوی خدا کتابی [چون قرآن] آمد که تصدیق کننده توراتی است که با آنان است، و همواره پیش از نزولش به خودشان [در سایه ایمان به آن] مژده پیروزی بر کافران می دادند، پس [با این وصف] زمانی که قرآن [که پیش از نزولش آن را با پیشگویی تورات می شناختند] نزد آنان آمد، به آن کافر شدند؛ پس لعنت خدا بر کافران باد».
 بنا به نقل سَمْهودی، در این زمان تیره‌های اوس و خزرج با تصاحب و توزیع برخی زمین های کشاورزی و قلعه‌های یثرب، هر یک در محلی مستقر شدند و این وضعیت تا هجرت پیامبر با اندک تغییری پابرجا بود. آنان همچنین برای تثبیت موقعیت خود موجی از قلعه‌سازی را به راه انداختند.<ref>وفاء الوفاء، ج‌۱، ص‌۱۹۰‌‌-۲۱۵، الکامل، ج‌۱، ص‌۶۵۶‌.</ref>

@@ سطر ۸: / سطر ۸: @@
 جدّ دوم اوس و خزرج، عَمرو ملقب به مُزَیْقیاء حاکم منطقه سبأ و رئیس قبیله ازد در [[یمن]] ساکن بود. مهاجرت کلان قبیله ازد از جنوب یمن به شمال آن و جنوب [[حجاز]] به رهبری او صورت گرفت.<ref>مروج الذهب، ج‌۲، ص‌۸۰۹‌؛ المعارف، ص‌۱۰۸، ۶۴۰‌؛ تاریخ یعقوبی، ج‌۱، ص‌۲۰۳.</ref> بنا به برخی روایات [[تفسیر قرآن|تفسیری]]، آیه ۱۶ [[سوره سبأ]] از سرزمین های کشاورزی گسترده‌ای که در اختیار او بود حکایت می‌کند، هر چند متن [[سوره]] از چنین برداشتی فاصله دارد و بیانگر داستان [[قوم سبأ]] و دوره حکومت [[حضرت سلیمان]] است:<ref>السیرة النبویه، ج‌۱، ص‌۱۳؛ مجمع‌البیان، ج‌۸‌، ص‌۶۰۵‌؛ صبح الاعشی، ج‌۱، ص‌۳۲۰.</ref> «{{متن قرآن|{{آیه|34|16}}}}<ref>[[آیه 16 سوره سبأ|سوره سبأ، آیه ۱۶.]]</ref>؛ ولی [آنان از سپاس گزاری در برابر نعمت، و از فرمان ها او و دعوت پیامبرشان] روی گرداندند، در نتیجه سیل [ویران گر] «عرم» را بر ضد آنان جاری کردیم [که دو باغ آباد راست و چپ منطقه را نابود کرد]، و ما آن دو باغ پر حاصلشتان را به دو باغستانی تبدیل کردیم که دارای میوه هایی تلخ و درخت شوره گز و چیزی اندک از درخت سدر بودند!»
