Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

2026-11-11T13:10:32Z

ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

صفحهٔ تازه

'''اهل سنت و جماعت''' نامی است که پیروان آن برای شناساندن جامعهٔ خود به کار می‌برند. در این ترکیب، «سنت» به پیروی از قرآن و سیرهٔ پیامبر صلی الله علیه وآله در برابر بدعت گفته می‌شود و «جماعت» به همراهی با بدنهٔ امت و پرهیز از تفرقه اشاره دارد. این اصطلاح در سده‌های نخست اسلامی در برابر گروه‌هایی چون [[خوارج]]، [[مرجئه]] و [[معتزله]] شکل گرفت و از سدهٔ چهارم و پنجم هجری، با گسترش [[علم کلام|کلام]] [[اشاعره|اشعری]]، به نامی فراگیر بدل شد. اهل سنت در فقه به چهار مذهب [[حنفی]]، [[مالکی]]، [[شافعی]] و [[حنبلی]] و در کلام به دو شاخهٔ [[اشاعره]] و [[ماتریدیه]] تقسیم می‌شوند و در کنار آنان [[اهل حدیث]] و گرایش‌های صوفیانه نیز جای دارند. تفاوت بنیادی آنان با [[شیعه|شیعهٔ]] [[امامیه]] در مسئلهٔ [[امامت]] و [[عصمت]] امامان است.<ref>بغدادی، الفرق بین الفرق؛ شهرستانی، الملل والنحل.</ref>

==وجه تسمیه==

«سنت» در برابر «بدعت» به راه و روش پیامبر صلی الله علیه وآله و [[صحابی|صحابه]] او گفته می‌شود و «جماعت» به اجتماع مسلمانان و همراهی با بدنهٔ امت اشاره دارد. از این رو، این عنوان هم بر پایبندی به سنت و هم بر وحدت امت دلالت می‌کند. در روایتی که در سنن ابو داود و سنن ترمذی آمده است، پیامبر صلی الله علیه وآله یاران خود را به پیروی از سنت خویش و سنت خلفای راشدین فرا خوانده است: {{متن حدیث|«فَعَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ الْمَهْدِيِّينَ»}}؛ «پس بر شما باد به سنت من و سنت خلفای راشدینِ هدایت‌یافته». در نقلی دیگر در صحیح مسلم، مرگ بدون بیعت با امام، مرگ جاهلی خوانده شده است: {{متن حدیث|«وَمَنْ مَاتَ وَلَيْسَ فِي عُنُقِهِ بَيْعَةٌ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً»}}؛ «و هر کس بمیرد و بیعتی بر گردن او نباشد، به مرگ جاهلی مرده است».<ref>ابو داود، السنن، کتاب السنة؛ ترمذی، السنن، کتاب العلم؛ مسلم، صحیح مسلم، کتاب الإمارة.</ref>

==تطور تاریخی==

در سدهٔ نخست هجری، مسلمانان خود را بیشتر «امت» و «مؤمنان» می‌نامیدند و مرزبندی فرقه‌ای هنوز شکل نگرفته بود. با ظهور خوارج در نیمهٔ دوم سدهٔ اول و سپس مرجئه، قدریه و معتزله در سدهٔ دوم، جریان اکثریت به نامی برای تمایز خود نیاز پیدا کرد.<ref>اشعری، مقالات الإسلامیین؛ شهرستانی، الملل والنحل.</ref>

در روایت تاریخی اهل سنت، خلافت با انتخاب ابوبکر در [[واقعه سقیفه بنی ساعده]] آغاز می‌شود. بر پایهٔ گزارش تاریخ‌نگاران، گروهی از صحابه پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه وآله در سقیفه با ابوبکر بیعت کردند؛ پس از او [[عمر بن خطاب]]، [[عثمان بن عفان]] و [[امام علی علیه‌السلام]] در شمار [[خلفای نخستین]] جای گرفتند.<ref>طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۱۱ هجری؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲.</ref>

در سدهٔ سوم، بحث دربارهٔ [[خلافت]]، صفات خدا و خلق قرآن مرزهای مکتبی را روشن‌تر کرد. در سدهٔ چهارم، ابوالحسن اشعری و ابو منصور ماتریدی اصول اعتقادی اهل سنت را با روش کلامی نظام‌مند کردند و از آن پس این عنوان بر اشاعره و ماتریدیه نیز اطلاق شد.<ref>اشعری، مقالات الإسلامیین؛ ماتریدی، کتاب التوحید؛ تفتازانی، شرح العقائد النسفیة.</ref>

