Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ اهورامزدا: خدای بزرگ ایران باستان و زرتشتیان؛ نام و ریشه‌شناسی، گاتاها، امشاسپندان، ثنویت، کتیبه‌ها و نگاه منابع اسلامی و ش...

2026-10-28T20:31:58Z

ایجاد مقالهٔ اهورامزدا: خدای بزرگ ایران باستان و زرتشتیان؛ نام و ریشه‌شناسی، گاتاها، امشاسپندان، ثنویت، کتیبه‌ها و نگاه منابع اسلامی و ش...

صفحهٔ تازه

'''اهورامزدا''' (در اوستا: اهورمزده؛ در فارسی میانه: اورمزد؛ در فارسی نو: هرمزد، هرمز و اورمزد) نام خدای بزرگ ایران باستان و خدای برتر آیین زرتشتی است. معنای اصلی نام او را «سرور دانا» دانسته‌اند؛ «اهورا» لقب سرور و «مزدا» برگرفته از ریشهٔ دانایی و خرد است.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل «اهورامزدا».</ref> [[زرتشت]] در [[گاتاها]] او را آفریدگار آسمان و زمین، سرچشمهٔ نیکی و نگاهبان راستی («اشه») می‌خواند؛ پیروان او نیز خود را «مزدیسن» (پرستندهٔ مزدا) می‌نامند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین»؛ اوستا، یسنا، بند ۱۲.</ref> در سنت زرتشتی متأخر، اهورامزدا در برابر [[اهریمن]] (انگره مینو) قرار می‌گیرد و [[امشاسپندان]] و ایزدان آفریدهٔ او شمرده می‌شوند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین» (با ارجاع به بندهش، ص۳۶-۴۲)؛ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل «اهورامزدا».</ref> قرآن از اهورامزدا نام نبرده و تنها از «[[مجوس]]» یاد کرده است؛ اما آثار متأخر اسلامی، مانند المیزان، نام او را نیز آورده و باور زرتشتیان را گزارش کرده‌اند.<ref>قرآن، حج: ۱۷؛ طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ذیل حج: ۱۷.</ref>

== نام و ریشه‌شناسی ==
این نام در اوستا به صورت «اهورمزده» و در کتیبه‌های هخامنشی به صورت «ائورمزده» آمده است. در فارسی میانه «اورمزد» و در فارسی نو «هرمزد»، «هرمز» و «اورمزد» شده و در فرهنگ‌های فارسی، افزون بر نام خدا، به معنای «خدا» و نیز نام سیارهٔ مشتری (برجیس) ضبط شده است.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل «اهورامزدا».</ref> دهخدا تصریح می‌کند که وجه تسمیهٔ ستارهٔ مشتری به هرمزد روشن نیست و میان خدای ماوراءالطبیعی ایرانیان با خدایان طبیعتِ یونانی و رومی رابطه‌ای وجود ندارد.<ref>همان.</ref>

دربارهٔ معنای واژه، «اهورا» را به معنای سرور و خداوند و «مزدا» را به معنای دانا و خردمند دانسته‌اند؛ از این‌رو نام او را «سرور دانا» یا «خدای خردمند» ترجمه کرده‌اند و دهخدا نیز معنی اصلی آن را «سرور داناست» ضبط کرده است.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل «اهورامزدا»؛ دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین».</ref>

در گاتاها این نام به دو صورت کوتاه و بلند آمده است: گاه «مزدا» یا «اهورا» تنها و گاه «اهورامزدا». در بندی از گاتاها، زرتشت می‌گوید: «ای مزدا و ای دیگر اهوراها»؛<ref>اوستا، یسنا، ۳۰: ۹.</ref> به نظر برخی پژوهشگران، کاربرد جمع «اهوراها» نشان می‌دهد که این واژه در اصل عنوانی برای خدایان بوده است. به همین سبب، برخی پژوهشگران «اهورامزدا» را بیشتر لقبی توصیفی می‌دانند تا نامی شخصی؛ در کتیبهٔ بیستون نیز او با عنوان «بَغَ وَزرَکَه» (خدای بزرگ) خوانده شده است.<ref>کتیبهٔ بیستون، ستون ۱؛ دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین».</ref>

