انفال - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Mohammadi در ‏۱۵ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۰۶:۲۷

2026-04-15T06:27:15Z

Mohammadi در ‏۱۵ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۰۶:۲۵

2026-04-15T06:25:17Z

نمایش تغییرات

Mohammadi در ‏۱۳ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۷:۰۳

2026-02-13T17:03:45Z

نمایش تغییرات

Zamani در ‏۴ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۰۵:۴۸

2025-08-04T05:48:26Z

مهدی موسوی در ‏۲۰ ژوئن ۲۰۲۴، ساعت ۱۳:۱۱

2024-06-20T13:11:22Z

نمایش تغییرات

Aghajani در ‏۱۷ اوت ۲۰۱۹، ساعت ۰۹:۴۰

2019-08-17T09:40:33Z

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۱ ژانویهٔ ۲۰۱۳، ساعت ۰۹:۴۵

2013-01-01T09:45:13Z

نمایش تغییرات

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۱۲ نوامبر ۲۰۱۲، ساعت ۰۸:۱۷

2012-11-12T08:17:18Z

نمایش تغییرات

مهدی موسوی: ایجاد صفحه

2012-10-20T07:56:12Z

ایجاد صفحه

صفحهٔ تازه

{{بخشی از یک کتاب}}

==واژه انفال در لغت و اصطلاح==

«انفال» از ماده «ن ـ ف ـ ل» و در لغت به معناى غنيمت، بخشش<ref> لسان‌العرب، ج14، ص244؛ القاموس‌المحيط، ج‌4، ص‌79، «نفل».</ref>، افزون بر مقدار واجب<ref> مفردات، ص‌820‌؛ لسان العرب، ج‌14، ص‌245، «نفل».</ref> يا زياده بر اصل<ref> التبيان، ج5‌، ص‌72؛ لسان‌العرب، ج14، ص‌245، «نفل».</ref> آمده است، ازاين‌رو به نمازهاى مستحبى «نافله» گفته‌اند.<ref> مجمع‌البحرين، ج3، ص1819؛ المصباح، ص619‌، «نفل».</ref>

در اصطلاح فقه [[شیعه|اماميه]] نيز به اموال خاص [[معصوم]]<ref> شرايع‌الاسلام، ج‌1، ص‌183؛ جواهر الكلام، ج‌16، ص‌115‌ـ‌116.</ref> و به تعبيرى ديگر اموالى كه مالك خصوصى ندارد و به [[امام]] و حاكم اسلامى تعلق دارد<ref> دراسات فى ولاية الفقيه، ج‌1، ص‌103‌ـ‌104؛ انفال و آثار آن در اسلام، ص‌40.</ref> انفال اطلاق مى‌شود و از نظر [[اهل‌ سنت]] غنايم و اموالى است كه افزون بر سهم غنيمت جنگجويان، به آنان داده مى‌شود.<ref> القاموس‌الفقهى، ص‌358؛ الفقه الاسلامى، ج‌8‌، ص‌5891‌.</ref>

وجه نامگذارى اين اموال به «انفال» آن است كه اين اموال اضافه بر شركت پيامبر و امام در [[خمس]]، هديه خداوند به آنان است؛<ref> جواهرالكلام، ج‌16، ص‌116؛ الخمس والانفال، ص‌329.</ref> يا آنكه اين اموال ويژه پيامبر و امام بوده، افزون بر ملك خصوصى آنان است.<ref> دراسات فى ولاية الفقيه، ج‌4، ص‌5‌.</ref> برخى گفته‌اند: از آن جهت كه با حلال شدن اين اموال براى نخستين بار بر مسلمانان، آنان بر امتهاى پيشين برترى يافتند به اين اموال انفال گفته شده.<ref> جواهر الكلام، ج‌16، ص‌115؛ مصباح الفقيه، ج‌14، ص‌238؛ الحدائق، ج‌12، ص‌470.</ref>

انفال با مفاهيمى ديگر از جمله مباحات اصليه يا اوّليه، مشتركات، فئ و غنيمت از اين جهت كه همگى زايد بر مالكيت خصوصى است مشترك و از جهاتى با آنها متفاوت است؛

«فئ» در اصطلاح به اموالى گفته مى‌شود كه از كافران بدون جنگ به غنيمت گرفته مى‌شود<ref> التبيان، ج‌9، ص‌564‌؛ فقه‌القرآن، ج‌1، ص‌250.</ref> و يكى از مصاديق انفال و نسبت ميان اين دو عموم و خصوص مطلق است؛ يعنى همه مصاديق فئ از انفال به شمار مى‌رود؛ ولى بسيارى از انفال فئ نيست.