روایت افتراق امت نیز در پیدایش این نام اثر داشت. این روایت در سنن ابو داود و سنن ترمذی و مسند احمد نقل شده است: {{متن حدیث|«سَتَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ مِلَّةً»}}؛ «امت من به هفتاد و سه گروه تقسیم خواهد شد». در برخی طرق افزوده شده که تنها یک گروه نجات می‌یابد و عالمان اهل سنت آن گروه را اهل سنت و جماعت دانسته‌اند. عبدالقاهر بغدادی در الفرق بین الفرق همین معیار را برای شناسایی فرقهٔ ناجیه به کار می‌برد.<ref>ابو داود، السنن، کتاب السنة؛ ترمذی، السنن، کتاب الإیمان؛ احمد بن حنبل، المسند؛ بغدادی، الفرق بین الفرق.</ref>

==اصول اعتقادی==

در عقاید مشترک اهل سنت، [[توحید]] و یگانگی خداوند، [[نبوت]]، [[معاد]]، وحی و حجیت قرآن جای دارد. آنان قرآن را کلام خدا و غیرمخلوق می‌دانند و در صفات الهی دو رویکرد دارند: اهل حدیث صفات خبری را بدون تأویل و تشبیه می‌پذیرند و بیشتر اشاعرهٔ متأخر آن‌ها را تأویل می‌کنند. در تعریف ایمان نیز اختلاف دارند: اشاعره و ماتریدیان آن را تصدیق قلبی و اهل حدیث قول و عمل می‌دانند. در افعال بندگان، اشاعره نظریهٔ «کسب» را برگزیدند و ماتریدیان در پاره‌ای وجوه به اختیار انسان نزدیک‌تر شدند.<ref>اشعری، مقالات الإسلامیین؛ تفتازانی، شرح العقائد النسفیة؛ شهرستانی، الملل والنحل.</ref>

عدالت صحابه از ارکان اندیشهٔ اهل سنت است. بر پایهٔ این آموزه، صحابه در نقل حدیث و شهادت عادل شمرده می‌شوند و سبّ آنان جایز نیست؛ ابن حجر عسقلانی این اصل را در مقدمهٔ الاصابة با آیات و روایات مستند کرده است. در برابر، شیعه عدالت همهٔ صحابه را نمی‌پذیرد و میان پایبندان به امامت و دیگران تفاوت می‌گذارد.<ref>ابن حجر عسقلانی، الاصابة، ج۱، مقدمه؛ مفید، اوائل المقالات.</ref>

خلافت در اندیشهٔ اهل سنت به ادارهٔ امت مربوط است و بر بیعت یا انتخاب اهل حل و عقد استوار می‌شود. ماوردی در الأحکام السلطانیة نصب امام را واجب و راه آن را انتخاب اهل اختیار یا عهد پیشین می‌شمارد.<ref>ماوردی، الأحکام السلطانیة.</ref>

==مذاهب فقهی==

فقه اهل سنت در چهار مذهب بزرگ تدوین شد: حنفی به پیشوایی [[ابوحنیفه]]، مالکی به پیشوایی مالک بن انس، شافعی به پیشوایی محمد بن ادریس شافعی و حنبلی به پیشوایی احمد بن حنبل. این مذاهب در سدهٔ دوم و سوم هجری شکل گرفتند و در سده‌های بعد گستردند. هر چهار مذهب در اصول همسو و در ترتیب منابع مختلف‌اند؛ همه قرآن و سنت را اصل می‌دانند، [[اجماع]] را حجت می‌شمارند و بیشترشان قیاس را می‌پذیرند. حنفیان بر قیاس و استحسان، شافعیان بر اجماع و حنبلیان بر نقل تأکید بیشتری دارند. [[اجتهاد]] و [[تقلید]] نیز در سده‌های بعد در این مذاهب سامان یافت.<ref>ابن خلدون، المقدمة، فصل فی الفقه؛ شهرستانی، الملل والنحل.</ref>