-ثَعْلَبَه، ملقب به العَنْقاء پس از وفات پدرش عمرو، رهبری ازد را بر عهده گرفت و در زمان او مهاجرت ازد از حاشیه دریای سرخ تا [[شام]] ادامه یافت.<ref>المقتضب، ص‌۲۲۰؛ وفاء الوفاء، ج‌۱، ص‌۱۷۲.</ref> در این مهاجرت بخشهایی از ازد از جمله [[قبیله خزاعه|قبیله خُزاعه]] که بر [[مکه]] مسلط شد از ازد جدا شدند.<ref>اخبار مکه، ج‌۱، ص‌۹۴.</ref> در روایت شعبی عبارت {{متن قرآن|«... وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ ...»}}؛ "و  جمعشان را به شدت متلاشی و تار و مار کردیم" در آیه ۱۹ [[سوره سبأ]] بر تجزیه ازد تطبیق شده است:<ref>جامع البیان، مج‌۱۲، ج‌۲۲، ص‌۱۰۵‌‌-۱۰۶.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|34|19}}»}}<ref>[[آیه 19 سوره سبأ|سوره سبأ، آیه ۱۹.]]</ref>؛ "پس [این مغرورشدگان به رفاه و خوشی و ناسپاسان در برابر نعمت] گفتند: پروردگارا! میان سفرهای ما، دوری و فاصله انداز. [این را درخواست کردند تا تهیدستان و پا برهنگان نتوانند در کنار آنان سفر کنند]، و [این گونه آنان] بر خودشان ستم کردند، پس ما آنان را داستان هایی [برای عبرت آیندگان] قرار دادیم و جمعشان را به شدت متلاشی و تار و مار کردیم، همانا در این [سرگذشت ها] برای هر صبرکننده سپاس گزاری عبرت"
+ثَعْلَبَه، ملقب به العَنْقاء پس از وفات پدرش عمرو، رهبری ازد را بر عهده گرفت و در زمان او مهاجرت ازد از حاشیه دریای سرخ تا [[شام]] ادامه یافت.<ref>المقتضب، ص‌۲۲۰؛ وفاء الوفاء، ج‌۱، ص‌۱۷۲.</ref> در این مهاجرت بخشهایی از ازد از جمله [[قبیله خزاعه|قبیله خُزاعه]] که بر [[مکه]] مسلط شد از ازد جدا شدند.<ref>اخبار مکه، ج‌۱، ص‌۹۴.</ref> در روایت شعبی عبارت {{متن قرآن|«... وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ ...}}؛ و  جمعشان را به شدت متلاشی و تار و مار کردیم» در آیه ۱۹ [[سوره سبأ]] بر تجزیه ازد تطبیق شده است:<ref>جامع البیان، مج‌۱۲، ج‌۲۲، ص‌۱۰۵‌‌-۱۰۶.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|34|19}}}}<ref>[[آیه 19 سوره سبأ|سوره سبأ، آیه ۱۹.]]</ref>؛ پس [این مغرورشدگان به رفاه و خوشی و ناسپاسان در برابر نعمت] گفتند: پروردگارا! میان سفرهای ما، دوری و فاصله انداز. [این را درخواست کردند تا تهیدستان و پا برهنگان نتوانند در کنار آنان سفر کنند]، و [این گونه آنان] بر خودشان ستم کردند، پس ما آنان را داستان هایی [برای عبرت آیندگان] قرار دادیم و جمعشان را به شدت متلاشی و تار و مار کردیم، همانا در این [سرگذشت ها] برای هر صبرکننده سپاس گزاری عبرت».
 قتل مشکوک ثَعلَبَه در [[شام]] به پریان نسبت داده شد و پسرش حارثة‌ بن ثعلبه (پدر اوس و خزرج)، پس از مرگ پدر به عنوان رهبر قبایل مهاجر که در این زمان به غَسّان شهره بودند، برگزیده شد و هر چند در آغاز، رویارویی هایی را در شام بر ضد روم رهبری کرد؛ اما به مرور تحت تأثیر عموی خود جَفْنَه، در حاشیه قرار گرفت و پس از آن همراه با هوادارانش به جنوب هجرت کرد و به [[یثرب]] رفت.<ref>التیجان، ص‌۲۹۳‌‌-۲۹۷.</ref>