== اهورامزدا در گاتاها ==
گاتاها کهن‌ترین بخش [[اوستا]] و شامل هفده سرود است که به زبانی کهن سروده شده و در پژوهش‌ها کهن‌ترین لایهٔ آموزهٔ زرتشت شمرده می‌شود.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین».</ref> در این سرودها اهورامزدا خدایی است که زرتشت او را با صفت «دانا» می‌خواند؛ آفریدگار آسمان و زمین و سرچشمهٔ راستی است و در برابر او «دروج» (دروغ) قرار دارد.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین»؛ اوستا، یسنا، ۴۴: ۳-۷.</ref>

زرتشت در گاتاها از او می‌پرسد که آفرینش چگونه آغاز شد و چه کسی نظم جهان را برقرار کرد:

<blockquote>«این از تو می‌پرسم، ای اهورا، راست بگو: چه کسی در آغاز پدر راستی بود؟ چه کسی راه خورشید و ستارگان را معیّن کرد؟ چه کسی است که ماه را گاه می‌افزاید و گاه می‌کاهد؟ ... چه کسی زمین را از فروریختن و آسمان را از فروافتادن نگاه می‌دارد؟ چه کسی آب‌ها و گیاهان را [نگه می‌دارد]؟ ...»<ref>اوستا، یسنا، ۴۴: ۳-۴؛ برگردان فارسی از ترجمهٔ انگلیسی ل. ه. میلز.</ref></blockquote>

در بند هفتم همین سرود، او «آفریدگار همه‌چیز از راه مینوی مقدس» خوانده می‌شود.<ref>اوستا، یسنا، ۴۴: ۷.</ref> در گاتاها نشانی از بت و تصویر خدا نیست. در آیین زرتشتی، نیایش اهورامزدا با اندیشه و گفتار و کردار نیک همراه است و آتش نیز نماد راستی و پاکی است، نه معبود؛ زرتشتیان آتش را نمی‌پرستند و در برابر آن به نیایش می‌ایستند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین»؛ توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ، ص۵۹-۶۰.</ref>

== امشاسپندان و ایزدان ==
اهورامزدا در کیهان‌شناسی زرتشتی، شش «امشاسپند» (جاودانان بخشنده) را می‌آفریند: بهمن (اندیشهٔ نیک)، اردیبهشت (بهترین راستی)، شهریور (توانمندی و کشور آرمانی)، سپندارمذ (فروتنی مقدس)، خرداد (کمال و تندرستی) و امرداد (بی‌مرگی).<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین».</ref> در روایت‌های پهلوی، هر یک از اینان نگاهبان یکی از آفریده‌ها است: شهریور نگاهبان آسمان، خرداد نگاهبان آب، سپندارمذ نگاهبان زمین، امرداد نگاهبان گیاه، بهمن نگاهبان گاو و اردیبهشت نگاهبان آتش؛ آفرینش انسان نخستین (کیومرث) نیز به حمایت خود اهورامزدا سپرده شده است.<ref>همان (با ارجاع به بندهش، ص۳۶-۴۲).</ref> دهخدا نیز یادآور می‌شود که «امشاسپندان و ایزدان نیز آفریدهٔ اویند».<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل «اهورامزدا».</ref>

با این حال، در گاتاها این موجودات گاه در کنار اهورامزدا و به عنوان خصلت‌هایی چون راستی و اندیشهٔ نیک یاد می‌شوند و گاه چنان مستقل خطاب می‌شوند که مرز میان صفت و شخصیت مبهم می‌شود.<ref>اوستا، یسنا، ۳۰: ۷؛ ۳۱: ۴.</ref> در کنار امشاسپندان، ایزدان نیز در سنت زرتشتی جایگاه یافتند و پرستیده شدند؛ اما در دستگاه کلامی زرتشتی، همهٔ آنان آفریدهٔ اهورامزدا و فروتر از او شمرده می‌شوند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین».</ref>

== اهورامزدا و اهریمن: مسئلهٔ ثنویت ==
در گاتاها از دو «مینو»ی آغازین سخن رفته است:

<blockquote>«آن دو مینوی نخستین که در آغاز به صورت دو همزاد آشکار می‌شوند، یکی بهتر و یکی بدند؛ در اندیشه و گفتار و کردار. خردمندان از میان این دو، درست را برمی‌گزینند و نادانان چنین نمی‌کنند. و چون این دو مینو در آغاز به هم رسیدند، زندگی و نازندگی را پدید آوردند؛ و در پایان، بدترین هستی از آنِ پیروان دروغ خواهد بود و بهترین هستی از آنِ کسی که راستی را برمی‌گزیند.»<ref>اوستا، یسنا، ۳۰: ۳-۴؛ برگردان فارسی از ترجمهٔ انگلیسی ل. ه. میلز.</ref></blockquote>

در گاتاها اهورامزدا برترین موجود و سرچشمهٔ نیکی است و در برابر او «دروج» قرار دارد؛ اما بندهای یادشده دربارهٔ دو مینو، در سنت متأخر به دو اصل اهورامزدا و اهریمن تفسیر شد.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین».</ref> در روایت‌های پهلوی، اهریمن نیز آفرینشگری دارد و آفریده‌های زیان‌بار را می‌سازد؛ تاریخ جهان به دوازده هزار سال و چهار مقطع سه‌هزارساله تقسیم می‌شود و در پایان، با ظهور سوشیانت و «فرشگرد»، بدی از میان می‌رود.<ref>همان (با ارجاع به بندهش، ص۳۳-۳۵، ۵۱-۵۲).</ref>

در برخی جریان‌ها، به‌ویژه آیین زروانی، «زمان» (زروان) اصل نخستین شمرده می‌شد و دو مبدأ خیر و شر به آن بازمی‌گشتند؛ دانشنامه جهان اسلام از پیوند کیهان‌شناسی زرتشتی با این آیین سخن گفته است.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین»؛ جلالی مقدم، آیین زروانی، ص۴۳-۴۶.</ref>

پژوهشگران در تفسیر این آموزه اختلاف دارند. گروهی با تکیه بر برتری اهورامزدا در گاتاها، زرتشتی‌گری را توحیدی می‌دانند و ثنویت را به کیهان‌شناسی و لایه‌های متأخر محدود می‌کنند؛ گروهی دیگر با تکیه بر هم‌آوایی دو مینو و آفرینشگری اهریمن در متون پهلوی، آن را ثنوی می‌شمارند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین».</ref>

متکلمان مسلمان به ثنویت زرتشتیان نقد کرده‌اند. به گزارش دانشنامه جهان اسلام، مبنای ثنویت و انتساب آفرینش شر به اهریمن، کانون اصلی نقد آنان بود و آن را مستلزم شرک و نقص در ذات خدا می‌دانستند؛ ماتُریدی در التوحید (ص۱۷۲-۱۷۶)، باقلانی در التمهید (ص۷۱-۷۴) و قاضی عبدالجبار در المغنی (ج۵، ص۷۱-۷۹) به این بحث پرداخته‌اند.<ref>همان (با ارجاع به منابع یادشده).</ref> در برابر، زرتشتیان نیز در رساله‌های جدلی خود به نقد مسلمانان پاسخ گفته‌اند.<ref>همان.</ref> داوری نهایی دربارهٔ توحیدی یا ثنوی بودن زرتشتی‌گری، به تفسیر منابع و به مراد از «ثنویت» بستگی دارد.<ref>همان.</ref>

== اهورامزدا در کتیبه‌ها و تاریخ ایران ==
=== دورهٔ هخامنشی ===
کهن‌ترین آگاهی‌های تاریخی دربارهٔ پرستش اهورامزدا در کتیبه‌های هخامنشی دیده می‌شود. داریوش در آغاز کتیبهٔ بیستون او را چنین می‌ستاید:

<blockquote>«خدای بزرگی است اهورامزدا که این زمین را آفرید، آن آسمان را آفرید، انسان را آفرید، شادی را برای انسان آفرید، که داریوش را شاه کرد...»<ref>کتیبهٔ بیستون، ستون ۱، بندهای ۱-۳.</ref></blockquote>

در این کتیبه‌ها اهورامزدا «خدای بزرگ» خوانده شده و پادشاه، شهریاری خود را از او می‌داند.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل «اهورامزدا»؛ کتیبهٔ بیستون، ستون ۱.</ref> اشاره به اهورامزدا در کتیبه‌های هخامنشی، به‌ویژه بیستون، شاهد رواج زرتشتی‌گری در سپهر دینی هخامنشیان دانسته شده است. در مقابل، پژوهشگرانی اشارهٔ کتیبه‌های شاهان هخامنشی به خدایان دیگر در کنار اهورامزدا را شاهدی بر چندخدایی جامعهٔ هخامنشی گرفته‌اند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین» (با ارجاع به ویزه‌هوفر، ص۹۹-۱۰۰؛ شوارتس، ص۶۸۴-۶۹۵).</ref> دست‌کم روشن است که دین زرتشتی در دورهٔ هخامنشی رسمیت نیافت.<ref>همان.</ref>

