اعراب قرآن - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zamani: افزودن الگوی قرآن

2025-03-16T17:17:26Z

افزودن الگوی قرآن

مهدی موسوی در ‏۲۰ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۲:۴۳

2023-12-20T12:43:01Z

مهدی موسوی در ‏۲۰ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۷:۵۹

2023-12-20T07:59:07Z

نمایش تغییرات

مهدی موسوی در ‏۱۹ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۶:۳۵

2023-12-19T16:35:14Z

Akbari در ‏۴ دسامبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۲:۲۲

2019-12-04T12:22:43Z

Akbari در ‏۲۷ نوامبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۲:۳۸

2019-11-27T12:38:06Z

Akbari در ‏۲۸ اکتبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۲:۵۲

2019-10-28T12:52:11Z

نمایش تغییرات

Akbari در ‏۱۶ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۰۹:۵۲

2019-09-16T09:52:00Z

Akbari در ‏۱۵ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۱:۱۹

2019-09-15T11:19:11Z

نمایش تغییرات

Zamani در ‏۱۵ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۰۵:۲۱

2019-09-15T05:21:34Z

@@ سطر ۹۰: / سطر ۹۰: @@
 |سیر منطقی=
 }}
 [[رده:قرآن]]
 [[رده:علوم قرآنی]]
 [[رده:ادبیات عرب]]

@@ سطر ۹۲: / سطر ۹۲: @@
 [[رده:قرآن]]
 [[رده:علوم قرآنی]]
-[[رده:رده:ادبیات عرب]]
+[[رده:ادبیات عرب]]

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
 {{خوب}}
 {{مدخل دائره المعارف|دائره المعارف قرآن کریم}}
-اعراب قرآن،بررسی نقش کلمات قرآن در عبارات و آیات و تبیین جایگاه آن در [[تفسیر قرآن]] است.
+'''«اِعراب قرآن»'''، بررسی نقش کلمات [[قرآن کریم]] در عبارات و آیات و تبیین جایگاه آن در [[تفسیر قرآن]] است. دانش «اعراب» به ویژه اعراب قرآن از دامن قرآن کریم برخاسته و تاریخ آن به دوره پس از [[نزول قرآن]] باز می‌گردد.
-== اعراب قرآن ==
+==واژه‌شناسی==
-==واژه شناسی==
+«اعراب» از ماده (ع-ر-ب) است. ازهری اعراب و تعریب هر دو را به معنای روشن و آشکار ساختن دانسته است.<ref>. لسان العرب، ج‌۹، ص‌۱۱۴، «عرب»؛ شرح شذور الذهب، ص‌۲۲.</ref> به معنای روشن ساختن کلام برای مخاطب، به‌گونه‌ای که خطایی در آن نباشد نیز به‌کار رفته است.<ref>. لسان العرب، ج ۹، ص ۱۱۵، «عرب».</ref> برای این واژه در لغت و [[حدیث]] معانی و کاربردهای دیگری نیز گزارش شده<ref>. همان؛ النهایه، ج ۳، ص ۲۰۰  ۲۰۳، «عرب».</ref> و گاه پیوند و رابطه‌هایی میان آنها و اصطلاح «اعراب قرآن» بیان شده است.<ref>. ارتشاف الضرب، ج ۱، ص ۴۱۳.</ref>
-اعراب از ماده (ع  ر  ب) است. ازهری اعراب و [[تعریب]] هر دو را به معنای روشن و آشکار ساختن دانسته است.<ref>. لسان العرب، ج‌۹، ص‌۱۱۴، «عرب»؛ شرح شذور الذهب، ص‌۲۲.</ref>به معنای روشن ساختن کلام برای مخاطب، به‌گونه‌ای که خطایی در آن نباشد نیز به‌کار رفته است.<ref>. لسان العرب، ج ۹، ص ۱۱۵، «عرب».</ref> برای این واژه در لغت و حدیث معانی و کاربردهای دیگری نیز گزارش شده<ref>. همان؛ النهایه، ج ۳، ص ۲۰۰  ۲۰۳، «عرب».</ref> و گاه پیوند و رابطه‌هایی میان آنها و اصطلاح «اعراب قرآن» بیان شده است.<ref>. ارتشاف الضرب، ج ۱، ص ۴۱۳.</ref>
+در اصطلاح ادبا نیز اختلافهایی در تعریف آن دیده می‌شود؛ [[ابن هشام]] می‌گوید: اعراب اثر ظاهر یا مقدّری است که عاملِ موجود در جمله، آن اثر را در آخر اسم متمکن و فعل مضارع جلب می‌کند.<ref>. شرح شذور الذهب، ص ۲۲؛ شرح قطر الندی، ص ۴۵.</ref> صبان نیز گفته است: اعراب در اصطلاح به دو معناست: برخی همچون ابن مالک اعراب را پدیده‌ای لفظی دانسته‌اند که عبارت است از حرکت، حرف، سکون یا حذفی که در آخر کلمه ظاهر می‌شود تا مقتضای عامل را بیان کند.<ref>. البهجة المرضیه، ج ۱ ص ۵۰.</ref> او این نظر را به محققان نسبت می‌دهد؛ اما بیشتر دانشمندان آن را پدیده‌ای معنوی دانسته‌اند که حرکات دلیل بر آن است.<ref>. حاشیة الصبان، ج ۱، ص ۴۷؛ ارتشاف الضرب، ج ۱، ص ۴۱۳؛ ظاهرة الاعراب، ص ۲۰.</ref>
-در اصطلاح ادبا نیز اختلافهایی در تعریف آن دیده می‌شود؛ [[ابن هشام]] می‌گوید:اعراب اثر ظاهر یا مقدّری است که عاملِ موجود در جمله، آن اثر را در آخر اسم متمکن و فعل مضارع جلب می‌کند.<ref>. شرح شذور الذهب، ص ۲۲؛ شرح قطر الندی، ص ۴۵.</ref> صبان نیز گفته است:اعراب در اصطلاح به دو معناست:برخی همچون ابن مالک اعراب را پدیده‌ای لفظی دانسته‌اند که عبارت است از حرکت، حرف، سکون یا حذفی که در آخر کلمه ظاهر می‌شود تا مقتضای عامل را بیان کند.<ref>. البهجة المرضیه، ج ۱ ص ۵۰.</ref> او این نظر را به محققان نسبت می‌دهد؛ اما بیشتر دانشمندان آن را پدیده‌ای معنوی دانسته‌اند که حرکات دلیل بر آن است.<ref>. حاشیة الصبان، ج ۱، ص ۴۷؛ ارتشاف الضرب، ج ۱، ص ۴۱۳؛ ظاهرة الاعراب، ص ۲۰.</ref>
+افزون بر این، در آثار دانشمندان گاه اعراب در مقابل «بِناء» به‌کار رفته است که سه تعریف پیشین نیز به این مصطلح ناظر است. اسم و فعلی را که اعراب ظاهری یا مقدر می‌گیرد «مُعرَب» می‌نامند و در مقابل آن، اسم و فعلی که در وضعیتهای گوناگون هیچ‌گونه تغییر حرکتی در آن رخ ننماید «مَبنی» نامیده می‌شود.<ref>. موسوعة النحو، ص ۱۰۹، ۲۰۴.</ref> بنابر این اصطلاح، همه اسمها معرَب نخواهند بود؛ اما در اصطلاح متأخران و معاصران، اعراب معنای دیگری نیز به خود گرفته که عبارت است: از تعیین نقش و جایگاه کلمه در جمله و تعیین نقش جمله در واحدی بزرگتر.
-افزون بر این در آثار دانشمندان گاه اعراب در مقابل «بناء» به‌کار رفته است که سه تعریف پیشین نیز به این مصطلح ناظر است. اسم و فعلی را که اعراب ظاهری یا مقدر می‌گیرد «معرَب» می‌نامند و در مقابل آن اسم و فعلی که در وضعیتهای گوناگون هیچ‌گونه تغییر حرکتی در آن رخ ننماید «[[مبنی]]» نامیده می‌شود.<ref>. موسوعة النحو، ص ۱۰۹، ۲۰۴.</ref> بنابراین اصطلاح همه اسمها معرَب نخواهند بود؛ اما در اصطلاح متأخران و معاصران اعراب معنای دیگری نیز به خود گرفته که عبارت است:از تعیین نقش و جایگاه کلمه در جمله و تعیین نقش جمله در واحدی بزرگتر.
+بر طبق این اصطلاح، همه اسمها (مُعرب و مبنی) و در مواردی جمله‌ها نیز دارای اعراب است. با این تفاوت که اعراب اسم مُعرب، ظاهری یا تقدیری است، اما اعراب اسم مبنی و جمله محلّی خواهد بود. در زبان فارسی از این معنای اعراب گاه به «ترکیب» و در کنار «تجزیه» (تجزیه و ترکیب) نام برده می‌شود، که در تجزیه مقصود بیان نقش و حالتهای صرفی کلمه و در ترکیب مقصود بیان نقش و جایگاه اعرابی کلمه در جمله است.
-بر طبق این اصطلاح همه اسمها، معرب و مبنی و در مواردی جمله‌ها نیز دارای اعراب است. با این تفاوت که اعراب اسم معرب ظاهری یا تقدیری، اما اعراب اسم مبنی و جمله محلی خواهد بود. در زبان فارسی از این معنای اعراب گاه به «ترکیب» و در کنار تجزیه (تجزیه و ترکیب) نام برده می‌شود، که در تجزیه مقصود بیان نقش و حالتهای صرفی کلمه و در ترکیب مقصود بیان نقش و جایگاه اعرابی کلمه در جمله است.
+در اینجا گرچه میان معنای لغوی و اصطلاحی اعراب می‌توان رابطه نشان داد؛ اما تمایزی جدی نیز وجود دارد؛ اولا براساس معنای لغوی، اعراب وصف گوینده سخن است (مثلاً گفته می‌شود: گوینده مُعْرِب است)؛ اما بنابر معنای اصطلاحی، اعراب وصف واژگان است (یعنی کلمه مُعرَب است)، پس از آنکه در متن جمله قرار گرفته و با کلمات پیش از خود ترکیب شود؛ ازاین‌رو در بیان اعرابِ یک واژه یا جمله به بیان گوینده یعنی طرز ادای کلمات توجه نمی‌شود. ثانیاً، بنا به تعریف اصطلاحی، فعلهای مبنی و حروف دارای اعراب نیست، در حالی که همه کلمات از اعراب به معنای لغوی برخوردار است. ثالثاً، در معنای اصطلاحی، اعراب منحصر به صدای آخر کلمات خواهد بود؛ اما مطابق با معنای لغوی همه حروف کلمه دارای وصف اعراب است.
-در اینجا گرچه میان معنای لغوی و اصطلاحی اعراب می‌توان رابطه نشان داد؛ اما تمایزی جدی نیز وجود دارد؛ اولا براساس معنای لغوی، اعراب وصف گوینده سخن است (مثلاً گفته می‌شود:گوینده مُعْرِب)؛ اما بنابر معنای اصطلاحی، اعراب وصف واژگان است (یعنی کلمه مُعرَب است) پس از آنکه در متن جمله قرار گرفته و با کلمات پیش از خود ترکیب شود، ازاین‌رو در بیان اعرابِ یک واژه یا جمله به بیان گوینده یعنی طرز ادای کلمات توجه نمی‌شود. ثانیاً، بنا به تعریف اصطلاحی، فعلها مبنی و حروف دارای اعراب نیست، در حالی که همه کلمات از اعراب به معنای لغوی برخوردار است. ثالثاً، در معنای اصطلاحی، اعراب منحصر به صدای آخر کلمات خواهد بود؛ اما مطابق با معنای لغوی همه حروف کلمه دارای وصف اعراب است. در پاره‌ای از روایات منقول از [[پیامبر اسلام|پیامبر(صلی الله علیه وآله)]] یا برخی [[صحابه]]، به همان معنای لغوی اعراب قرآن سفارش شده است.<ref>. المستدرک، ج ۲، ص ۴۳۹؛ مجمع الزوائد، ج ۷، ص ۱۶۳؛ الاتقان، ج ۱، ص ۲۴۴.</ref>
+در پاره‌ای از روایات منقول از [[پیامبر اسلام|پیامبر]] (صلی الله علیه وآله) یا برخی [[صحابه]]، به همان معنای لغوی اعراب قرآن سفارش شده است.<ref>. المستدرک، ج ۲، ص ۴۳۹؛ مجمع الزوائد، ج ۷، ص ۱۶۳؛ الاتقان، ج ۱، ص ۲۴۴.</ref> در روایتی از پیامبر اکرم آمده است: «اَعرِبوا القرآن و التمسوا غرائبَه» که مراد از اعراب قرآن تلفظ صحیح و واضح الفاظ آن به نظر می‌رسد<ref>. همان؛ تفسیر قرطبی، ج ۱، ص ۱۹.</ref>؛ اما [[سیوطی]] اعراب در این [[حدیث]] را به معنای فهم معنای الفاظ قرآن دانسته است.<ref>. الاتقان، ج ۱، ص ۲۴۴، ۳۸۲.</ref> نیز در روایتی دیگر منقول از پیامبر(صلی الله علیه وآله) به اعراب در کلام سفارش شده است تا مقدمه‌ای برای اعراب قرآن باشد: «أعرِبُوا الكلامَ كَي تُعرِبُوا القُرآنَ»؛ که بی‌تردید مراد از آن تلفظ صحیح و واضح کلمات است که هم می‌تواند به تلفظ صحیح حرکت آخر کلمات مربوط باشد و هم تلفظ درست همه حروف و صداهای حروف یک کلمه.
-در روایتی از پیامبر(صلی الله علیه وآله) آمده است:«اعربوا القرآن و التمسوا غرائبه» که مراد از اعراب قرآن تلفظ صحیح و واضح الفاظ آن به نظر می‌رسد<ref>. همان؛ تفسیر قرطبی، ج ۱، ص ۱۹.</ref>؛ اما سیوطی اعراب در این حدیث را به معنای فهم معنای الفاظ قرآن دانسته است<ref>. الاتقان، ج ۱، ص ۲۴۴، ۳۸۲.</ref>؛ نیز در روایتی دیگر منقول از پیامبر(صلی الله علیه وآله) به اعراب در کلام سفارش شده است تا مقدمه‌ای برای اعراب قرآن باشد:{{متن قرآن|«:أعرِبُوا الكلامَ كي تُعرِبُوا القُرآنَ»}} که بی‌تردید مراد از آن تلفظ صحیح و واضح کلمات است که هم می‌تواند به تلفظ صحیح حرکت آخر کلمات مربوط باشد و هم تلفظ درست همه حروف و صداهای حروف یک کلمه.
+به هر روی، در این جا همان معنای عام اعراب قرآن -که به بیان نقش کلمات در جمله می‌پردازد- مورد نظر است.
 ==انواع و علایم اعراب==
@@ سطر ۴۵: / سطر ۴۲: @@
 ==اهمیت اعراب قرآن==
 مفسران بر ضرورت آشنایی با مباحث نحوی قرآن و اعراب که روح کلام عربی است،<ref>. المحرر الوجیز، ج ۱، ص ۱۴.</ref> پیش از ورود به تفسیر* آیات تأکید کرده‌اند و هیچ مفسری در اهمیت نقش آن در تفسیر تردید نکرده است.<ref>. اصول‌التفسیر وقواعده، ص ۱۵۵ ۱۵۹؛ قواعدالتفسیر، ج ۱، ص ۲۳۵ به بعد.</ref> طبرسی برترین علم از علوم قرآن را اعراب قرآن معرفی کرده است، زیرا هر بیانی به آن نیازمند و آن کلید گشودن معنای الفاظ و بدون آن آگاهی از مراد خدا ناممکن است.<ref>. مجمع‌البیان، ج ۱، ص ۸۱.</ref> سمین حلبی علم اعراب را نخستین دانش از میان ۵ علم مؤثر در فهم قرآن می‌شمارد.<ref>. الدر المصون، ج ۱، ص ۴۵.</ref>
@@ سطر ۸۹: / سطر ۸۹: @@
 [[رده:علوم قرآنی]]
 [[رده:قرآن]]

@@ سطر ۱۸: / سطر ۱۸: @@
 در اینجا گرچه میان معنای لغوی و اصطلاحی اعراب می‌توان رابطه نشان داد؛ اما تمایزی جدی نیز وجود دارد؛ اولا براساس معنای لغوی، اعراب وصف گوینده سخن است (مثلاً گفته می‌شود:گوینده مُعْرِب)؛ اما بنابر معنای اصطلاحی، اعراب وصف واژگان است (یعنی کلمه مُعرَب است) پس از آنکه در متن جمله قرار گرفته و با کلمات پیش از خود ترکیب شود، ازاین‌رو در بیان اعرابِ یک واژه یا جمله به بیان گوینده یعنی طرز ادای کلمات توجه نمی‌شود. ثانیاً، بنا به تعریف اصطلاحی، فعلها مبنی و حروف دارای اعراب نیست، در حالی که همه کلمات از اعراب به معنای لغوی برخوردار است. ثالثاً، در معنای اصطلاحی، اعراب منحصر به صدای آخر کلمات خواهد بود؛ اما مطابق با معنای لغوی همه حروف کلمه دارای وصف اعراب است. در پاره‌ای از روایات منقول از [[پیامبر اسلام|پیامبر(صلی الله علیه وآله)]] یا برخی [[صحابه]]، به همان معنای لغوی اعراب قرآن سفارش شده است.<ref>. المستدرک، ج ۲، ص ۴۳۹؛ مجمع الزوائد، ج ۷، ص ۱۶۳؛ الاتقان، ج ۱، ص ۲۴۴.</ref>
-در روایتی از پیامبر(صلی الله علیه وآله) آمده است:«اعربوا القرآن و التمسوا غرائبه» که مراد از اعراب قرآن تلفظ صحیح و واضح الفاظ آن به نظر می‌رسد<ref>. همان؛ تفسیر قرطبی، ج ۱، ص ۱۹.</ref>؛ اما سیوطی اعراب در این حدیث را به معنای فهم معنای الفاظ قرآن دانسته است<ref>. الاتقان، ج ۱، ص ۲۴۴، ۳۸۲.</ref>؛ نیز در روایتی دیگر منقول از پیامبر(صلی الله علیه وآله) به اعراب در کلام سفارش شده است تا مقدمه‌ای برای اعراب قرآن باشد:{{متن قرآن|«:أعرِبُوا الکلامَ کی تُعرِبُوا القُرآنَ»}} که بی‌تردید مراد از آن تلفظ صحیح و واضح کلمات است که هم می‌تواند به تلفظ صحیح حرکت آخر کلمات مربوط باشد و هم تلفظ درست همه حروف و صداهای حروف یک کلمه.
+در روایتی از پیامبر(صلی الله علیه وآله) آمده است:«اعربوا القرآن و التمسوا غرائبه» که مراد از اعراب قرآن تلفظ صحیح و واضح الفاظ آن به نظر می‌رسد<ref>. همان؛ تفسیر قرطبی، ج ۱، ص ۱۹.</ref>؛ اما سیوطی اعراب در این حدیث را به معنای فهم معنای الفاظ قرآن دانسته است<ref>. الاتقان، ج ۱، ص ۲۴۴، ۳۸۲.</ref>؛ نیز در روایتی دیگر منقول از پیامبر(صلی الله علیه وآله) به اعراب در کلام سفارش شده است تا مقدمه‌ای برای اعراب قرآن باشد:{{متن قرآن|«:أعرِبُوا الكلامَ كي تُعرِبُوا القُرآنَ»}} که بی‌تردید مراد از آن تلفظ صحیح و واضح کلمات است که هم می‌تواند به تلفظ صحیح حرکت آخر کلمات مربوط باشد و هم تلفظ درست همه حروف و صداهای حروف یک کلمه.
 به هر روی در این جا همان معنای عام اعراب قرآن که به بیان نقش کلمات در جمله می‌پردازد مورد نظر است.
@@ سطر ۵۵: / سطر ۵۵: @@
 ==اعراب و دانش صرف==
-علم صرف که درباره بنای کلمات و صیغه‌های گوناگون آن بحث می‌کند نیز گرچه با اعراب قرآن رابطه دارد؛ اما این رابطه نسبت به علم نحو ضعیف‌تر است. این رابطه سبب شده در گذشته و حال در کتابهای اعراب القرآن کم و بیش از جایگاه و نقش صرفی کلمات نیز بحث شود. زرکشی به نقل از ابن فارس درباره اهمیت علم صرف آورده که هرکس با علم صرف آشنا نباشد بخش قابل توجهی از فهم زبان و لغت عربی را از دست داده است. برای مثال معنای فعل «وجد» برای ما مبهم است؛ اما با توجه به صرف آن و شناسایی مصدر آن معنایش روشن می‌شود؛ «وجد، یجد، وجداناً» به معنای یافتن و «وجد، یجد، موجدةً» به معنای دارا و غنی شدن و «وجد، یجد، وجداً» به معنای به خشم آمدن است.<ref>. البرهان، ج ۱، ص ۴۰۱  ۴۰۲.</ref> زمخشری تفسیری انحرافی و نادرست از آیه {{متن قرآن|«یوْمَ نَدْعُو کلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ ۖ»}} (اسراء/۱۷،۷۱) معرفی کرده است که می‌گوید:«امام» جمع اُمّ است و در روز قیامت مردم به مادرانشان نسبت داده می‌شوند و نه پدرانشان. وی با تأکید بر اینکه جمع امّ «امهات» است منشأ این تفسیر نادرست را جهل مفسر به علم صرف می‌داند.<ref>. الکشاف، ج ۲، ص ۶۸۲؛ الاتقان، ج ۲، ص ۳۹۷.</ref> نیز برخی مفسران فعل «کدنا» در آیه {{متن قرآن|«کذَٰلِک کدْنَا لِیوسُفَ ۖ»}} (یوسف/۱۲، ۷۶) را از «کاد یکاد» گرفته و آن را استثنائاً به معنای «اردنا» دانسته‌اند<ref>. البرهان، ج ۴، ص ۱۲۲.</ref>، در حالی که این فعل از «کاد یکید» است. ابن هشام<ref>. مغنی اللبیب، ج ۲، ص ۸۷۲  ۸۸۲.</ref> و زرکشی<ref>. البرهان، ج ۱، ص ۴۰۲  ۴۰۴.</ref> نمونه‌های متعددی از برداشت ناصواب دانشمندان و نوآموزان نحو از شکل صرفی کلمات را نشان داده‌اند. نمونه‌ای از آیات دال بر ارتباط علم صرف با اعراب، آیه ۶ قلم/۶۸ است:{{متن قرآن|«بِأَییکمُ الْمَفْتُونُ»}} اگر «مفتون» را اسم مفعول و به معنای مجنون بدانیم می‌توان آن را خبر و {{متن قرآن|«بِأَییکمُ»}} را مبتدا قرار داد؛ اما اگر «مفتون» مصدر و به معنای جنون باشد، در این صورت مبتدای مؤخر است و{{متن قرآن|«بِأَییکمُ»}} به معنای «فی ایکم» و خبر خواهد بود؛ یعنی جنون در کدام‌یک از شماست؟<ref>. الکشاف، ج۴، ص۵۸۵۵۸۶؛ البحرالمحیط، ج ۱۰، ص ۲۳۷؛ مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۵۰۰.</ref> نمونه دیگر آیه ۲۸۲ بقره/۲ است:{{متن قرآن|«...لَا یضَارَّ کاتِبٌ وَلَا شَهِیدٌ»}} اگر {{متن قرآن|«لَا یضَارَّ»}} فعل مجهول تلقی شود، {{متن قرآن|«کاتِبٌ»}}نایب فاعل آن است و اگر آن را معلوم فرض کنیم {{متن قرآن|«کاتِبٌ»}} فاعل آن خواهد بود و طبق هر فرض معنای خاصی از آیه برداشت می‌شود.<ref>. الکشاف، ج۱، ص۲۲۷؛ مجمع‌البیان، ج۲، ص۶۸۰.</ref>
+علم صرف که درباره بنای کلمات و صیغه‌های گوناگون آن بحث می‌کند نیز گرچه با اعراب قرآن رابطه دارد؛ اما این رابطه نسبت به علم نحو ضعیف‌تر است. این رابطه سبب شده در گذشته و حال در کتابهای اعراب القرآن کم و بیش از جایگاه و نقش صرفی کلمات نیز بحث شود. زرکشی به نقل از ابن فارس درباره اهمیت علم صرف آورده که هرکس با علم صرف آشنا نباشد بخش قابل توجهی از فهم زبان و لغت عربی را از دست داده است. برای مثال معنای فعل «وجد» برای ما مبهم است؛ اما با توجه به صرف آن و شناسایی مصدر آن معنایش روشن می‌شود؛ «وجد، یجد، وجداناً» به معنای یافتن و «وجد، یجد، موجدةً» به معنای دارا و غنی شدن و «وجد، یجد، وجداً» به معنای به خشم آمدن است.<ref>. البرهان، ج ۱، ص ۴۰۱  ۴۰۲.</ref> زمخشری تفسیری انحرافی و نادرست از آیه {{متن قرآن|«يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ ۖ»}} (اسراء/۱۷،۷۱) معرفی کرده است که می‌گوید:«امام» جمع اُمّ است و در روز قیامت مردم به مادرانشان نسبت داده می‌شوند و نه پدرانشان. وی با تأکید بر اینکه جمع امّ «امهات» است منشأ این تفسیر نادرست را جهل مفسر به علم صرف می‌داند.<ref>. الکشاف، ج ۲، ص ۶۸۲؛ الاتقان، ج ۲، ص ۳۹۷.</ref> نیز برخی مفسران فعل «کدنا» در آیه {{متن قرآن|«كَذَٰلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ ۖ»}} (یوسف/۱۲، ۷۶) را از «کاد یکاد» گرفته و آن را استثنائاً به معنای «اردنا» دانسته‌اند<ref>. البرهان، ج ۴، ص ۱۲۲.</ref>، در حالی که این فعل از «کاد یکید» است. ابن هشام<ref>. مغنی اللبیب، ج ۲، ص ۸۷۲  ۸۸۲.</ref> و زرکشی<ref>. البرهان، ج ۱، ص ۴۰۲  ۴۰۴.</ref> نمونه‌های متعددی از برداشت ناصواب دانشمندان و نوآموزان نحو از شکل صرفی کلمات را نشان داده‌اند. نمونه‌ای از آیات دال بر ارتباط علم صرف با اعراب، آیه ۶ قلم/۶۸ است:{{متن قرآن|«بِأَييِّكُمُ الْمَفْتُونُ»}} اگر «مفتون» را اسم مفعول و به معنای مجنون بدانیم می‌توان آن را خبر و {{متن قرآن|«بِأَييِّكُمُ»}} را مبتدا قرار داد؛ اما اگر «مفتون» مصدر و به معنای جنون باشد، در این صورت مبتدای مؤخر است و{{متن قرآن|«بِأَييِّكُمُ»}} به معنای «فی ایکم» و خبر خواهد بود؛ یعنی جنون در کدام‌یک از شماست؟<ref>. الکشاف، ج۴، ص۵۸۵۵۸۶؛ البحرالمحیط، ج ۱۰، ص ۲۳۷؛ مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۵۰۰.</ref> نمونه دیگر آیه ۲۸۲ بقره/۲ است:{{متن قرآن|«...وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ»}} اگر {{متن قرآن|«لَا يُضَارَّ»}} فعل مجهول تلقی شود، {{متن قرآن|«كَاتِبٌ»}}نایب فاعل آن است و اگر آن را معلوم فرض کنیم {{متن قرآن|«كَاتِبٌ»}} فاعل آن خواهد بود و طبق هر فرض معنای خاصی از آیه برداشت می‌شود.<ref>. الکشاف، ج۱، ص۲۲۷؛ مجمع‌البیان، ج۲، ص۶۸۰.</ref>
 ==مؤلفات در اعراب قرآن==
@@ سطر ۶۴: / سطر ۶۴: @@
 برخی از تفاسیر جامع نیز به اعراب آیات قرآن توجه گسترده داشته‌اند. برخی از مشهورترین این تفاسیر عبارت‌اند از:الکشاف از زمخشری، [[مجمع البیان و جوامع‌الجامع]] از [[طبرسی]]، [[المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز]] از [[ابن عطیه اندلسی]]، [[التفسیر الکبیر]] از [[فخر رازی]]، [[الجامع لاحکام القرآن]] از [[قرطبی]]، [[البحر المحیط]] از ابوحیان اندلسی، [[انوار التنزیل]] از [[بیضاوی]] و [[روح المعانی]] از [[آلوسی]].
-در میان کتابهای تألیف شده در موضوع اعراب القرآن دو کتاب دیگر نیز قابل توجه است که در شیوه نگارش با دیگر کتابها متفاوت است:یکی اعراب القرآن منسوب به زجاج (م. ۳۳۰ ق.) و دیگری [[مغنی اللبیب عن کتب الاعاریب]] از [[ابن هشام انصاری]] (م. ۷۶۱ ق.) این دو کتاب مبتکر بحث موضوعی در زمینه اعراب قرآن است. کتاب نخست در ۹۰ باب تنظیم شده و در هر باب یکی از مسائل اعرابی، نحوی، صرفی یا مسئله‌ای مربوط به قرائت به بحث گذارده شده است؛ اما مباحث کتاب مغنی اللبیب ابن هشام که در ۸ باب عرضه شده است پیوند نزدیک‌تری به اعراب کلمات و آیات قرآنی دارد. ابن هشام در مقدمه کوتاهش بر ضرورت تدوین علم اعراب که فهم کتاب خدا و حدیث پیامبر را آسان می‌سازد تأکید کرده است!<ref>. مغنی اللبیب، ج ۱، ص ۱۲.</ref> باب اول مغنی که نیمی از حجم آن کتاب را در بر گرفته، به مباحث ارزشمندی درباره تفسیر الفاظ مفرد (غیرمرکب) و بیان احکام آنها از نظر اعراب و معنا و تأثیری که در جمله ایجاد می‌کنند (نوعی تفسیر موضوعی بر محور ادوات) اختصاص یافته است. در باب دوم درباره جمله و اقسام آن و بیان احکام آن از نظر اعراب داشتن و نداشتن، در باب سوم درباره احکام ظرف و جار و مجرور، در باب چهارم برخی از پرکاربردترین و رایج‌ترین نقشهای نحوی که از حساسیت و تأثیر بالایی در معنای آیات برخوردارند به بحث گذاشته شده است. در باب پنجم از مسائلی بحث می‌کند که جهل اعراب گذار نسبت به آن نقصی در وی به شمار می‌آید. در باب ششم به معرفی برخی از خطاهای مشهور میان مُعْرِبین و بیان نظر صحیح درباره آنها پرداخته و در باب هفتم درباره کیفیت اعراب بحث کرده و سرانجام در باب هشتم ۱۱ قاعده کلی در باب اعراب معرفی کرده که هر قاعده در زبان عربی دارای مصادیق متعدد و متنوعی است. پس از ابن هشام، قرآن پژوه معاصر وی، بدرالدین زرکشی  عمدتاً متأثر از وی  نوع ۴۷ و بخشهایی از نوع ۴۶ کتاب علوم قرآنی خود، البرهان را به بحثهای ادبی قرآن اختصاص داده و با گردآوری مباحث سودمند ادبی در تفسیر قرآن این دو فصل را شاه بیت کتابش معرفی کرده است. تفاوت کار زرکشی با ابن هشام در این است که زرکشی مباحث ادبی را منحصراً در حوزه قرآن و فهم و تفسیر آن بیان کرده است، در حالی که ابن هشام مباحث ادبی و اعرابی را عام‌تر و در حوزه زبان عربی آورده است، گرچه غرض اصلی او نیز تفسیر قرآن و حدیث بوده است. تفاوت دیگر این دو کتاب در شیوه طرح مباحث است؛ شیوه ابن هشام نقل آرای نحویان توأم با تحلیل و نقد است؛ اما سعی زرکشی عمدتاً به گردآوری آرای دانشمندان در زمینه مباحث ادبی و قواعد نحوی و اعرابی معطوف و محدود است و به ندرت به نقد و تحلیل مباحث می‌پردازد. پس از زرکشی، سیوطی به شیوه زرکشی مباحث و قواعد نحوی و ادبی قرآن را در حوزه قرآن با تلخیص در الاتقان آورده است.<ref>. الاتقان، ج ۱، ص ۳۰۹  ۴۲۵.</ref>
+در میان کتابهای تألیف شده در موضوع اعراب القرآن دو کتاب دیگر نیز قابل توجه است که در شیوه نگارش با دیگر کتابها متفاوت است: یکی اعراب القرآن منسوب به زجاج (م. ۳۳۰ ق.) و دیگری [[مغنی اللبیب عن کتب الاعاریب]] از [[ابن هشام انصاری]] (م. ۷۶۱ ق.) این دو کتاب مبتکر بحث موضوعی در زمینه اعراب قرآن است. کتاب نخست در ۹۰ باب تنظیم شده و در هر باب یکی از مسائل اعرابی، نحوی، صرفی یا مسئله‌ای مربوط به قرائت به بحث گذارده شده است؛ اما مباحث کتاب مغنی اللبیب ابن هشام که در ۸ باب عرضه شده است پیوند نزدیک‌تری به اعراب کلمات و آیات قرآنی دارد. ابن هشام در مقدمه کوتاهش بر ضرورت تدوین علم اعراب که فهم کتاب خدا و حدیث پیامبر را آسان می‌سازد تأکید کرده است!<ref>. مغنی اللبیب، ج ۱، ص ۱۲.</ref> باب اول مغنی که نیمی از حجم آن کتاب را در بر گرفته، به مباحث ارزشمندی درباره تفسیر الفاظ مفرد (غیرمرکب) و بیان احکام آنها از نظر اعراب و معنا و تأثیری که در جمله ایجاد می‌کنند (نوعی تفسیر موضوعی بر محور ادوات) اختصاص یافته است. در باب دوم درباره جمله و اقسام آن و بیان احکام آن از نظر اعراب داشتن و نداشتن، در باب سوم درباره احکام ظرف و جار و مجرور، در باب چهارم برخی از پرکاربردترین و رایج‌ترین نقشهای نحوی که از حساسیت و تأثیر بالایی در معنای آیات برخوردارند به بحث گذاشته شده است. در باب پنجم از مسائلی بحث می‌کند که جهل اعراب گذار نسبت به آن نقصی در وی به شمار می‌آید. در باب ششم به معرفی برخی از خطاهای مشهور میان مُعْرِبین و بیان نظر صحیح درباره آنها پرداخته و در باب هفتم درباره کیفیت اعراب بحث کرده و سرانجام در باب هشتم ۱۱ قاعده کلی در باب اعراب معرفی کرده که هر قاعده در زبان عربی دارای مصادیق متعدد و متنوعی است. پس از ابن هشام، قرآن پژوه معاصر وی، [[بدرالدین زرکشی]]  عمدتاً متأثر از وی  نوع ۴۷ و بخشهایی از نوع ۴۶ کتاب علوم قرآنی خود، البرهان را به بحثهای ادبی قرآن اختصاص داده و با گردآوری مباحث سودمند ادبی در تفسیر قرآن این دو فصل را شاه بیت کتابش معرفی کرده است. تفاوت کار زرکشی با ابن هشام در این است که زرکشی مباحث ادبی را منحصراً در حوزه قرآن و فهم و تفسیر آن بیان کرده است، در حالی که ابن هشام مباحث ادبی و اعرابی را عام‌تر و در حوزه زبان عربی آورده است، گرچه غرض اصلی او نیز تفسیر قرآن و حدیث بوده است. تفاوت دیگر این دو کتاب در شیوه طرح مباحث است؛ شیوه ابن هشام نقل آرای نحویان توأم با تحلیل و نقد است؛ اما سعی زرکشی عمدتاً به گردآوری آرای دانشمندان در زمینه مباحث ادبی و قواعد نحوی و اعرابی معطوف و محدود است و به ندرت به نقد و تحلیل مباحث می‌پردازد. پس از زرکشی، سیوطی به شیوه زرکشی مباحث و قواعد نحوی و ادبی قرآن را در حوزه قرآن با تلخیص در الاتقان آورده است.<ref>. الاتقان، ج ۱، ص ۳۰۹  ۴۲۵.</ref>
 تألیف در زمینه اعراب قرآن در زمان معاصر به طور گسترده‌تری مورد توجه قرآن پژوهان قرار گرفته و دهها کتاب در زمینه تحلیل اعراب کامل قرآن یا اجزا و سوره‌هایی خاص از قرآن به صورت گزینشی تألیف شده است. از مشهورترین این کتابها اعراب القرآن و صرفه و بیانه از محی الدین درویش، اعراب القرآن از ابراهیم کرباسی، [[الجدول فی اعراب‌القرآن]] از محمود صافی، اعراب القرآن از طیب ابراهیم و [[تجزیه و ترکیب قرآن]] موسوم به [[کلمة الله العلیا]] از [[محمد‌رضا آدینه‌وند]] است. شیوه بحث در این کتابها کاملاً با شیوه اعراب القرآنها در گذشته متفاوت است. در حالی که کتابهای گذشته در واقع به تحلیل اعراب کلمات و آیات مشکل قرآن روی می‌آوردند در کتابهای معاصر به تحلیل و ترکیب تمام کلمات قرآن، پرداخته شده است و این‌گونه بحث درباره اعراب قرآن پیش از آنکه در فهم آیات قرآن کریم به‌کار آید نوعی تمرین عملی برای تثبیت قواعد نحوی در ذهن نوآموزان و آشنایی با شیوه تجزیه و ترکیب است. در میان کتابهای اعراب القرآن معاصر کتاب دراسات لاسلوب القرآن از عبدالخالق عضیمه با استقرای تمام نقشهای صرفی و نحوی کلمات قرآن و عرضه مباحث به شکل موضوعی، دائرة المعارفی از مباحث صرفی و نحوی قرآن را شکل داده و از برجستگی و ارزش ویژه‌ای برخوردار است.