@@ سطر ۶: / سطر ۶: @@
 اوس و خزرج فرزندان حارثة‌ بن ثعلبه، از عربهای [[یمن|یمنی]] قبیله اَزْد بودند. از پیشینه آنها در یمن تا نحوه انتقال و استقرارشان در [[یثرب]]، جز گزارشهایی افسانه‌گونه در منابع قرن سوم اطلاعات قابل اعتمادی در دست نیست<ref>الاغانی، ج‌۲۲، ص‌۱۱۵‌‌-۱۱۶؛ اخبار مکه، ج‌۱، ص‌۹۲؛ النسب، ص‌۲۶۷‌‌-۲۶۸.</ref> که [[ابن هشام حمیری|ابن‌ هشام]] کامل‌ترین آنها را در اثر خود التیجان آورده است. مطالعات [[باستان شناسی|باستانشناسان]] و دیگر محققان معاصر هم به اتفاق نظری در این زمینه منتهی نشده است.<ref>ر.ک: دراسات تاریخیه، ج‌۱، ص‌۳۱۱‌‌-۳۵۲.</ref>
-جدّ دوم اوس و خزرج، عَمرو ملقب به مُزَیْقیاء حاکم منطقه سبأ و رئیس قبیله ازد در [[یمن]] ساکن بود. مهاجرت کلان قبیله ازد از جنوب یمن به شمال آن و جنوب [[حجاز]] به رهبری او صورت گرفت.<ref>مروج الذهب، ج‌۲، ص‌۸۰۹‌؛ المعارف، ص‌۱۰۸، ۶۴۰‌؛ تاریخ یعقوبی، ج‌۱، ص‌۲۰۳.</ref> بنا به برخی روایات [[تفسیر قرآن|تفسیری]]، آیه ۱۶ [[سوره سبأ]] از سرزمین های کشاورزی گسترده‌ای که در اختیار او بود حکایت می‌کند، هر چند متن [[سوره]] از چنین برداشتی فاصله دارد و بیانگر داستان [[قوم سبأ]] و دوره حکومت [[حضرت سلیمان]] است:<ref>السیرة النبویه، ج‌۱، ص‌۱۳؛ مجمع‌البیان، ج‌۸‌، ص‌۶۰۵‌؛ صبح الاعشی، ج‌۱، ص‌۳۲۰.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|34|16}}»}}<ref>[[آیه 16 سوره سبأ|سوره سبأ، آیه ۱۶.]]</ref>؛ "ولی [آنان از سپاس گزاری در برابر نعمت، و از فرمان ها او و دعوت پیامبرشان] روی گرداندند، در نتیجه سیل [ویران گر] «عرم» را بر ضد آنان جاری کردیم [که دو باغ آباد راست و چپ منطقه را نابود کرد]، و ما آن دو باغ پر حاصلشتان را به دو باغستانی تبدیل کردیم که دارای میوه هایی تلخ و درخت شوره گز و چیزی اندک از درخت سدر بودند!"
+جدّ دوم اوس و خزرج، عَمرو ملقب به مُزَیْقیاء حاکم منطقه سبأ و رئیس قبیله ازد در [[یمن]] ساکن بود. مهاجرت کلان قبیله ازد از جنوب یمن به شمال آن و جنوب [[حجاز]] به رهبری او صورت گرفت.<ref>مروج الذهب، ج‌۲، ص‌۸۰۹‌؛ المعارف، ص‌۱۰۸، ۶۴۰‌؛ تاریخ یعقوبی، ج‌۱، ص‌۲۰۳.</ref> بنا به برخی روایات [[تفسیر قرآن|تفسیری]]، آیه ۱۶ [[سوره سبأ]] از سرزمین های کشاورزی گسترده‌ای که در اختیار او بود حکایت می‌کند، هر چند متن [[سوره]] از چنین برداشتی فاصله دارد و بیانگر داستان [[قوم سبأ]] و دوره حکومت [[حضرت سلیمان]] است:<ref>السیرة النبویه، ج‌۱، ص‌۱۳؛ مجمع‌البیان، ج‌۸‌، ص‌۶۰۵‌؛ صبح الاعشی، ج‌۱، ص‌۳۲۰.</ref> «{{متن قرآن|{{آیه|34|16}}}}<ref>[[آیه 16 سوره سبأ|سوره سبأ، آیه ۱۶.]]</ref>؛ ولی [آنان از سپاس گزاری در برابر نعمت، و از فرمان ها او و دعوت پیامبرشان] روی گرداندند، در نتیجه سیل [ویران گر] «عرم» را بر ضد آنان جاری کردیم [که دو باغ آباد راست و چپ منطقه را نابود کرد]، و ما آن دو باغ پر حاصلشتان را به دو باغستانی تبدیل کردیم که دارای میوه هایی تلخ و درخت شوره گز و چیزی اندک از درخت سدر بودند!»