=== دورهٔ ساسانی ===
در دورهٔ ساسانی، دین زرتشتی به دین رسمی ایران بدل شد و دستگاه روحانی نیرومندی پدید آورد. تنسر و کرتیر، دو روحانی بانفوذ این دوره، در تثبیت اقتدار آن سهم داشتند و سه آتشکدهٔ بزرگ آذرفرنبغ در فارس، آذرگشنسپ در آذربایجان و آذربرزین‌مهر در خراسان، مراکز بزرگ نیایش زرتشتی بودند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین».</ref> در کنار زرتشتی‌گری، مذاهب زروانی و مانوی نیز در دورهٔ ساسانی به حیات خود ادامه دادند و کیش مزدکی در دورهٔ میانهٔ ساسانی ظهور کرد.<ref>همان.</ref>

پس از فروپاشی دولت ساسانی، اقتدار دین زرتشتی در ایران پایان یافت؛ اما نام اهورامزدا در نام سیارهٔ مشتری (هرمز یا برجیس) باقی ماند.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل «اهورامزدا».</ref>

== اهورامزدا در قرآن، حدیث و کلام شیعه ==
قرآن کریم تنها یک بار واژهٔ «مجوس» را به کار برده است:

<blockquote>{{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ}}<br>«بی‌گمان کسانی که ایمان آوردند و یهودی شدند و صابئیان و مسیحیان و مجوس و کسانی که شرک ورزیدند، خداوند روز قیامت میان آنان داوری می‌کند؛ همانا خداوند بر هر چیزی گواه است.» (حج: ۱۷)<ref>قرآن، حج: ۱۷.</ref></blockquote>

در این آیه نامی از اهورامزدا نیست و داوری دربارهٔ مجوس به خدا واگذار شده است. مفسران و متکلمان در تعیین نسبت مجوس با [[اهل کتاب]] اختلاف دارند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ذیل حج: ۱۷؛ شهرستانی، الملل و النحل، قسم۱، ص۲۱۶.</ref> [[علامه طباطبایی]] در تفسیر همین آیه می‌نویسد که زرتشتیان برای تدبیر جهان دو مبدأ اثبات می‌کنند، اما همه را به اهورامزدا بازمی‌گردانند:

<blockquote>«آنچه مسلّم است این است که آنان برای تدبیر جهان دو مبدأ اثبات می‌کنند: مبدأ خیر و مبدأ شر، یزدان و اهریمن، یا نور و ظلمت ... و همه را به «اهورامزدا» که آفریدگار همه است بازمی‌گردانند.»<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ذیل حج: ۱۷.</ref></blockquote>

او در ادامه یادآور می‌شود که کتاب زرتشتیان در حملهٔ اسکندر از میان رفت و در دورهٔ ساسانی بازنویسی شد و از این‌رو دستیابی به حقیقت مذهب آنان دشوار است.<ref>همان.</ref>

در روایات شیعه، مجوس دارای پیامبر و کتاب دانسته شده‌اند. در [[وسائل الشیعه]] از [[امام صادق علیه السلام|امام صادق (علیه‌السلام)]] نقل شده است که از او پرسیدند آیا مجوس پیامبری داشتند و او پاسخ داد آری؛ سپس به نامهٔ پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) به مردم مکه اشاره کرد که در آن آمده بود مجوس پیامبری داشتند که او را کشتند و کتابش را سوزاندند.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۹۶.</ref> در روایت دیگری آمده است که پیامبرشان با کتابی در دوازده هزار پوست گاو نزد آنان آمد و نام آن کتاب «جاماست» بود.<ref>همان، ص۹۷.</ref> شیخ صدوق نیز به همین مضمون اشاره کرده و نام پیامبر را «داماست» و کتاب را «جاماست» آورده است.<ref>همان، ص۹۷.</ref> شیخ مفید در المقنعة از [[امام علی علیه السلام|امام علی (علیه‌السلام)]] نقل کرده است که مجوس تنها در [[جزیه]] و دیات به یهود و نصارا ملحق شدند، زیرا در گذشته کتابی داشتند.<ref>همان، ص۹۸ (به نقل از المقنعة).</ref>

بر پایهٔ این روایات، فقیهان شیعه جزیه را از مجوس می‌پذیرند و آنان را در این حکم به اهل کتاب ملحق می‌کنند؛ هرچند در اینکه مجوس اهل کتاب حقیقی باشند اختلاف دارند.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۹۶-۹۸؛ دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین».</ref> این برخورد فقهی، به معنای تأیید همهٔ آموزه‌های زرتشتی نیست.