«غنيمت» اصطلاحاً به اموالى اطلاق مى‌شود كه در جنگ از كافران به دست مى‌آيد.<ref> جواهرالكلام، ج‌21، ص‌147؛ لسان العرب، ج‌10، ص‌133، «غنم».</ref> نسبت غنيمت با انفال عموم و خصوص من وجه است؛ زيرا برخى غنيمتها، يعنى اموالى كه بدون جنگ و خونريزى يا بدون اذن امام به دست آيد<ref> جواهر الكلام، ج‌16، ص‌116‌ـ‌117، 126؛ مصباح الفقيه، ج‌14، ص‌251.</ref>جزو انفال است، هر چند برخى همه غنايم را مصداق انفال دانسته‌اند.<ref> دراسات فى ولاية الفقيه، ج‌3، ص‌136؛ ج‌4، ص‌9.</ref>

== تشريع انفال و موارد آن ==

پس از پيروزى مسلمانان در [[جنگ بدر]] ميان آنان بر سر تقسيم غنايم اختلاف پديد آمد، ازاين‌رو از [[رسول خدا]] در اين باره پرسيدند<ref> جامع البيان، مج‌6‌، ج‌9، ص‌228؛ مجمع البيان، ج‌4، ص‌796؛ تفسير قرطبى، ج‌7، ص‌229.</ref> كه آيه نخست [[سوره انفال]]/8 نازل شد و قانون انفال را تشريع كرد: «يَسـَلونَكَ عَنِ الاَنفالِ قُلِ الاَنفالُ لِلّهِ والرَّسولِ فَاتَّقُوا اللّهَ واَصلِحوا ذاتَ بَينِكُم».

در مورد اينكه سؤال و اختلاف مسلمانان بر سر چه بوده اقوال متعددى نقل شده است؛ از جمله سؤال آنان در مورد مالكيت اين اموال يا اصل [[حرام|حرمت]] يا [[حلال|حليت]] غنايم، اختلاف در مورد شركت دادن [[مهاجران]] و [[انصار]] غير حاضر در جنگ در تقسيم غنايم و قرار دادن پاداشى از سوى پيامبر براى جوانان جهت تشويق آنان و اعتراض پيران به شريك بودن آنان در اين پاداشها<ref> التبيان، ج‌6‌، ص‌72‌ـ‌73؛ مجمع‌البيان، ج‌4، ص‌796‌ـ‌797؛ التفسيرالكبير، ج‌5‌، ص‌448.</ref> كه در پى اين سؤالها و اختلافات آيه فوق نازل شد و تكليف را روشن كرد.

در اينكه مقصود از انفال در اين آيه چيست نظرات گوناگونى بين مفسران و فقيهان مطرح است؛ مفسران و فقيهان اهل سنت بيشتر مصداق انفال در آيه فوق را غنايم جنگى و آنچه مرتبط با آن است دانسته‌اند. برخى از آنان منظور از انفال را غنايم جنگى دانسته‌اند.<ref> جامع البيان، مج‌6‌، ج‌9، ص‌224‌ـ‌227؛ مجمع البيان، ج‌4، ص‌795‌ـ‌796.</ref>

گروهى ديگر انفال را خمس غنايم جنگى<ref> جامع‌البيان، مج6‌، ج‌9، ص‌227؛ التفسير الكبير، ج‌15، ص‌115.</ref> يا اشيا و لوازم مقتول مانند اسلحه، كلاه، انگشتر، اسب كه به قاتل او تعلق دارد يا سهم اضافه‌اى كه امام و حاكم اسلامى براى تشويق جنگجويان اختصاص مى‌دهد<ref> الام، ج‌4، ص‌142؛ الفقه الاسلامى، ج‌8‌، ص‌5891‌ـ‌5892‌؛ التفسير الكبير، ج‌15، ص‌115.</ref> دانسته‌اند؛

اما مفسران و [[فقیه|فقيهان]] اماميه با استناد به روايات [[اهل‌ بيت]](عليهم السلام)<ref> تهذيب الاحكام، ج‌3، ص‌116‌ـ‌118؛ الكافى، ج‌1، ص‌621‌؛ الحدائق، ج‌12، ص‌471‌ـ‌474.</ref> مراد از انفال را فراتر از موارد پيشگفته دانسته و گفته‌اند: همه سرزمينها و اموال زايد بر ملك خصوصى مصداق انفال است؛ از آن جمله زمينهاى موات، زمينها و اموالى كه بدون جنگ از كافران گرفته مى‌شود (فئ)، آبادي هاى بدون مالك، جنگلها، قله كوهها و وسط دره‌ها، اموال منقول و غير منقول اختصاصى پادشاهان كفر (صفايا و قطايع الملوك)، ارث بى وارث، غنايمى كه مجاهدان بدون اذن امام از كافران به دست مى‌آورند، برگزيده غنايمى كه در جنگ از دشمن به دست مى‌آيد،<ref> مصباح الفقيه، ج‌14، ص‌237‌ـ‌254؛ النهايه، ص‌199‌ـ‌200؛ تذكرة الفقها، ج‌5‌، ص‌438‌ـ‌440.</ref> درياها و سواحل آن، رودخانه‌ها<ref> جواهر الكلام، ج‌16، ص‌131؛ المقنعه، ص‌278.</ref>، هوا و فضاى اطراف كره زمين<ref> كتاب البيع، ج‌3، ص‌25‌ـ‌26؛ مصطلحات الفقه، ص‌95.</ref>؛

اما در پاره‌اى مصاديقِ انفال اختلاف‌ نظر وجود دارد؛ مانند تمام غنايم جنگى كه بيشتر فقيهان اماميه آنها را از انفال ندانسته‌اند<ref> تذكرة الفقها، ج‌5‌، ص‌438‌ـ‌440؛ جواهر الكلام، ج‌16، ص‌115‌ـ‌128.</ref>؛ اما برخى همه غنايم را جزو انفال مى‌دانند.<ref> آشنايى با قرآن، ج‌3، ص‌76‌ـ‌77؛ دراسات فى ولاية الفقيه، ج‌3، ص‌136؛ ج‌4، ص‌6‌ـ‌9؛ جهاد‌در اسلام، ص‌243‌ـ‌248؛ نمونه، ج‌7، ص‌81‌ـ‌82‌.</ref> مستند اينان در اين رأى همان [[آيه انفال]] است كه در مورد غنايم جنگ بدر نازل شده و صريح در اين است كه اين غنايم از انفال است و به رسول خدا و حاكم اسلامى تعلق دارد.

برخى از اينان در پاسخ اين پرسش كه چرا غنايم جنگى در روايات به طور صريح جزو انفال دانسته نشده گفته‌اند: ائمه(عليهم السلام)در صدد ذكر ديگر مصداقهاى انفال بوده‌اند تا گمان نرود كه انفال منحصر در غنايم جنگى است<ref> جهاد در اسلام، ص‌250.</ref> و نيز معادن كه درباره آن آراى گوناگونى مطرح شده است.<ref> جواهرالكلام، ج‌16، ص‌129؛ مختلف الشيعه، ج‌3، ص‌209‌ـ‌210؛ مصباح الفقيه، ج‌14، ص‌255.</ref>

مفسران و فقيهان اماميه در پاسخ به اين اشكال كه چرا شأن نزول آيه انفال مورد خاص، ولى مصاديق آن بنابر روايات عام و متعدد است گفته‌اند: هرچند آيه در مورد غنايم جنگى نازل شده؛ اما پاسخ خداوند عام است و خداوند حكم واقعه خاص را با بيان حكم كلى آن تبيين كرده است، بنابراين، الف و لام در «الاَنفال» اوّل، الف و لام عهد ذهنى است كه اشاره به انفال مورد پرسش يعنى غنايم جنگى دارد و الف و لام «الاَنفال» دوم، الف و لام جنس يا استغراق است كه همه موارد انفال را دربرمى‌گيرد.<ref> الميزان، ج‌9، ص‌7ـ10؛ دراسات فى ولاية الفقيه، ج‌3، ص‌136.</ref>

قرآن كريم در آيات 6 ـ 7 [[سوره حشر]]/ 59 نيز به بخشى ديگر از انفال (فئ) اشاره كرده است و اين اموال را خارج از سلطه خصوصى مسلمانان دانسته، مسئوليت آن را به رسول و حاكم اسلامى واگذاشته است: «و ما اَفاءَ اللّهُ عَلى رَسولِهِ مِنهُم فَما اَوجَفتُم عَلَيهِ مِن خَيل ولا رِكاب ولـكِنَّ اللّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلى مَن يَشاءُ واللّهُ عَلى كُلِّ شَىء قَدير * ما اَفاءَ اللّهُ عَلى رَسولِهِ مِن اَهلِ القُرى فَلِلّهِ ولِلرَّسولِ ولِذِى القُربى واليَتـمى والمَسـكينِ وابنِ السَّبيلِ...» .

اين آيات در مورد سرزمين و اموال [[بنى‌ نضير]] نازل شد كه بدون جنگ و خونريزى به دست مسلمانان افتاد.<ref> جامع البيان، مج‌14، ج‌28، ص‌45‌ـ‌47؛ مجمع البيان، ج‌9، ص‌390.</ref> قول ديگر اين است كه اين آيات درباره بنى‌نضير و [[بنى قريظه]] كه در مدينه و پيرامون آن از جمله خيبر و فدك مى‌زيستند نازل شد.<ref> همان؛ تفسير قرطبى، ج‌18، ص‌10.</ref>

ديگر آيات مرتبط با انفال آيات 26 [[سوره اسراء]]/17 و 38 [[سوره روم]]/30 است كه خداوند در آنها به پيامبر فرمان مى‌دهد تا حق خويشاوندان را عطا كند: «وءاتِ ذَا القُربى حَقَّهُ...» .

در شأن نزول آيات فوق از طريق شيعه واهل سنت نقل شده كه هنگام نزول اين آيات پيامبر فدك را كه بدون جنگ و خونريزى از يهوديان خيبر ستانده بود به حضرت فاطمه*(عليها السلام)عطا كرد.<ref> مجمع‌البيان، ج‌6‌، ص‌634‌؛ ج‌7، ص‌478؛ الدرالمنثور، ج‌5‌، ص‌273‌ـ‌274؛ شواهد التنزيل، ج‌1، ص‌438‌ـ‌442.</ref>

از [[امام‌ باقر]] و [[امام صادق]](عليهما السلام)نيز رواياتى در تأييد اين معنا نقل شده است.<ref> الكافى، ج‌1، ص‌622‌ـ‌623‌؛ وسائل الشيعه، ج‌9، ص‌525‌؛ مجمع البيان، ج‌7، ص‌478.</ref>

== مالكيت انفال ==

قرآن كريم در آيه 1 انفال /8 كه در مورد غنايم جنگ بدر نازل شده همه انفال را ملك خدا و رسول دانسته است: «قُلِ الاَنفالُ لِلّهِ والرَّسولِ» ؛ اما در آيه 41 همين سوره تنها «خمس» غنايم را متعلق به خدا و رسول دانسته و بقيه را به پيكارگران اختصاص داده است: «واعلَموا اَنَّما غَنِمتُم مِن شَىء فَاَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ ولِلرَّسولِ ولِذِى القُربى»؛

همچنين در آيه 6 حشر/59 اموالى را كه بدون پيكار از كافران به دست مى‌آيد (فئ) و بخشى از انفال است متعلق به رسول خدا دانسته است: «وما‌اَفاءَ اللّهُ عَلى رَسولِهِ مِنهُم فَما اَوجَفتُم عَلَيهِ مِن خَيل ولا رِكاب ولـكِنَّ اللّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلى مَن يَشاءُ واللّهُ عَلى كُلِّ شَىء قَدير»؛

اما در آيه بعد اين اموال را متعلق به خدا و رسول و ذوى القربى و گروهى از نيازمندان شمرده است: «ما اَفاءَ اللّهُ عَلى رَسولِهِ مِن اَهلِ القُرى فَلِلّهِ ولِلرَّسولِ ولِذِى القُربى واليَتـمى والمَسـكينِ وابنِ السَّبيلِ» (حشر/59‌،7)، ازاين‌رو اين مسئله موجب شده است كه مفسران و فقها در مورد مالكيت انفال و چگونگى حل تنافى ظاهرى ميان اين آيات آراى متعددى مطرح كنند. در مورد حلّ تعارض دو آيه اول سه نظريه مطرح است:

1. برخى از مفسران به ويژه اهل سنت آيه خمس (41 انفال) را ناسخ آيه انفال دانسته و گفته‌اند: انفال و غنايم در ابتدا از آنِ خدا و رسول بود؛ ولى با نزول آيه 41 اين حكم نسخ گرديد و تنها خمس اين اموال را از آنِ خدا و رسول شمرد.<ref> جامع‌البيان، مج‌6‌، ج‌9، ص‌234؛ التفسير الكبير، ج‌15، ص‌116؛ المبسوط، ج‌2، ص‌64‌ـ‌65‌.</ref>

2. برخى ديگر معتقدند اصولاً بين دو آيه مذكور تنافى نيست، زيرا آيه انفال حكم اصل مالكيت همه انفال را بيان كرده و آن را متعلق به خدا و رسول دانسته است؛ اما آيه خمس موارد مصرف اين اموال را تفصيلاً بيان كرده و مقدر كرده كه حاكم اسلامى بايد خمس اين اموال را در موارد تعيين شده مصرف و مابقى را ميان جنگجويان قسمت كند.<ref> الميزان، ج‌9، ص‌10؛ دراسات فى ولاية الفقيه، ج‌4، ص‌8‌.</ref>

به تعبير برخى مفسران، غنايم جنگى نيز از آنِ رسول خدا و حاكم اسلامى است و اينكه در [[آيه خمس]] چهار پنجم آن را به جنگجويان اختصاص داده از باب تشويق و جبران گوشه‌اى از زحمات آنان است.<ref> نمونه، ج‌7، ص‌82‌.</ref> سيره پيامبر(صلى الله عليه وآله)در تقسيم نكردن غنايم فتح [[مكه]] و [[حنين]]<ref> تفسير قرطبى، ج‌8‌، ص‌4؛ دراسات فى ولاية الفقيه، ج‌4، ص‌10.</ref> و روايت امام‌صادق(عليه السلام) كه در آن همه غنايم جنگ بدر متعلق به پيامبر دانسته شده است<ref> كنزالعرفان، ج‌1، ص‌254؛ عوالى اللئالى، ج‌2، ص‌79.</ref> و نيز روايتى از امام [[موسى‌ بن جعفر]](عليه السلام) كه در آن حق تصرف در غنايم جنگى قبل از تخميس و تقسيم آن ميان جنگجويان به امام مسلمين واگذار گرديده<ref> وسائل الشيعه، ج‌9، ص‌524‌.</ref> نيز مؤيد اين رأى است.

3. قول ديگر اين است كه آيه انفال تنها غنايمى را در بر مى‌گيرد كه بدون جنگ و خونريزى از كافران ستانده شده؛ اما آيه خمس مربوط به غنايمى است كه با جنگ و خونريزى از كافران گرفته شده است، بنابراين، موضوع دو آيه با يكديگر متفاوت بوده، ميان آنها منافاتى نيست.<ref> تفسير قرطبى، ج‌8‌، ص‌4؛ انوارالفقاهه، «الخمس والانفال»، ص‌587‌.</ref> اين رأى هرچند با بيشتر رواياتى كه در [[شأن نزول]] آيه انفال ذكر شده منافات دارد، ولى با رأى مشهور فقيهان اماميه در مورد غنايم جنگى موافق است.

در مورد تنافى ظاهرى آيات 6 ـ 7 حشر/59 نيز دو نظر مهم وجود دارد: برخى موضوع آيه نخست را كه همه اموال را متعلق به رسول خدا شمرده، اموالى دانسته‌اند كه بدون جنگ و خونريزى از كافران گرفته شود (فئ مصطلح)؛ اما موضوع حكم در آيه دوم را كه اموال را متعلق به خدا و رسول و ذوى‌القربى و ديگران دانسته اموالى مى‌دانند كه با جنگ و خونريزى از كافران گرفته شده است كه در اين صورت مفاد اين آيه با مفاد آيه خمس يكى خواهد بود.<ref> تفسير قرطبى، ج‌18، ص‌11؛ مستند العروة الوثقى، «الخمس»، ص‌352؛ الخمس، ص‌645‌.</ref> در روايتى از امام باقر(عليه السلام) نيز اين معنا آمده است<ref> تهذيب الاحكام، ج‌4، ص‌177؛ وسائل الشيعه، ج‌9، ص‌527‌.</ref>؛ اما بيشتر مفسران-<ref> التبيان، ج‌9، ص‌564‌؛ التفسير الكبير، ج‌29، ص‌284‌ـ‌285؛ الميزان، ج‌19، ص‌203.</ref> هر دو آيه را مربوط به انفال و فئ دانسته‌اند، با اين تفاوت كه آيه نخست ملكيت انفال را بيان كرده و آيه دوم موارد مصرف آن را.

در هر صورت چه غنايم جنگى جزو انفال باشد يا نباشد و چه آيه 7 حشر/ 59 مربوط به غنايم جنگى باشد يا مربوط به فئ و انفال، آيات فوق صريح در اين است كه انفال ملك خدا و رسول است.

در رواياتى پرشمار از اهل‌بيت(عليهم السلام) اين اموال متعلق به رسول خدا و امامان پس از او(عليهم السلام)دانسته شده است<ref> الكافى، ج‌1، ص‌617‌ـ‌627‌؛ وسائل‌الشيعه، ج‌9، ص‌523‌ـ‌534‌.</ref>؛

ليكن اين بحث مطرح است كه آيا انفال ملك شخص رسول خدا(صلى الله عليه وآله)و امام مسلمين است يا ملك منصب آنان؟

از اينكه در آيه انفال ملكيت رسول خدا در كنار ملكيت خداوند آمده و بر آن عطف شده به دست مى‌آيد كه اين مالكيت ملك منصب است؛ نه شخص، زيرا ملكيت خداوند از نوع ملكيت اعتبارى نيست، بلكه به نحو ولايت در تصرف است.<ref> كتاب البيع، ج‌3، ص‌24؛ الخمس والانفال، ص‌331.</ref>

در روايات اهل‌بيت(عليهم السلام)نيز تعبيرهايى مانند: والى مسلمين، كسى كه امور مسلمانان به او واگذار شده، اموال مسلمانان، اموال بيت‌المال<ref> همان؛ جامع أحاديث الشيعه، ج‌10، ص‌108‌ـ‌114.</ref> در مورد انفال و مالكيت آن آمده و حكايت از اين دارد كه اين اموال ملك منصب امامت و حاكميت اسلامى است؛ نه ملك شخص آنان.<ref> فرهنگ جهاد، ش 30، ص‌158؛ دراسات فى ولاية الفقيه، ج‌4، ص‌20‌ـ‌22.</ref>سپس قرآن كريم در پايان آيه 7 حشر/59 به راز تعلق انفال به رسول خدا و حاكم اسلامى اشاره كرده و علت اين امر را انباشته نشدن ثروت در دست گروهى خاص و ثروتمند دانسته است: «كَى‌لا يَكونَ دولَةً بَينَ الاَغنِياءِ مِنكُم».

در شأن نزول آيه فوق نقل شده كه پس از به غنيمت گرفتن اموال بنى‌نضير جمعى از رؤساى مسلمانان به پيامبر(صلى الله عليه وآله)گفتند: برگزيده اين اموال را بردار و بقيه را ميان ما قسمت كن، چنان كه در جاهليت چنين مى‌كرديم<ref> مجمع البيان، ج‌9، ص‌392؛ نمونه، ج‌23، ص‌507‌.</ref> كه آيه فوق نازل و اين سنت نادرست را نفى كرد.