 ثَعْلَبَه، ملقب به العَنْقاء پس از وفات پدرش عمرو، رهبری ازد را بر عهده گرفت و در زمان او مهاجرت ازد از حاشیه دریای سرخ تا [[شام]] ادامه یافت.<ref>المقتضب، ص‌۲۲۰؛ وفاء الوفاء، ج‌۱، ص‌۱۷۲.</ref> در این مهاجرت بخشهایی از ازد از جمله [[قبیله خزاعه|قبیله خُزاعه]] که بر [[مکه]] مسلط شد از ازد جدا شدند.<ref>اخبار مکه، ج‌۱، ص‌۹۴.</ref> در روایت شعبی عبارت {{متن قرآن|«... وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ ...»}}؛ "و  جمعشان را به شدت متلاشی و تار و مار کردیم" در آیه ۱۹ [[سوره سبأ]] بر تجزیه ازد تطبیق شده است:<ref>جامع البیان، مج‌۱۲، ج‌۲۲، ص‌۱۰۵‌‌-۱۰۶.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|34|19}}»}}<ref>[[آیه 19 سوره سبأ|سوره سبأ، آیه ۱۹.]]</ref>؛ "پس [این مغرورشدگان به رفاه و خوشی و ناسپاسان در برابر نعمت] گفتند: پروردگارا! میان سفرهای ما، دوری و فاصله انداز. [این را درخواست کردند تا تهیدستان و پا برهنگان نتوانند در کنار آنان سفر کنند]، و [این گونه آنان] بر خودشان ستم کردند، پس ما آنان را داستان هایی [برای عبرت آیندگان] قرار دادیم و جمعشان را به شدت متلاشی و تار و مار کردیم، همانا در این [سرگذشت ها] برای هر صبرکننده سپاس گزاری عبرت"

@@ سطر ۱۶۰: / سطر ۱۶۰: @@
 بر اساس گزارش آیات [[سوره توبه]]، منافقان از این که در خانه‌های خود مانده و پیامبر را در تبوک همراهی نکرده‌اند راضی (آیات ۸۷‌، ۹۳) و از این جهت شادمان‌اند. (آیه ۸۱) آنان صدقه دهندگان (آیه ۷۹)، پیامبر و آیات خداوند را به سخره می‌گیرند و چون رسوا شوند می‌گویند: در کار خود جدی نبودیم (آیه ۶۵) و برای رفع تهمت از خود سوگند یاد می‌کنند (آیات ۴۲، ۵۶) و چون پیامبر سخنانشان را می‌پذیرد با زودباور خواندن او، وی را می‌آزارند (آیه ۶۱) و از رنج و درد پیامبر خوشحال و از شادمانی او آزرده حال‌اند. (آیه ۵۰) آنان در سپاه تبوک جاسوسانی دارند (آیه ۴۷) و هر چند به رغم میل خود [[انفاق]] می‌کنند، اما انفاقشان پذیرفته نیست. (آیه ۵۴) دارایی و فرزندانشان مایه عذاب آنها در دنیاست. (آیات ۵۵‌، ۵۸) به خدا و [[آخرت]] ایمان ندارند. (آیات ۴۳، ۵۴‌، ۶۳) نفاق مایه هلاک آنهاست (آیه ۴۲) و به [[عذاب]] الهی گرفتار خواهند بود (آیه ۶۸) و خداوند از گناهشان درنخواهد گذشت. (آیه ۸۰) پس از بازگشت مجاهدان از تبوک با سوگند دادن تلاش می‌کنند رضایت آنان را جلب کنند. (آیات ۹۵-۹۶)
-همه کسانی که در محله اوسیِ بنی عمرو‌ بن عوف و نزدیک [[مسجد قبا]]، مسجدی بنا کردند که قرآن آن را [[مسجد ضرار]] نامید، اوسی بودند.<ref>الطبقات، ابن‌سعد، ج‌۳، ص‌۴۱۵؛ الدرر، ج‌۱، ص‌۲۵۷‌‌-۲۵۸.</ref> آنها می‌خواستند این [[مسجد]] را پایگاهی برای یاران یکی از دشمنان به روم گریخته پیامبر (ابوعامر) و نیز پوششی برای فعالیتهای خصمانه خود قرار دهند<ref>انساب الاشراف، ج‌۱، ص‌۳۳۵؛ اسباب النزول، ص‌۲۱۴.