==تنوع درونی==

اهل سنت و جماعت بدنهٔ یکدست نیست. اشاعره پیرو ابوالحسن اشعری و ماتریدیه پیرو ابو منصور ماتریدی، دو مدرسهٔ کلامی اصلی آن‌اند. ماتریدیان در مسئلهٔ تکوین و پاره‌ای احکام ایمان با اشاعره اختلاف دارند. اهل حدیث بر ظاهر نصوص و سیرهٔ سلف تکیه می‌کند و کلام و تأویل را نقد می‌کند؛ [[ابن تیمیه]] و پیروان او در این خط قرار دارند. [[تصوف]] نیز جریانی درون اهل سنت است که بر تهذیب نفس تأکید می‌کند و در بسیاری از سرزمین‌ها با فقه و کلام آنان درآمیخت.<ref>تفتازانی، شرح العقائد النسفیة؛ ماتریدی، کتاب التوحید؛ ابن تیمیه، مجموع الفتاوى.</ref>

==تفاوت با شیعه==

بنیادی‌ترین تفاوت، مسئلهٔ امامت است. شیعه امامت را امری الهی و مبتنی بر نص می‌شمارد و امامان دوازده‌گانه را معصوم و منصوب از سوی خدا می‌داند؛ اهل سنت آن را به انتخاب امت یا اهل حل و عقد و بیعت واگذار می‌کند و عصمت مطلق را ویژهٔ پیامبران می‌شمارد.<ref>کلینی، الکافی، کتاب الحجة؛ حلی، منهاج الکرامة؛ ماوردی، الأحکام السلطانیة.</ref>

دومین تفاوت، جایگاه صحابه و مرجعیت دینی است. شیعه [[اهل البیت]] علیهم‌السلام را مرجع دینی امت می‌شمارد و به [[حدیث ثقلین]] و [[حدیث غدیر]] استناد می‌کند؛ اهل سنت سنت صحابه و اجماع امت را در کنار قرآن و سنت پیامبر حجت می‌داند.<ref>امینی، الغدیر، ج۱؛ ابن حجر عسقلانی، الاصابة، ج۱، مقدمه.</ref>

==نگاه شیعه==

[[شیعه]] امامیه اهل سنت را مسلمان و اهل قبله می‌شمارد و اختلاف را در مسئلهٔ امامت می‌داند، نه در اصل اسلام. [[شیخ مفید]] در اوائل المقالات، امامیه را در امامت پیرو نص معرفی می‌کند. در برابر، منابع کهن اهل سنت نیز شیعه را در شمار فرقه‌های امت آورده و برخی عقاید آن را نقد کرده‌اند؛ بغدادی در الفرق بین الفرق و شهرستانی در الملل والنحل چنین رویکردی دارند.<ref>مفید، اوائل المقالات؛ بغدادی، الفرق بین الفرق؛ شهرستانی، الملل والنحل.</ref>

==وحدت امت==

قرآن مسلمانان را به وحدت فرا خوانده است: {{متن قرآن|«وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا»}}؛ «و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید». مفسران شیعه آن را پشتوانهٔ همبستگی امت دانسته و ناظر به پرهیز از اختلاف‌های فرقه‌ای خوانده‌اند.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۲؛ طباطبایی، المیزان، ج۳.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
*قرآن کریم.
*ابن تیمیه، احمد؛ مجموع الفتاوى، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا.
*ابن حجر عسقلانی، احمد؛ الاصابة فی تمییز الصحابة، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۱.
*ابن خلدون، عبدالرحمن؛ المقدمة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
*ابو داود، سلیمان؛ السنن، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
*احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
*اشعری، علی بن اسماعیل؛ مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
*امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، بیروت: دار الکتاب العربی، بی‌تا؛ ج۱.
*بغدادی، عبدالقاهر؛ الفرق بین الفرق، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
*تفتازانی، مسعود؛ شرح العقائد النسفیة، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا.
*حلی، حسن بن یوسف؛ منهاج الکرامة فی معرفة الإمامة، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۲۰ق.
*شهرستانی، محمد؛ الملل والنحل، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
*طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق؛ ج۳.
*طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۲.
*طبری، محمد؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۳.
*کلینی، محمد؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
*ماتریدی، محمد؛ کتاب التوحید، بیروت: دار المشرق، ۱۹۷۰م.
*ماوردی، علی؛ الأحکام السلطانیة، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا.
*مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
*مفید، محمد؛ اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
*یعقوبی، احمد؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۲.

[[رده:اهل سنت]]
[[رده:مذاهب اسلامی]]
[[رده:فرقه های کلامی]]
[[رده:مذاهب فقهی اهل سنت]]
[[رده:کلام]]

اهل سنت و جماعت - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه