انتظار فرج - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

2026-11-11T15:01:10Z

ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

2026-11-11T13:01:30Z

ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

صفحهٔ تازه

'''انتظار فرج''' اصطلاحی در [[علم کلام|کلام]] [[شیعه]] و به معنای چشم به راه بودنِ گشایش و رهایی از تنگناست. در کاربرد رایج، این اصطلاح بر امید و آمادگی شیعیان برای ظهور [[امام زمان عجل الله فرجه الشریف|امام مهدی علیه‌السلام]] اطلاق می‌شود؛ همان امامی که شیعیان در [[غیبت کبری]] او روزگار می‌گذرانند. در منابع روایی، انتظار فرج از برترین کارها و در شمار عبادت‌ها شمرده شده و با [[صبر]]، ورع و امید به وعدهٔ الهی پیوند یافته است. این مفهوم در دورهٔ غیبت، به بحثی کلامی و اجتماعی دربارهٔ وظیفهٔ منتظران تبدیل شده است. انتظار در این فهم، حالتی منفعل نیست؛ منتظر را به پایداری در دین، اصلاح خویش و آمادگی برای یاری امام فرا می‌خواند.<ref>صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، باب ۵۵؛ نعمانی، الغیبة، باب الصبر فی انتظار الفرج؛ مطهری، قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه تاریخ، ج۱، ص۶۱.</ref>

==معنا و مفهوم==

«انتظار» از ریشهٔ «ن-ظ-ر» و در لغت به معنای چشم داشتن و در راه بودن است. «فرج» نیز از ریشهٔ «ف-ر-ج» و به معنای گشایش و برطرف شدن اندوه و تنگناست. ابن منظور «فرج» را گشوده شدن غم و اندوه معنا کرده است.<ref>ابن منظور، لسان العرب، مادهٔ «فرج» و «نظر».</ref> بنابراین، انتظار فرج در لغت یعنی چشم به راه بودنِ گشایش و رهایی از سختی.

در اصطلاح، انتظار فرج حالتی قلبی و عملی است که در آن، منتظر با اتکا به خداوند چشم به گشایشی دارد که تنها او پدید می‌آورد. این حالت دو سطح دارد: در سطح فردی، منتظر رهایی از گرفتاری‌های خویش را از خدا می‌خواهد؛ در سطح عمومی، چشم به راه گشایش جامعهٔ بشری و رفع ستم است. در اعتقاد شیعه، مصداق کامل فرج، ظهور امام مهدی علیه‌السلام است. صدوق در [[کمال الدین و تمام النعمه (کتاب)|کمال الدین]] بابی با عنوان «ما روى فی ثواب المنتظر للفرج» («آنچه در پاداش منتظرِ فرج روایت شده است») دارد و در آن، روایات پاداش منتظران را گرد آورده است.<ref>صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، باب ۵۵.</ref>

==جایگاه در اعتقادات شیعه==

انتظار در پیوند با دو آموزهٔ [[امامت]] و غیبت کبری معنا می‌یابد. بر پایهٔ اعتقاد شیعه، امام مهدی علیه‌السلام زنده و از دیدگان پنهان است و ظهور او وعدهٔ الهی است؛ از این‌رو منتظر کسی است که امام را شناخته و ظهور او را وعدهٔ قطعی خدا می‌داند. بنابراین، انتظار وظیفه‌ای اعتقادی و عملی است، نه صرف حالتی روانی.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲.</ref>

در روایتی از [[امام صادق علیه السلام|امام صادق علیه‌السلام]]، انتظار قائم علیه‌السلام در کنار توحید، ولایت و ورع از چیزهایی شمرده شده است که پذیرش عمل بندگان به آنها وابسته است.<ref>نعمانی، الغیبة، باب الصبر فی انتظار الفرج.</ref> بر پایهٔ این گزارش، انتظار در کنار اصول اعتقادی و ورع عملی جای گرفته است.