</ref> که پس از مراجعت پیامبر از غزوه تبوک در سال نهم و به فرمان ایشان سوزانیده شد:<ref>التبیان، ج‌۵‌، ص‌۲۹۷؛ اسباب النزول، ص‌۲۱۴.</ref> {{متن قرآن|«وَالَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا وَکفْرًا وَتَفْرِیقًا بَینَ الْمُؤْمِنِینَ وَإِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ  وَلَیحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا الْحُسْنَىٰ  وَاللَّهُ یشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ»}}؛ آنان که مسجدی گرفتند برای گزند رساندن و کفر ورزیدن و جدایی افکندن میان مؤمنان و ساختن کمینگاهی برای کسانی که با خدا و پیامبر او از پیش در جنگ بودند و هر آینه سوگند یاد می‌کردند که ما جز نیکی نخواستیم و خدا گواهی می‌دهد که آنان دروغگویند. ([[سوره توبه]]/۹، ۱۰۷)
+همه کسانی که در محله اوسیِ بنی عمرو‌ بن عوف و نزدیک [[مسجد قبا]]، مسجدی بنا کردند که قرآن آن را [[مسجد ضرار]] نامید، اوسی بودند.<ref>الطبقات، ابن‌سعد، ج‌۳، ص‌۴۱۵؛ الدرر، ج‌۱، ص‌۲۵۷‌‌-۲۵۸.</ref> آنها می‌خواستند این [[مسجد]] را پایگاهی برای یاران یکی از دشمنان به روم گریخته پیامبر (ابوعامر) و نیز پوششی برای فعالیتهای خصمانه خود قرار دهند<ref>انساب الاشراف، ج‌۱، ص‌۳۳۵؛ اسباب النزول، ص‌۲۱۴.</ref> که پس از مراجعت پیامبر از غزوه تبوک در سال نهم و به فرمان ایشان سوزانیده شد:<ref>التبیان، ج‌۵‌، ص‌۲۹۷؛ اسباب النزول، ص‌۲۱۴.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|9|107}}»}}<ref>[[آیه 107 سوره توبه|سوره توبه، آیه ۱۰۷.]]</ref>؛ "آنان که مسجدی گرفتند برای گزند رساندن و کفر ورزیدن و جدایی افکندن میان مؤمنان و ساختن کمینگاهی برای کسانی که با خدا و پیامبر او از پیش در جنگ بودند و هر آینه سوگند یاد می‌کردند که ما جز نیکی نخواستیم و خدا گواهی می‌دهد که آنان دروغگویند."
 ==واژگان اوسی و خزرجی در قرآن==
-در قرآن واژگانی بکار رفته است که عالمان علم [[قراءات قرآن|قرائت]] آن را به واژگان قبایل متعددی از جمله اوس و خزرج نسبت می‌دهند؛ به عنوان نمونه واژه «لینَة» در آیه‌ ۵‌ [[سوره حشر]] در گفتار اوسیان به مفهوم درخت خرماست:<ref>الاتقان، ج‌۲، ص‌۳۹۰.</ref> {{متن قرآن|«مَا قَطَعْتُمْ مِنْ لِینَةٍ أَوْ تَرَکتُمُوهَا قَائِمَةً عَلَىٰ أُصُولِهَا فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِیخْزِی الْفَاسِقِینَ »}}؛ آنچه از درختان خرما ببرید یا به حال خود واگذارید، همه با اذن خداست تا فاسقان خوار و رسوا شوند، بر این اساس مشخص می‌شود که آیه در پاسخ آن دسته از [[انصار|انصاری]] است که بریدن درختان خرمای یهودیان [[بنی نضیر|بنی‌نضیر]] را نامطلوب دانستند، زیرا این اوسیان بودند که از نظر تاریخی همپیمان و همراه با بنی‌نضیر بوده‌اند<ref>الاغانی، ج‌۱۴، ص‌۱۱۰.</ref> و از قطع درختان بنی‌نضیر بیشتر تحت تأثیر قرار می‌گرفتند.
+در قرآن واژگانی بکار رفته است که عالمان علم [[قراءات قرآن|قرائت]] آن را به واژگان قبایل متعددی از جمله اوس و خزرج نسبت می‌دهند؛ به عنوان نمونه واژه «لینَة» در آیه‌ ۵‌ [[سوره حشر]] در گفتار اوسیان به مفهوم درخت خرماست:<ref>الاتقان، ج‌۲، ص‌۳۹۰.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|59|5}}»}}<ref>[[آیه 5 سوره حشر|سوره حشر، آیه ۵‌.]]</ref>؛ "آنچه از درختان خرما ببرید یا به حال خود واگذارید، همه با اذن خداست تا فاسقان خوار و رسوا شوند." بر این اساس مشخص می‌شود که آیه در پاسخ آن دسته از [[انصار|انصاری]] است که بریدن درختان خرمای یهودیان [[بنی نضیر|بنی‌نضیر]] را نامطلوب دانستند، زیرا این اوسیان بودند که از نظر تاریخی همپیمان و همراه با بنی‌نضیر بوده‌اند<ref>الاغانی، ج‌۱۴، ص‌۱۱۰.</ref> و از قطع درختان بنی‌نضیر بیشتر تحت تأثیر قرار می‌گرفتند.
-خداوند در آیه ۱۱ [[سوره جمعه]] نیز گزارش می‌دهد که مسلمانان [[نماز جمعه]] را رها کردند و به سوی کاروان تجاری شتافتند تا داد و ستد کنند و برای بیان مفهوم رفتن، به جای واژه «ذهبوا» از واژه «اِنفَضّوا» استفاده می‌کند که در لغت خزرجیان بدین معنا کاربرد دارد:<ref>الاتقان، ج‌۲، ص‌۳۹۰.</ref> {{متن قرآن|«وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انفَضُّوا إِلَیهَا وَتَرَکوک قَائِمًا قُلْ مَا عِندَ اللَّهِ خَیرٌ مِّنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ وَاللَّهُ خَیرُ الرَّازِقِینَ»}}، از این‌رو می‌توان گفت که بسیاری از کسانی که [[خطبه]] پیامبر را در نماز جمعه رها کرده به تجارت پرداختند خزرجی بوده‌اند، به ویژه آنکه اساساً [[مسجد النبی (ص)|مسجد پیامبر]] در میان تیره‌های خزرجی بنا شده بود.
+خداوند در آیه ۱۱ [[سوره جمعه]] نیز گزارش می‌دهد که مسلمانان [[نماز جمعه]] را رها کردند و به سوی کاروان تجاری شتافتند تا داد و ستد کنند و برای بیان مفهوم رفتن، به جای واژه «ذهبوا» از واژه «اِنفَضّوا» استفاده می‌کند که در لغت خزرجیان بدین معنا کاربرد دارد:<ref>الاتقان، ج‌۲، ص‌۳۹۰.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|62|11}}»}}<ref>[[آیه 11 سوره جمعه|سوره جمعه، آیه ۱۱.]]</ref>؛ "و [برخی از مردم] چون تجارت یا مایه سرگرمی ببینند [از صف یک پارچه نماز] به سوی آن پراکنده شوند و تو را در حالی که [بر خطبه نماز] ایستاده ای، رها کنند. بگو: پاداش و ثوابی که نزد خداست از سرگرمی و تجارت بهتر است، و خدا بهترین روزی دهندگان است." از این‌رو می‌توان گفت که بسیاری از کسانی که [[خطبه]] پیامبر را در نماز جمعه رها کرده به تجارت پرداختند خزرجی بوده‌اند، به ویژه آنکه اساساً [[مسجد النبی (ص)|مسجد پیامبر]] در میان تیره‌های خزرجی بنا شده بود.
-ذیل آیه ۱۰۴ [[سوره بقره]] نیز آمده است که بومیان زمانی که می‌خواستند از پیامبر بخواهند به آنان نظر کند تا سخنانش را بهتر بشنوند از واژه «راعِنا» استفاده می‌کردند. مفهوم عربی چنین واژه‌ای موجب [[استهزاء|استهزای]] مسلمانان و رنجش خاطر پیامبر می‌شد. زیرا واژه «راعنا» در زبان [[یهود|یهودی]] ترکیبی از دو واژه «راع» و «نا»<ref>واژه‌های دخیل، ص‌۲۱۴.</ref> و به معنای «ما را احمق گردان» است، از این‌رو در آیات از کاربرد این واژه نهی شده است:<ref>التبیان، ج‌۱، ص‌۳۸۸؛ الدرالمنثور، ج‌۱، ص‌۲۵۲؛ لباب‌النقول، ص۲۴.</ref> {{متن قرآن|«یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا رَاعِنَا وَقُولُوا انْظُرْنَا...»}}
+ذیل آیه ۱۰۴ [[سوره بقره]] نیز آمده است که بومیان زمانی که می‌خواستند از پیامبر بخواهند به آنان نظر کند تا سخنانش را بهتر بشنوند از واژه «راعِنا» استفاده می‌کردند. مفهوم عربی چنین واژه‌ای موجب [[استهزاء|استهزای]] مسلمانان و رنجش خاطر پیامبر می‌شد. زیرا واژه «راعنا» در زبان [[یهود|یهودی]] ترکیبی از دو واژه «راع» و «نا»<ref>واژه‌های دخیل، ص‌۲۱۴.</ref> و به معنای «ما را احمق گردان» است، از این‌رو در آیات از کاربرد این واژه نهی شده است:<ref>التبیان، ج‌۱، ص‌۳۸۸؛ الدرالمنثور، ج‌۱، ص‌۲۵۲؛ لباب‌النقول، ص۲۴.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|2|104}}»}}<ref>[[آیه 104 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۱۰۴.]]</ref>؛ "ای کسانی که ایمان آورده اید! [هنگام سخن گفتن با پیامبر] مگویید: راعنا [یعنی: در ارائه احکام، امیال و هوس های ما را رعایت کن] و بگویید: انظرنا [یعنی: مصلحت دنیا و آخرت ما را ملاحظه کن] و [فرمان های خدا و پیامبرش را] بشنوید. و برای کافران عذابی دردناک است." {{متن قرآن|«{{آیه|4|46}}»}}<ref>[[آیه 46 سوره نساء|سوره نساء، آیه ۴۶.]]</ref>؛ "برخی از کسانی که یهودی اند، حقایق [کتاب آسمانی] را [با تفسیرهای نابجا و تحلیل های غلط و ناصواب] از جایگاه های اصلی و معانی حقیقی اش تغییر می دهند، و [به زبان ظاهر به پیامبر] می گویند: [دعوتت را] شنیدیم و [به باطن می گویند:] نافرمانی کردیم و [از روی توهین به پیامبر بر ضد او فریاد می زنند: سخنان ما را] بشنو که [ای کاش] ناشنوا شوی. و با پیچ و خم دادن زبان و آوازشان و به نیّت عیب جویی از دین [به آهنگی، کلمه] راعنا [را که در عربی به معنای «ما را رعایت کن» است، تلفظ می کنند که برای شنونده، راعنا که مفهومی خارج از ادب دارد، تداعی می شود]. و اگر آنان [به جای این همه اهانت از روی صدق و حقیقت] می گفتند: شنیدیم و اطاعت کردیم و [سخنان ما را] بشنو و ما را مهلت ده [تا معارف اسلام را درک کنیم] قطعاً برای آنان بهتر و درست تر بود، ولی خدا آنان را به سبب کفرشان لعنت کرده، پس جز عده اندکی ایمان نمی آورند."
 ==پانویس==