در کلام شیعه، شیخ صدوق در کتاب التوحید به نقد ثنویت پرداخته است.<ref>صدوق، التوحید، ص۲۴۳-۲۵۴ (به گزارش دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین»).</ref> در قرآن و روایات شیعه نامی از اهورامزدا نیست و سخن از «مجوس» است؛ در منابع کلامی اسلامی نیز بیشتر از دو اصل «یزدان» و «اهریمن» سخن رفته است. از سده‌های متأخر، مفسرانی مانند علامه طباطبایی نام اهورامزدا را نیز در تفسیر خود آورده‌اند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ذیل حج: ۱۷.</ref>

== ارزیابی تاریخی ==
آگاهی‌های ما دربارهٔ اهورامزدا از چند دستهٔ متفاوت منابع می‌آید: گاتاها که متنی نیایشی و کهن است، بخش‌های متأخر اوستا، متون پهلوی که بیشتر در سده‌های نخستین اسلامی تدوین شدند، کتیبه‌های هخامنشی و ساسانی، گزارش‌های یونانی و رومی، و نوشته‌های ملل و نحل اسلامی.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین».</ref> هیچ‌یک از این منابع هم‌زمان با زرتشت نیست و هر یک از دغدغه‌های دینی و کلامی دورهٔ خود اثر پذیرفته است. از این‌رو، می‌توان گفت که برتری اهورامزدا در گاتاها و جایگاه او به عنوان خدای بزرگ در کتیبه‌ها نسبتاً روشن است، اما چند و چون تحول این باور از گاتاها تا متون پهلوی، و نسبت آن با ثنویت، همچنان محل اختلاف پژوهشگران است.<ref>همان؛ طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ذیل حج: ۱۷.</ref>

== جستارهای وابسته ==
* [[زرتشت]]
* [[مجوس]]
* [[اوستا]]
* [[گاتاها]]
* [[اهریمن]]
* [[امشاسپندان]]
* [[زرتشتیان]]
* [[ایران]]

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* قرآن کریم.
* اوستا؛ یسنا، ترجمهٔ انگلیسی ل. ه. میلز، در: Sacred Books of the East، ۱۸۹۸م؛ نسخهٔ آنلاین: [https://www.avesta.org/yasna/yasna.htm avesta.org]، تاریخ بازدید: ۶ آبان ۱۴۰۵ش.
* بندهش، گردآوری فرنبغ دادگی، ترجمهٔ مهرداد بهار، تهران: توس، ۱۳۶۹ش.
* توفیقی، حسین؛ آشنایی با ادیان بزرگ، تهران: سمت، ۱۳۸۶ش.
* جلالی مقدم، مسعود؛ آیین زروانی: مکتب فلسفی ـ عرفانی زرتشتی بر مبنای اصالت زمان، تهران: امیرکبیر، ۱۳۸۴ش.
* حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا؛ ج۱۱.
* دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین»، تهران: بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، ۱۳۹۵ش؛ ج۲۱؛ [https://rch.ac.ir/article/Details/14540 پیوند]، تاریخ بازدید: ۶ آبان ۱۴۰۵ش.
* دهخدا، علی‌اکبر؛ لغت‌نامه، تهران: مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی؛ ذیل «اهورامزدا»؛ [https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/اهورامزدا پیوند]، تاریخ بازدید: ۶ آبان ۱۴۰۵ش.
* شهرستانی، محمد بن عبدالکریم؛ الملل و النحل، تحقیق محمد بدران، قاهره: ۱۳۷۵ق/۱۹۶۵م؛ قسم۱.
* صدوق، محمد بن علی؛ التوحید، قم: جامعة المدرسین، ۱۳۵۷ش.
* طباطبایی، محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق؛ ج۱۴.
* کتیبهٔ بیستون (DB)، ستون ۱.

[[رده:ادیان و فرق]]
[[رده:توحید]]
[[رده:ایران]]

اهورامزدا - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ اهورامزدا: خدای بزرگ ایران باستان و زرتشتیان؛ نام و ریشه‌شناسی، گاتاها، امشاسپندان، ثنویت، کتیبه‌ها و نگاه منابع اسلامی و ش...