همچنین از [[امام رضا علیه السلام|امام رضا علیه‌السلام]] نقل شده است: {{متن حدیث|«مَا أَحْسَنَ الصَّبْرَ وَ انْتِظَارَ الْفَرَجِ»}}؛ «چه نیکوست صبر و انتظار فرج!». در ادامهٔ همان روایت آمده است: {{متن حدیث|«فَعَلَيْكُمْ بِالصَّبْرِ، فَإِنَّهُ إِنَّمَا يَجِيءُ الْفَرَجُ عَلَى الْيَأْسِ»}}؛ «بر شما باد صبر؛ زیرا فرج تنها پس از ناامیدی فرا می‌رسد».<ref>صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، باب ۵۵، ح۵.</ref>

==مستندات روایی==

باب ۵۵ کمال الدین از مجموعه‌های شناخته‌شدهٔ روایات انتظار در منابع کهن شیعه است. در یکی از این روایات، [[پیامبر اسلام]] صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: {{متن حدیث|«أَفْضَلُ أَعْمَالِ أُمَّتِي انْتِظَارُ الْفَرَجِ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ»}}؛ «برترین کارهای امت من، انتظار گشایش از خداوند عزّ و جلّ است».<ref>صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، باب ۵۵، ح۳.</ref> در این روایت، انتظار «عمل» شمرده شده، نه فقط حالتی درونی؛ قید «من الله» نیز نشان می‌دهد که این گشایش عطای الهی است.

[[امام علی علیه السلام|امام علی علیه‌السلام]] فرمود: {{متن حدیث|«الْمُنْتَظِرُ لِأَمْرِنَا كَالْمُتَشَحِّطِ بِدَمِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ»}}؛ «منتظرِ امر ما، همچون کسی است که در راه خدا در خون خود غلتیده است».<ref>صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، باب ۵۵، ح۶.</ref> این تشبیه، انتظار را در ردیف [[جهاد]] در راه خدا می‌نشاند.

از امام صادق علیه‌السلام نیز نقل شده است: {{متن حدیث|«مَنْ مَاتَ مِنْكُمْ عَلَى هَذَا الْأَمْرِ مُنْتَظِرًا لَهُ كَانَ كَمَنْ كَانَ فِي فُسْطَاطِ الْقَائِمِ»}}؛ «هر کس از شما بر این امر، در حال انتظار، بمیرد، مانند کسی است که در سراپردهٔ قائم علیه‌السلام بوده است».<ref>صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، باب ۵۵، ح۱.</ref> این روایت، پاداش منتظرِ درگذشته را همانند پاداش کسانی می‌شمارد که در سراپردهٔ امام‌اند.

[[امام باقر علیه السلام|امام باقر علیه‌السلام]] در پاسخ کسی که گفته بود بازارها را در انتظار این امر رها کرده‌ایم، فرمود: «آیا می‌پنداری کسی که خود را برای خدا نگه داشته، خدا برایش گشایشی قرار نمی‌دهد؟». سپس افزود هر کس از شما بگوید که اگر قائم آل محمد علیه‌السلام را درک می‌کردم یاری‌اش می‌کردم، همچون کسی است که پیش روی او با شمشیر می‌ستیزد.<ref>صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، باب ۵۵، ح۲.</ref>

==مستندات قرآنی==

[[قرآن|قرآن کریم]] وعدهٔ حکومت صالحان را اساس امید در انتظار فرج می‌داند: {{متن قرآن|«وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ»}}؛ «خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند وعده داده است که آنان را در زمین جانشین سازد».<ref>قرآن کریم، سورهٔ نور، آیهٔ ۵۵.</ref> [[مرتضی مطهری|مطهری]] این آیه و آیات مشابه را مبنای قرآنی انتظار سازنده می‌داند.<ref>مطهری، قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه تاریخ، ج۱، ص۶۵.</ref>

همچنین: {{متن قرآن|«وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ»}}؛ «و همانا در زبور، پس از ذکر، نوشتیم که زمین را بندگان صالح من به ارث می‌برند».<ref>قرآن کریم، سورهٔ انبیاء، آیهٔ ۱۰۵.</ref> این آیه، وعدهٔ الهی به پیروزی نهایی صالحان را بیان می‌کند.

آیهٔ دیگری نیز انتظار را با صبر و پایداری پیوند می‌دهد: {{متن قرآن|«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ»}}؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، صبر کنید و پایداری کنید و آماده باشید و از خدا بپرهیزید، باشد که رستگار شوید». امام باقر علیه‌السلام «رابطوا» را به پیوند و آمادگی با امام منتظر تفسیر کرده است.<ref>نعمانی، الغیبة، باب الصبر فی انتظار الفرج؛ قرآن کریم، سورهٔ آل عمران، آیهٔ ۲۰۰.</ref>

==دو گونهٔ انتظار==

مطهری در کتاب [[قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه تاریخ (کتاب)|قیام و انقلاب مهدی]] دو گونه انتظار را از هم جدا می‌کند: «انتظار سازنده» که تحرک‌بخش، تعهدآور و عبادت است، و «انتظار ویرانگر» که بازدارنده و فلج‌کننده است و به نوعی اباحی‌گری می‌انجامد.<ref>مطهری، قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه تاریخ، ج۱، ص۶۱.</ref>

به باور او، انتظار ویرانگر از برداشتی قشری برمی‌خیزد که ظهور را صرفاً انفجاری می‌داند که با رسیدن فساد به اوج رخ می‌دهد. در این برداشت، هر اصلاح محکوم است، زیرا نقطهٔ روشنی در جامعه پدید می‌آورد؛ در نتیجه، گناه نیز مقدمهٔ ظهور شمرده می‌شود. او این برداشت را «شبه دیالکتیکی» می‌خواند و آن را با موازین اسلامی و قرآنی ناسازگار می‌داند.<ref>مطهری، قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه تاریخ، ج۱، ص۶۲–۶۴.</ref>

در برابر، انتظار سازنده جامعهٔ منتظر را به اصلاح خویش و جامعه، پایداری در دین و آمادگی برای یاری امام فرا می‌خواند. این فهم با روایاتی همسو است که انتظار را عمل می‌شمارند و منتظر را همچون مجاهدی در خون غلتیده می‌دانند.<ref>مطهری، قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه تاریخ، ج۱، ص۶۴–۶۷؛ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، باب ۵۵، ح۳ و ح۶.</ref> در روایتی از امام صادق علیه‌السلام نیز آمده است که هر کس دوست دارد از یاران قائم باشد، باید در دورهٔ انتظار به ورع و اخلاق نیک پایبند باشد.<ref>نعمانی، الغیبة، باب الصبر فی انتظار الفرج.</ref>

==آثار روانی==

انتظار فرج، امید را جایگزین یأس می‌کند. کسی که گشایش را از خدا می‌داند، در سختی‌ها از پا نمی‌نشیند و رنج را پایان‌ناپذیر نمی‌بیند. قرآن نیز همین منطق را یادآور شده است: {{متن قرآن|«فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا»}}؛ «پس همانا با سختی، آسانی است».<ref>قرآن کریم، سورهٔ انشراح، آیهٔ ۵.</ref>

قرآن الگوی گشایش پس از ناامیدی را نیز ترسیم می‌کند: {{متن قرآن|«حَتَّىٰ إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جَاءَهُمْ نَصْرُنَا»}}؛ «تا آنگاه که پیامبران ناامید شدند و گمان کردند که تکذیب شده‌اند، یاری ما به آنان رسید».<ref>قرآن کریم، سورهٔ یوسف، آیهٔ ۱۱۰.</ref> همین مضمون در روایت امام رضا علیه‌السلام نیز آمده است که فرج پس از ناامیدی فرا می‌رسد.<ref>صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، باب ۵۵، ح۵.</ref>

==آثار اجتماعی==

در سطح اجتماعی، انتظار مؤمنان را به همبستگی و پایداری در دورهٔ غیبت فرا می‌خواند. در روایت بلندی از امام صادق علیه‌السلام که عمار ساباطی نقل کرده، عبادت در پنهان با امام مستور، به سبب ترس از دشمن، برتر از عبادت در آشکار با امام ظاهر در دولت حق دانسته شده است.<ref>صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، باب ۵۵، ح۷.</ref> این روایت، عبادت پنهان در دورهٔ غیبت را برتر می‌شمارد و رعایت [[تقیه]] را در شمار عوامل افزونی پاداش می‌آورد.

انتظار همچنین انگیزهٔ [[عدالت]]خواهی و امید به آینده‌ای عادلانه را در جامعه زنده نگه می‌دارد. منتظر، ستم کنونی را پایدار نمی‌داند و برای رفع آن می‌کوشد؛ از این‌رو انتظار سازنده به کناره‌گیری از جامعه نمی‌انجامد، بلکه به تعهد اجتماعی و اصلاح آن فرا می‌خواند.<ref>مطهری، قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه تاریخ، ج۱، ص۶۴–۶۷.</ref>

==تعیین وقت ظهور==

در منابع روایی شیعه، زمانی برای ظهور تعیین نشده و تعیین وقت نکوهش شده است. امام صادق علیه‌السلام در پاسخ کسی که از زمان این امر می‌پرسید، فرمود: {{متن حدیث|«كَذَبَ الْوَقَّاتُونَ، هَلَكَ الْمُسْتَعْجِلُونَ، وَنَجَا الْمُسْلِمُونَ»}}؛ «وقت‌گذاران دروغ گفتند، شتاب‌کنندگان هلاک شدند و مسلمانان رستگار شدند».<ref>نعمانی، الغیبة، باب النهی عن التوقیت و تسمیة القائم.</ref>

قرآن نیز از شتاب در امر الهی بازمی‌دارد: {{متن قرآن|«أَتَىٰ أَمْرُ اللَّهِ فَلَا تَسْتَعْجِلُوهُ»}}؛ «فرمان خدا فرا رسید؛ پس در آن شتاب نکنید». بر پایهٔ روایتی از امام صادق علیه‌السلام، مقصود از این «امر»، امر ظهور است و خداوند فرمان داده است که در آن شتاب نشود.<ref>نعمانی، الغیبة، باب الصبر فی انتظار الفرج؛ قرآن کریم، سورهٔ نحل، آیهٔ ۱.</ref>

بنابراین، تعیین تاریخ ظهور و تطبیق نشانه‌ها بر حوادث روزگار با انتظار سازگار نیست. انتظار نسبت به ظهور، نسبتِ آمادگی است، نه پیش‌بینی؛ و نسبت به قیام امام، نسبتِ همراهی است، نه جانشینی. ظهور و قیام به اذن خدا و به دست امام محقق می‌شود و وظیفهٔ منتظر، آماده‌سازی خویش و جامعه است.<ref>نعمانی، الغیبة، باب النهی عن التوقیت و تسمیة القائم؛ مطهری، قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه تاریخ، ج۱، ص۶۴–۶۷.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق؛ مادهٔ «فرج» و «نظر».
* صدوق، محمد بن علی؛ کمال الدین و تمام النعمة، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۵ق؛ باب ۵۵.
* قرآن کریم.
* مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۵۲.
* مطهری، مرتضی؛ قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه تاریخ، تهران: صدرا، چاپ ششم؛ ج۱.
* نعمانی، محمد بن ابراهیم؛ الغیبة، تحقیق فارس حسون کریم، قم: أنوار الهدی، ۱۴۲۲ق؛ باب الصبر فی انتظار الفرج و باب النهی عن التوقیت.

{{اعتقادات شیعه}}
{{شناختنامه امام زمان (عج)}}
[[رده:مهدویت]]
[[رده:اعتقادات]]
[[رده:اصطلاحات کلامی]]
[[رده:ظهور امام زمان (عج)]]

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-'''انتظار فرج''' اصطلاحی در [[علم کلام|کلام]] [[شیعه]] و به معنای چشم به راه بودنِ گشایش و رهایی از تنگناست. در کاربرد رایج، این اصطلاح بر امید و آمادگی شیعیان برای ظهور [[امام زمان عجل الله فرجه الشریف|امام مهدی علیه‌السلام]] اطلاق می‌شود؛ همان امامی که شیعیان در [[غیبت کبری]] او روزگار می‌گذرانند. در منابع روایی، انتظار فرج از برترین کارها و در شمار عبادت‌ها شمرده شده و با [[صبر]]، ورع و امید به وعدهٔ الهی پیوند یافته است. این مفهوم در دورهٔ غیبت، به بحثی کلامی و اجتماعی دربارهٔ وظیفهٔ منتظران تبدیل شده است. انتظار در این فهم، حالتی منفعل نیست؛ منتظر را به پایداری در دین، اصلاح خویش و آمادگی برای یاری امام فرا می‌خواند.<ref>صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، باب ۵۵؛ نعمانی، الغیبة، باب الصبر فی انتظار الفرج؛ مطهری، قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه تاریخ، ج۱، ص۶۱.</ref>
+'''انتظار فرج''' اصطلاحی در [[علم کلام|کلام]] [[شیعه]] و به معنای چشم به راه بودنِ گشایش و رهایی از تنگناست. در کاربرد رایج، این اصطلاح بر امید و آمادگی شیعیان برای ظهور [[امام زمان عجل الله فرجه الشریف|امام مهدی علیه‌السلام]] اطلاق می‌شود؛ همان امامی که شیعیان در [[غیبت کبری]] او روزگار می‌گذرانند. در منابع روایی، انتظار فرج از برترین کارها و در شمار عبادت‌ها شمرده شده و با [[صبر]]، ورع و امید به وعدهٔ الهی پیوند یافته است. این مفهوم در دورهٔ غیبت، به بحثی کلامی و اجتماعی دربارهٔ وظیفهٔ منتظران تبدیل شده است. انتظار در این فهم، حالتی منفعل نیست؛ منتظر را به پایداری در دین، اصلاح خویش و آمادگی برای یاری امام فرا می‌خواند.<ref>صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، باب ۵۵؛ نعمانی، الغیبة، باب الصبر فی انتظار الفرج؛ مطهری، قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه تاریخ، ج۱.</ref>
 ==معنا و مفهوم==
@@ سطر ۲۷: / سطر ۲۷: @@
 ==مستندات قرآنی==
-[[قرآن|قرآن کریم]] وعدهٔ حکومت صالحان را اساس امید در انتظار فرج می‌داند: {{متن قرآن|«وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ»}}؛ «خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند وعده داده است که آنان را در زمین جانشین سازد».<ref>قرآن کریم، سورهٔ نور، آیهٔ ۵۵.</ref> [[مرتضی مطهری|مطهری]] این آیه و آیات مشابه را مبنای قرآنی انتظار سازنده می‌داند.<ref>مطهری، قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه تاریخ، ج۱، ص۶۵.</ref>
+[[قرآن|قرآن کریم]] وعدهٔ حکومت صالحان را اساس امید در انتظار فرج می‌داند: {{متن قرآن|«وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ»}}؛ «خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند وعده داده است که آنان را در زمین جانشین سازد».<ref>قرآن کریم، سورهٔ نور، آیهٔ ۵۵.</ref> [[مرتضی مطهری|مطهری]] این آیه و آیات مشابه را مبنای قرآنی انتظار سازنده می‌داند.<ref>مطهری، قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه تاریخ، ج۱.</ref>
 همچنین: {{متن قرآن|«وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ»}}؛ «و همانا در زبور، پس از ذکر، نوشتیم که زمین را بندگان صالح من به ارث می‌برند».<ref>قرآن کریم، سورهٔ انبیاء، آیهٔ ۱۰۵.</ref> این آیه، وعدهٔ الهی به پیروزی نهایی صالحان را بیان می‌کند.
@@ سطر ۳۵: / سطر ۳۵: @@
 ==دو گونهٔ انتظار==
-مطهری در کتاب [[قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه تاریخ (کتاب)|قیام و انقلاب مهدی]] دو گونه انتظار را از هم جدا می‌کند: «انتظار سازنده» که تحرک‌بخش، تعهدآور و عبادت است، و «انتظار ویرانگر» که بازدارنده و فلج‌کننده است و به نوعی اباحی‌گری می‌انجامد.<ref>مطهری، قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه تاریخ، ج۱، ص۶۱.</ref>
+مطهری در کتاب [[قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه تاریخ (کتاب)|قیام و انقلاب مهدی]] دو گونه انتظار را از هم جدا می‌کند: «انتظار سازنده» که تحرک‌بخش، تعهدآور و عبادت است، و «انتظار ویرانگر» که بازدارنده و فلج‌کننده است و به نوعی اباحی‌گری می‌انجامد.<ref>مطهری، قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه تاریخ، ج۱.</ref>
-به باور او، انتظار ویرانگر از برداشتی قشری برمی‌خیزد که ظهور را صرفاً انفجاری می‌داند که با رسیدن فساد به اوج رخ می‌دهد. در این برداشت، هر اصلاح محکوم است، زیرا نقطهٔ روشنی در جامعه پدید می‌آورد؛ در نتیجه، گناه نیز مقدمهٔ ظهور شمرده می‌شود. او این برداشت را «شبه دیالکتیکی» می‌خواند و آن را با موازین اسلامی و قرآنی ناسازگار می‌داند.<ref>مطهری، قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه تاریخ، ج۱، ص۶۲–۶۴.</ref>
+به باور او، انتظار ویرانگر از برداشتی قشری برمی‌خیزد که ظهور را صرفاً انفجاری می‌داند که با رسیدن فساد به اوج رخ می‌دهد. در این برداشت، هر اصلاح محکوم است، زیرا نقطهٔ روشنی در جامعه پدید می‌آورد؛ در نتیجه، گناه نیز مقدمهٔ ظهور شمرده می‌شود. او این برداشت را «شبه دیالکتیکی» می‌خواند و آن را با موازین اسلامی و قرآنی ناسازگار می‌داند.<ref>مطهری، قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه تاریخ، ج۱.</ref>
-در برابر، انتظار سازنده جامعهٔ منتظر را به اصلاح خویش و جامعه، پایداری در دین و آمادگی برای یاری امام فرا می‌خواند. این فهم با روایاتی همسو است که انتظار را عمل می‌شمارند و منتظر را همچون مجاهدی در خون غلتیده می‌دانند.<ref>مطهری، قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه تاریخ، ج۱، ص۶۴–۶۷؛ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، باب ۵۵، ح۳ و ح۶.</ref> در روایتی از امام صادق علیه‌السلام نیز آمده است که هر کس دوست دارد از یاران قائم باشد، باید در دورهٔ انتظار به ورع و اخلاق نیک پایبند باشد.<ref>نعمانی، الغیبة، باب الصبر فی انتظار الفرج.</ref>