به نظر برخى سپردن مالكيت انفال به حكومت و قرار دادن سهمى براى نيازمندان جامعه از امتيازات قوانين اسلامى است كه بر خلاف نظامهاى سرمايه‌دارى و كمونيستى، ضمن رعايت عدالت<ref> الفرقان، ج‌28، ص‌239.</ref> مانع از پديد آمدن اقليتى توانگر و اكثريتى تهيدست‌ مى‌گردد.<ref> نمونه، ج‌23، ص‌507‌.</ref>

== مصارف انفال ==

پس از آنكه در آيه 6 حشر/59 انفال متعلق به رسول خدا و حاكم اسلامى معرفى شده آيه بعد موارد مصرف اين اموال را بيان مى‌كند<ref> التبيان، ج‌9، ص‌564‌؛ التفسير الكبير، ج‌19، ص‌285؛ الميزان،‌ج‌19، ص‌203.</ref>: «ما اَفاءَ اللّهُ عَلى رَسولِهِ مِن اَهلِ القُرى فَلِلّهِ ولِلرَّسولِ ولِذِى القُربى واليَتـمى والمَسـكينِ وابنِ السَّبيلِ». در آيه فوق شش مورد مصرف براى اين گونه اموال ذكر شده است:

1.‌سهم خداوند كه بر پايه روايات به رسول خدا و حاكم اسلامى تعلق دارد و آنان در هر راهى كه صلاح بدانند مصرف مى‌كنند.<ref> الكافى، ج‌1، ص‌623‌ـ‌624‌؛ وسائل‌الشيعه، ج‌9، ص‌523ـ534‌.</ref> 2.

2.سهم رسول كه رسول خدا و حاكم اسلامى مى‌تواند در كنار سهم خداوند آن را در مصارف شخصى خود و ديگر مصارف حكومت اسلامى و نيازمندان هزينه كند.<ref> كنز العمال، ج‌4، ص‌522‌ـ‌523‌؛ الميزان، ج‌19، ص‌202.</ref> 3.

3.سهم ذى‌القربى كه مراد خويشاوندان پيامبر و بنى‌هاشم هستند<ref> مجمع البيان، ج‌9، ص‌391؛ التفسير الكبير، ج‌29، ص‌285.</ref> و در رأس آنان اهل‌بيت(عليهم السلام)قرار دارند.<ref> الفرقان، ج‌27‌ـ‌28، ص‌237.</ref> 4 ـ 6‌. يتيمان، مسكينان و در راه ماندگان كه به نظر برخى مقصود يتيمان، و در راه‌ماندگان از بنى‌هاشم هستند.<ref> مجمع البيان، ج‌9، ص‌391؛ الميزان، ج‌19، ص‌203.</ref>

در رواياتى از اهل‌بيت(عليهم السلام)نيز اين معنا نقل شده است<ref> مجمع البيان، ج‌9، ص‌391؛ الميزان، ج‌19، ص‌203.</ref>؛ چه اين افراد فقير باشند و چه غنى<ref> التبيان، ج‌9، ص‌564‌؛ الفرقان، ج‌28، ص‌237.</ref>؛

ليكن به نظر برخى مفسران اماميه<ref> نمونه، ج‌23، ص‌505‌ـ‌506‌.</ref> و اهل سنت<ref> جامع البيان، مج‌14، ج‌28، ص‌50‌ـ‌51‌؛ المنير، ج‌28، ص‌77.</ref> مراد عموم يتيمان، مساكين و در‌راه‌ماندگان هستند، افزون بر اينكه فقر و نياز آنان در گرفتن اين اموال نيز شرط است.

4.مهاجران تهيدستى كه از خانه و سرزمين خود آواره شده‌اند: «لِلفُقَراءِ المُهـجِرينَ الَّذينَ اُخرِجوا مِن ديـرِهِم واَمولِهِم يَبتَغونَ فَضلاً مِنَ اللّهِ و رِضونـًا». (حشر/59‌،8)

آيه فوق در مورد مهاجرانى نازل شده كه براى يارى اسلام و رسول خدا مكه را رها كرده، به مدينه مهاجرت كردند.<ref> جامع‌البيان، مج‌14، ج‌28، ص‌52‌؛ مجمع البيان، ج‌9، ص‌392.</ref> به نظر برخى مفسران «المهاجرين» در اين آيه، بدل از «يتامى و مساكين و ابن‌السبيل» در آيه قبل است<ref> همان؛ الميزان، ج‌19، ص‌204.</ref>؛ ولى قول ديگر اين است كه اينان مصداق «فللّه» اند كه مطلق راه خدا را شامل مى‌شود.<ref> همان؛ روح المعانى، مج‌15، ج‌28، ص‌72.</ref>

به نظر برخى مصارف انفال منحصر در مصاديقى كه در اين دو آيه (حشر/59‌،7ـ8) ذكر شده نيست و اين مصارف تنها از آن جهت كه استحقاق بيشترى از ديگران دارند ذكر گرديده است<ref> الفرقان، ج‌27‌ـ‌28، ص‌237.</ref>، بنابراين حاكم اسلامى در هر راهى كه صلاح بداند مى‌تواند انفال را هزينه كند.

سيره پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نيز اين معنا را تأييد مى‌كند؛ از جمله در شأن نزول آيات ياد شده نقل شده كه پيامبر بيشتر اين اموال را تنها ميان مهاجران قسمت كرد و به انصار به جز سه نفر از فقيران آنان چيزى نبخشيد<ref> السيرة النبويه، ج‌3، ص‌192.</ref>؛

همچنين آن حضرت اموال يهوديان [[خيبر]] را به دو بخش تقسيم كرد: نيمى از آن را براى نيازهاى خود نگاه داشت و نيمى ديگر را ميان مسلمانان قسمت كرد؛ همچنين آن حضرت [[فدك]] را كه سرزمينى حاصلخيز بود به حضرت فاطمه(عليها السلام)بخشيد كه طبق نظر علماى [[شيعه]] و اهل سنت آيه «فَـآتِ ذَا القُربى حَقَّهُ» ([[سوره روم]]/ 30، 38 و نيز اسراء/17، 26) در اين مورد نازل گرديد<ref> مجمع‌البيان، ج‌6‌، ص‌634‌؛ ج‌7، ص‌478؛ الدرالمنثور، ج‌5‌، ص‌273‌ـ‌274؛ كنزالعمال، ج‌3، ص‌767.</ref>؛

== وظايف مسلمانان در برابر انفال ==

پس از واگذارى مالكيت انفال به خدا و رسول در آيه انفال، قرآن كريم مسلمانان را به رعايت تقواى الهى و اطاعت از خدا و رسول فرامى‌خواند: «قُلِ الاَنفالُ لِلّهِ والرَّسولِ فَاتَّقُوا اللّهَ واَصلِحوا ذاتَ بَينِكُم و اَطيعُوا‌اللّهَ و رَسولَهُ اِن كُنتُم مُؤمِنين». (انفال/8‌،1) در آيات سوره حشر/59 نيز پس از بيان تعلق انفال به رسول خدا و ذكر مصارف آن همين فرمان آمده است: «وما ءاتـكُمُ الرَّسولُ فَخُذوهُ وما نَهـكُم عَنهُ‌فَانتَهوا واتَّقوا اللّهَ اِنَّ اللّهَ شَديدُ العِقاب».(حشر/59‌،‌7)

توصيه مسلمانان به رعايت تقوا و هشدار به آنان در مورد كيفر شديد الهى پس از بيان مالكيت انفال و موارد مصرف آن مى‌تواند به اين مطلب اشاره داشته باشد كه مسلمانان بايد در مورد انفال نهايت دقت و مراقبت را داشته باشند و آنچه حكومت به آنان واگذار كرد بپذيرند و از آنچه آنان را نهى كرد بپرهيزند،<ref> مجمع البيان، ج‌9، ص‌392؛ روح المعانى، مج‌15، ج‌28، ص‌71‌ـ‌72؛ الميزان، ج‌19، ص‌204.</ref> چنان‌كه از امر به اطاعت از خدا و رسول در آيه انفال و درپى دستور رفع اختلاف همين مطلب استفاده مى‌شود.<ref> مجمع البيان، ج‌4، ص‌797.</ref>

در روايات اهل‌بيت(عليهم السلام)نيز بر عدم جواز تصرف در انفال بدون اذن امام تأكيد شده است<ref> وسائل الشيعه، ج‌9، ص‌525‌ـ‌526‌؛ مستدرك الوسائل، ج‌7، ص‌298‌ـ‌301.</ref>، ازاين‌رو فقهاى اسلامى تصرف در انفال بدون اجازه امام يا حاكم اسلامى را غاصبانه و ناروا دانسته‌اند<ref> شرايع الاسلام، ج‌1، ص‌184؛ كتاب البيع، ج‌3، ص‌26؛ دراسات فى ولاية الفقيه، ج‌4، ص‌107.</ref>؛

== پانویس ==

<references/>

'''منبع:''' سيد رضا حسينى و سيد جعفر صادقى فدكى، مقاله «انفال»، دائرة المعارف قرآن کريم، ج5 ،ص:15-24؛

[[رده: واژگان قرآنی]]
[[رده: احکام اقتصادی]]

@@ سطر ۱۳: / سطر ۱۳: @@
 ==تشریع انفال و موارد آن==
-پس از پیروزى مسلمانان در [[جنگ بدر]]، میان آنان بر سر تقسیم غنایم اختلاف پدید آمد، از این‌رو از [[رسول خدا]] در این باره پرسیدند<ref>جامع البیان، مج‌۶‌، ج‌۹، ص‌۲۲۸؛ مجمع البیان، ج‌۴، ص‌۷۹۶؛ تفسیر قرطبى، ج‌۷، ص‌۲۲۹.</ref> که [[آیه]] نخست [[سوره انفال]] نازل شد و قانون انفال را تشریع کرد: {{متن قرآن|«يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفَالِ ۖ قُلِ الْأَنْفَالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ ۖ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ...»}}<ref name=":۰">[[آیه 1 سوره انفال|سوره انفال، آیه۱.]]</ref>.
+پس از پیروزى مسلمانان در [[جنگ بدر]]، میان آنان بر سر تقسیم غنایم اختلاف پدید آمد، از این‌رو از [[رسول خدا]] در این باره پرسیدند<ref>جامع البیان، مج‌۶‌، ج‌۹، ص‌۲۲۸؛ مجمع البیان، ج‌۴، ص‌۷۹۶؛ تفسیر قرطبى، ج‌۷، ص‌۲۲۹.</ref> که [[آیه]] نخست [[سوره انفال]] نازل شد و قانون انفال را تشریع کرد: {{متن قرآن|«يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفَالِ ۖ قُلِ الْأَنْفَالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ ۖ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ...»}}<ref name=":۰">[[آیه 1 سوره انفال|سوره انفال، آیه ۱.]]</ref>.
 در مورد این که سؤال و اختلاف مسلمانان بر سر چه بوده، اقوال متعددى نقل شده است؛ از جمله سؤال آنان در مورد مالکیت این اموال یا اصل [[حرام|حرمت]] یا [[حلال|حلیت]] غنایم، اختلاف در مورد شرکت دادن [[مهاجران]] و [[انصار]] غیر حاضر در جنگ در تقسیم غنایم، قرار دادن پاداشى از سوى [[پیامبر اسلام|پیامبر]] براى جوانان جهت تشویق آنان و اعتراض پیران به شریک بودن آنان در این پاداش ها،<ref>التبیان، ج‌۶‌، ص‌۷۲‌ـ‌۷۳؛ مجمع‌البیان، ج‌۴، ص‌۷۹۶‌ـ‌۷۹۷؛ التفسیرالکبیر، ج‌۵‌، ص‌۴۴۸.</ref> که در پى این سؤال ها و اختلافات، آیه فوق نازل شد و تکلیف را روشن کرد.
@@ سطر ۳۵: / سطر ۳۵: @@
 ==مالکیت انفال==
-[[قرآن|قرآن کریم]] در آیه ۱ [[سوره انفال]] که در مورد غنایم [[جنگ بدر]] نازل شده، همه انفال را ملک خدا و رسول او دانسته است: {{متن قرآن|«... قُلِ الْأَنْفَالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ ...»}}<ref name=":۰" />. اما در آیه ۴۱ همین سوره تنها «[[خمس]]» غنایم را متعلق به خدا و رسول دانسته و بقیه را به پیکارگران اختصاص داده است: {{متن قرآن|«وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَىٰ ...»}}<ref>[[آیه 41 سوره انفال|همان، آیه ۴۱.]]</ref>. همچنین در آیه ۶ [[سوره حشر]] اموالى را که بدون پیکار از کافران بدست مى‌آید (فیء) و بخشى از انفال است متعلق به [[پیامبر اسلام|پیامبر]] صلی الله علیه وآله دانسته است: {{متن قرآن|«وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَىٰ رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَىٰ مَنْ يَشَاءُ ۚ وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ»}}<ref name=":1" />. اما در آیه بعد، این اموال را متعلق به خدا و رسول و ذوى القربى و گروهى از نیازمندان شمرده است: {{متن قرآن|«مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَىٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَىٰ فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ ...»}}<ref name=":2" />.
+[[قرآن|قرآن کریم]] در آیه ۱ [[سوره انفال]] که در مورد غنایم [[جنگ بدر]] نازل شده، همه انفال را ملک خدا و رسول او دانسته است: {{متن قرآن|«... قُلِ الْأَنْفَالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ ...»}}<ref name=":۰" />. اما در آیه ۴۱ همین سوره تنها «[[خمس]]» غنایم را متعلق به خدا و رسول دانسته و بقیه را به پیکارگران اختصاص داده است: {{متن قرآن|«وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَىٰ ...»}}<ref>[[آیه 41 سوره انفال|سوره انفال، آیه ۴۱.]]</ref>. همچنین در آیه ۶ [[سوره حشر]] اموالى را که بدون پیکار از کافران بدست مى‌آید (فیء) و بخشى از انفال است متعلق به [[پیامبر اسلام|پیامبر]] صلی الله علیه وآله دانسته است: {{متن قرآن|«وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَىٰ رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَىٰ مَنْ يَشَاءُ ۚ وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ»}}<ref name=":1" />. اما در آیه بعد، این اموال را متعلق به خدا و رسول و ذوى القربى و گروهى از نیازمندان شمرده است: {{متن قرآن|«مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَىٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَىٰ فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ ...»}}<ref name=":2" />.
 از این‌رو این مسئله موجب شده است که مفسران و فقها در مورد مالکیت انفال و چگونگى حل تنافى ظاهرى میان این آیات، آراى متعددى مطرح کنند. در مورد حل تعارض دو آیه اول سه نظریه مطرح است:

@@ سطر ۸۵: / سطر ۸۵: @@
 ==منابع==
 * [[دائرة المعارف قرآن کریم (کتاب)|"انفال"، دائرةالمعارف قرآن کریم]]، سید رضا حسینى و سید جعفر صادقى فدکى، ج۵، ص۱۵-۲۴.
 [[رده: واژگان قرآنی]]
 [[رده: احکام اقتصادی]]

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۷ اوت ۲۰۱۹، ساعت ۰۹:۴۰
سطر ۱:		سطر ۱:
	{{مدخل دائرة المعارف\|[[دائرة المعارف قرآن کریم]]}}		{{مدخل دائرة المعارف\|[[دائرة المعارف قرآن کریم]]}}
−
−
−	~~'''کلیدواژه: انفال، خمس، غنیمت، جنگ بدر'''~~

	==واژه انفال در لغت و اصطلاح==		==واژه انفال در لغت و اصطلاح==