https://wiki.ahlolbait.com/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AF%D8%A7%D8%A6%D9%82_%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A7%D8%B6%D8%B1%D9%87_%28%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%29الحدائق الناضره (کتاب) - تاریخچهٔ ویرایشها2026-07-09T00:29:55Zتاریخچهٔ ویرایشهای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.32.0https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AF%D8%A7%D8%A6%D9%82_%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A7%D8%B6%D8%B1%D9%87_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=159559&oldid=prevمهدی موسوی: صفحهای تازه حاوی «'''«الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة»''' تألیف شیخ یوسف بحرانی (م ۱۱۸...» ایجاد کرد2025-11-20T11:34:37Z<p>صفحهای تازه حاوی «'''«الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة»''' تألیف <a href="/%D8%B4%DB%8C%D8%AE_%DB%8C%D9%88%D8%B3%D9%81_%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C" title="شیخ یوسف بحرانی">شیخ یوسف بحرانی</a> (م ۱۱۸...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''«الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة»''' تألیف [[شیخ یوسف بحرانی]] (م ۱۱۸۶ ق)، کتابی در موضوع [[فقه]] استدلالی و روایی [[شیعه]] است. این کتاب اکثر فروع فقهی را همراه با ذکر [[احادیث]] [[اهل بیت]] علیهمالسلام در بردارد. از زمان نگارش کتاب «الحدائق الناضرة»، فقهای بعد به آن توجه خاصی داشته و در کتب فقهی خود به آن استناد نمودهاند.<br />
{{مشخصات کتاب<br />
<br />
|عنوان=<br />
<br />
|تصویر= [[پرونده:حدائق الناضره.jpg|240px|وسط]]<br />
<br />
|نویسنده= شیخ یوسف بحرانی<br />
<br />
|موضوع= فقه شیعه<br />
<br />
|زبان= عربی<br />
<br />
|تعداد جلد= ۲۵<br />
<br />
|عنوان افزوده1= <br />
<br />
|افزوده1= <br />
<br />
|عنوان افزوده2=<br />
<br />
|افزوده2=<br />
<br />
|لینک= <br />
}}<br />
==مؤلف==<br />
[[شیخ یوسف بحرانی|شیخ یوسف بن احمد بحرانی]] (۱۱۸۶-۱۱۰۷ ق) مشهور به «صاحب حدائق»، فقیه، متکلم و محدث بزرگ [[شیعه]] در سده دوازده قمری است. علمای بزرگی چون [[میرزای قمی]]، [[سید محمد مهدی بحرالعلوم]]، [[ملا محمد مهدی نراقی|ملا محمدمهدی نراقی]] و [[سید علی طباطبایی]] از شاگردان او هستند.<br />
<br />
صاحب حدائق ابتدا از [[اخباریان]] بود، اما در اثر مباحثه طولانی با [[وحید بهبهانی]] و تأمل فراوان، به نقصان اخباریگری پی برد و برای حفظ وحدت اسلامی و پرهیز از اختلافات، دیگر از آن دفاع نکرد و تا حد زیادی رو برگرداند و به دلیل اینکه اختلافات مجتهدین و اخباریون اساس صحیحی ندارد، از اهانت نمودن طرفین به هم انتقاد نمود.<br />
<br />
برخی از آثار مهم او عبارتند از: [[الحدائق الناضره (کتاب)|الحدائق الناضره]]، الاربعون حدیثا فی فضائل [[امیرالمومنین]] علیهالسلام، اعلام القاصدین الی مناهج اصول الدین، انیس الخاطر، حاشیه بر [[مدارک الاحکام (کتاب)|مدارک الاحکام]] و لؤلؤة البحرین.<br />
<br />
== معرفی کتاب==<br />
در بین آثار [[شیخ یوسف بحرانی]]، کتاب ارزشمند «الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة» از جایگاه خاصی برخوردار است و شهرت این کتاب موجب شد تا پس از آن، شیخ یوسف به نام «صاحب حدائق» مشهور شود.<br />
<br />
این کتاب اولین مجموعه مدوّن [[فقه|فقهی]] در واجبات و سنن است که اکثر فروع فقهی را همراه با ذکر [[احادیث]] [[اهل بیت]] علیهمالسّلام در بردارد. توان فقهی مؤلف، تسلط بر صناعت فقه، احاطه به فنون احادیث و آراء و [[فتوا|فتاوای]] فقهی و تسلط بر [[اجماع|اجماعها]] و موارد شهرت، تکیه اساسی بر روایات، استدلالهای متقن و آراء محکم، همراه با سبک جذاب و بیان رسا و شیوا، این کتاب را در نوع خود کمنظیر ساخته است. <br />
<br />
[[حاج شیخ عباس قمی|شیخ عباس قمی]] در «فوائد الرضویه» درباره صاحب حدائق و کتابش می گوید: «صاحب تصانیف رائعه نافعه جامعه که احسن آنهاست "حدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة" و آن کتابی است بسیار جلیل و کثیر النفع، جمع کرده در آن جمیع اقوال و اخبار وارده از [[ائمه]] طاهرین علیهمالسلام را...».<br />
<br />
از زمان نگارش این کتاب، فقهای بعد به آن توجه خاصی داشته و در کتب فقهی شان به آن استناد نمودهاند. کمتر کتب فقهی است که در مباحث فقهی و استنباط [[احکام]] از آن بی نیاز باشد. تأثیر سبک مؤلف و تحقیقات وی بعدها در آثار علمای بزرگی چون [[سید علی طباطبایی]] (م ۱۲۳۱ ق) صاحب [[ریاض المسائل (کتاب)|ریاض المسائل]]، [[میرزای قمی]] (م ۱۲۳۱ ق) صاحب [[قوانین الاصول]]، [[ملا محمدمهدی نراقی]] (م ۱۲۰۹ ق) و [[سید محمدمهدی بحرالعلوم]] (م ۱۲۱۲ ق) به خوبی آشکار است.<br />
<br />
کتاب «الحدائق الناضره» در حدود سالهای ۱۱۶۲ تا ۱۱۸۵ قمری یعنی حدود ۲۳ سال -در [[کربلا]]- نوشته شده است.<br />
<br />
== محتوای کتاب==<br />
کتاب «الحدائق الناضره» از یک مقدمه و متن شامل یک دوره [[فقه]] استدلالی از کتابهای طهارت، صلاة، زکاة، خمس، صوم، حج، بیع و تجارت، ضمان، کفالة، صلح، مضاربة، مساقات، ودیعة، وکالت، وقف، سبق و رمایة، وصیت، نکاح و قسمتی از کتاب طلاق تا خلع و مبارات و ظهار است که در ۲۵ جلد ذکر شدهاند. <br />
<br />
در آغاز کتاب مطالب و قواعدی از [[اصول فقه]] که در استنباط احکام نقش مؤثری دارند مطرح شدهاند. این مقدمات شامل مباحثی در [[تقیه]]، صحت جمیع اخبار و روایات، مدارک [[احکام شرعی]] وجوب احتیاط و استحباب آن، معذور بودن جاهل به حکم، تعارض و ترجیح بین دلائل شرعی، امر و نهی، حقیقت شرعی، مشتق، حجیت دلیل عقلی، بعضی از قواعد شرعی مثل قاعدة طهارت، استصحاب، و در آخر بعضی از اختلافات بین مجتهدین و اخباریها ذکر شده است. وی در مقدمه دوازدهم در مورد مباحثات بین مجتهدین و اخباریها میگوید: «در آغاز شیوه اخباری گری را تایید میکردم و با برخی از مجتهدان که از استادان معاصر من بودند نیز گفت و گفتگوهای درازی در این باره داشتم. در کتاب «مسائل شیرازیه» نیز مقالهای گنجانیدهام که در برگیرنده بحثهای کافی و روایات رسا در این باره است. با این همه پس از درنگ شایسته و دقت نظر در سخنان دانشوران بزرگ ما برایم روشن شد که باید از این بحثها چشم پوشید و به آن پرده کشید.»<br />
<br />
در این کتاب نظریات فقهی جدید فراوانی وجود دارد که به بعضی از آنها اشاره میشود:<br />
۱. [[نماز جمعه]] را واجب عینی میداند. <br />
۲. معاملات فضولی را باطل میداند.<br />
۳. معاطات را بیع لازم حقیقی میداند. <br />
۴. منکران [[امامت]] را کافر و [[نجس]] میداند.<br />
۵. [[قاعده طهارت]] و اصالة الطهارة را دلیل طهارت واقعی میداند.<br />
۶. اوامر [[قرآن]] دلالت بر وجوب دارد.<br />
۷. نهی مطلقا دلالت بر تحریم دارد.<br />
۸. وی رجوع بسیار به کتابهای [[اهل تسنن]] را موجب دوری از روش [[اهل بیت]] علیهم السلام و [[شیعه]] میداند که گاهی -مثل حجیت [[اجماع]]- ناخواسته موجب لغزش و اشتباه علمای [[امامیه]] شده است.<br />
<br />
مؤلف علاوه بر اختلافات سایر کتب فقهی، تمام روایات مربوط به مسائل فقهی را مطرح نموده و حتی روایاتی که در «[[وسائل الشیعه]]» و «[[کتب اربعه]]» ذکر شدهاند، در این کتاب دیده میشوند. در بین فتاوای فقهاء و کتب فقهی، وی عنایت خاصی به «[[مدارک الاحکام]]» اثر [[سید محمد عاملی]] (م ۱۰۰۹ ق) داشته است.<br />
==ویژگیهای کتاب==<br />
<br />
*اگرچه صاحب حدائق در ابتدا تمایل به سبک فقهی [[اخباریان|اخباریها]] داشته است، اما بعدها از این سبک تا حد زیادی رو برگردانده است؛ ولی با این حال، توجه زیاد به روایات و طرح مختصر نظریات [[اصول فقه]] در کتاب دیده میشود. وی همچنین از اعتماد به ادله عقلی خودداری نموده است و معمولا به دلایل نقلی استناد مینماید و مینویسد: احکام شرعی توقیفی است و بنابر این باید این احکام از روایات و سنت گرفته شود. به همین دلیل به [[سید مرتضی]] برای استفاده از [[اجماع]] و دلیل عقلی خرده گرفته است.<br />
*از دیگر خصوصیات کتاب اینکه، مؤلف در مباحث اوامر و نواهی و [[اجماع]]، نظریات خاصی را ارائه کرده است. وی در مورد اجماع مینویسد: «إن عَدّ اصحابُنا -رضوان الله علیهم- الاجماعَ مدرکاً انّما اقتفوا العامة العمیاء انّ اصل الاجماع من مخترعات العامة و بدعهم».<br />
*نکتهسنجیهای دقیق مؤلف در [[سند حدیث|اسانید]] روایات، نشانگر وسعت اطلاعات و تسلط وی به [[علم رجال]] و [[علم درایه]] است. وی اسانید کتابهای [[من لا یحضره الفقیه]]، [[الکافی]]، [[تهذیب الاحکام]] و [[الاستبصار]] را در موارد زیادی به دقت بررسی نموده است. وی البته اصطلاح متأخران در تقسیم روایات را نمیپذیرد و مینویسد :«...علی أنّا لا نری اعتمادا فی صحة الاخبار علی هذا الاصطلاح، بل عمِلنا علی اصطلاح متقدمی علمائنا رضوان الله علیهم.»<br />
<br />
==حواشی و شروح کتاب==<br />
<br />
بر کتاب «الحدائق الناضره» [[حاشیه|حواشی]] و شروح ارزشمندی نوشته شده است، از جمله:<br />
* حاشیه خود مؤلف، که به صورت تعلیقه با رمز «منه» در چاپ دار الاضواء موجود است.<br />
* حاشیه شاگرد مؤلف مشهور به [[سید علی طباطبایی]] صاحب «[[ریاض المسائل (کتاب)|ریاض المسائل]]» (م ۱۲۳۱ ق).<br />
* حاشیه سید میرزا ابراهیم فسایی شیرازی، که در کتابخانه کاشف الغطاء موجود است.<br />
* حاشیه سید ابراهیم بن محمد موسوی دزفولی کرمانشاهی در نزد علامه رازی (متوفای قبل از ۱۳۰۰ ق).<br />
* حاشیه علامه ابن یوسف حدائقی شیرازی از نوادگان مؤلف.<br />
* حاشیه علامه محقق شیخ محمدتقی ایروانی.<br />
* شرح [[سید محسن اعرجی|سید محسن اعرجی کاظمی]] (م ۱۲۲۷ ق).<br />
* الجنة الوافیة، از علامه محمود بن محمد علی کرمانشاهی (م ۱۲۶۹ ق).<br />
* الرد علی مقدمات الحدائق لبعض الاعلام، که حدود ۲۳ سؤال میباشد.<br />
* تتمیم الحدائق: از آنجایی که [[صاحب حدائق]] موفق به تکمیل مباحث فقهی نشده و فقط توانسته تا مبحث «ظهار» را تألیف نماید، برادرزاده و شاگردش -شیخ حسین بن محمد عصفوری (م ۱۲۱۶ ق)- به تکمیل این مباحث پرداخته و توانسته است ۹ کتاب ظهار، ایلاء، لعان، عتق، اقرار، جعاله، ایمان، نذر و کفارات را تألیف کند. اگرچه این کتاب از نظر علمی با «الحدائق» قابل مقایسه نیست، اما از آنجا که به سبک آن نوشته و وی از شاگردان صاحب حدائق بوده است، دارای ارزش علمی زیادی است.<br />
<br />
==منابع==<br />
*[[نرم افزار جامع فقه اهلبیت (علیهم السلام) ۲|نرم افزار جامع فقه اهل البيت]]، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.<br />
*[[گلشن ابرار (کتاب)|گلشن ابرار]]، جلد ۱، زندگینامه "صاحب حدائق".<br />
[[رده:منابع فقهی]]<br />
[[رده:منابع فقه استدلالی]]<br />
[[رده:منابع فقه شیعه]]<br />
[[رده:کتابهای فقهی]]</div>مهدی موسوی