+در برابر، انتظار سازنده جامعهٔ منتظر را به اصلاح خویش و جامعه، پایداری در دین و آمادگی برای یاری امام فرا می‌خواند. این فهم با روایاتی همسو است که انتظار را عمل می‌شمارند و منتظر را همچون مجاهدی در خون غلتیده می‌دانند.<ref>مطهری، قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه تاریخ، ج۱؛ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، باب ۵۵، ح۳ و ح۶.</ref> در روایتی از امام صادق علیه‌السلام نیز آمده است که هر کس دوست دارد از یاران قائم باشد، باید در دورهٔ انتظار به ورع و اخلاق نیک پایبند باشد.<ref>نعمانی، الغیبة، باب الصبر فی انتظار الفرج.</ref>
 ==آثار روانی==
@@ سطر ۵۱: / سطر ۵۱: @@
 در سطح اجتماعی، انتظار مؤمنان را به همبستگی و پایداری در دورهٔ غیبت فرا می‌خواند. در روایت بلندی از امام صادق علیه‌السلام که عمار ساباطی نقل کرده، عبادت در پنهان با امام مستور، به سبب ترس از دشمن، برتر از عبادت در آشکار با امام ظاهر در دولت حق دانسته شده است.<ref>صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، باب ۵۵، ح۷.</ref> این روایت، عبادت پنهان در دورهٔ غیبت را برتر می‌شمارد و رعایت [[تقیه]] را در شمار عوامل افزونی پاداش می‌آورد.
-انتظار همچنین انگیزهٔ [[عدالت]]خواهی و امید به آینده‌ای عادلانه را در جامعه زنده نگه می‌دارد. منتظر، ستم کنونی را پایدار نمی‌داند و برای رفع آن می‌کوشد؛ از این‌رو انتظار سازنده به کناره‌گیری از جامعه نمی‌انجامد، بلکه به تعهد اجتماعی و اصلاح آن فرا می‌خواند.<ref>مطهری، قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه تاریخ، ج۱، ص۶۴–۶۷.</ref>
+انتظار همچنین انگیزهٔ [[عدالت]]خواهی و امید به آینده‌ای عادلانه را در جامعه زنده نگه می‌دارد. منتظر، ستم کنونی را پایدار نمی‌داند و برای رفع آن می‌کوشد؛ از این‌رو انتظار سازنده به کناره‌گیری از جامعه نمی‌انجامد، بلکه به تعهد اجتماعی و اصلاح آن فرا می‌خواند.<ref>مطهری، قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه تاریخ، ج۱.</ref>
 ==تعیین وقت ظهور==
@@ سطر ۵۹: / سطر ۵۹: @@
 قرآن نیز از شتاب در امر الهی بازمی‌دارد: {{متن قرآن|«أَتَىٰ أَمْرُ اللَّهِ فَلَا تَسْتَعْجِلُوهُ»}}؛ «فرمان خدا فرا رسید؛ پس در آن شتاب نکنید». بر پایهٔ روایتی از امام صادق علیه‌السلام، مقصود از این «امر»، امر ظهور است و خداوند فرمان داده است که در آن شتاب نشود.<ref>نعمانی، الغیبة، باب الصبر فی انتظار الفرج؛ قرآن کریم، سورهٔ نحل، آیهٔ ۱.</ref>
-بنابراین، تعیین تاریخ ظهور و تطبیق نشانه‌ها بر حوادث روزگار با انتظار سازگار نیست. انتظار نسبت به ظهور، نسبتِ آمادگی است، نه پیش‌بینی؛ و نسبت به قیام امام، نسبتِ همراهی است، نه جانشینی. ظهور و قیام به اذن خدا و به دست امام محقق می‌شود و وظیفهٔ منتظر، آماده‌سازی خویش و جامعه است.<ref>نعمانی، الغیبة، باب النهی عن التوقیت و تسمیة القائم؛ مطهری، قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه تاریخ، ج۱، ص۶۴–۶۷.</ref>
+بنابراین، تعیین تاریخ ظهور و تطبیق نشانه‌ها بر حوادث روزگار با انتظار سازگار نیست. انتظار نسبت به ظهور، نسبتِ آمادگی است، نه پیش‌بینی؛ و نسبت به قیام امام، نسبتِ همراهی است، نه جانشینی. ظهور و قیام به اذن خدا و به دست امام محقق می‌شود و وظیفهٔ منتظر، آماده‌سازی خویش و جامعه است.<ref>نعمانی، الغیبة، باب النهی عن التوقیت و تسمیة القائم؛ مطهری، قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه تاریخ، ج۱.</ref>
 ==پانویس==