@@ سطر ۴۰: / سطر ۴۰: @@
 در نیمه دوم قرن دوم هجری به تدریج با تحولی در اعراب قرآن کریم مواجه می‌شویم که از آن به بعد دانشمندان قرائت و استادان نحو عربی همچون [[عبدالله بن ابی اسحاق]]، [[ابوعمرو بن العلاء]]، [[عیسی بن عمر ثقفی]]، [[یونس بن حبیب]] و [[خلیل بن احمد]] به تحلیل و تبیین نقشهای کلمات در جمله‌ها و آیات قرآن کریم پرداختند. برجسته‌ترین دانشمند در این دوره [[سیبویه]] است. وی در اثر یگانه‌اش [[الکتاب]] که نخستین کتاب موجود نحو عربی است در ضمن تدوین قواعد نحو به تبیین و تحلیل نقش کلمات به ویژه نقشهای نحوی کلمات قرآن پرداخته است.<ref>. القرآن الکریم و اثره فی الدراسات النحویه، ص ۸۸؛ من تاریخ النحو، ص ۳۴  ۵۱.</ref> سیبویه در الکتاب به حدود ۴۱۳ آیه قرآن کریم در مباحث گوناگون نحوی استشهاد کرده است.<ref>. الاعجاز النحوی، ص ۱۱۸.</ref>
-با ظهور سیبویه و تألیف الکتاب، مکتب نحو بصره شکل گرفت. از ویژگیهای بارز [[مکتب نحو بصره]]، قانونمند کردن قواعد نحو و روی آوردن به قیاس در نحو عربی بود. اثر این رویکرد به دانش نحو، راه یافتن تأویل و توجیه بیشتر در تحلیل نحوی آیات، منضبط شدن قواعد نحو، محدودتر شدن دامنه قواعد و در نتیجه سهل‌تر شدن فراگیری آن قواعد بود. در مقابل این مکتب، مکتب نحو کوفه به پیشوایی کسایی (م. ۱۸۹ ق.) پدید آمد. ویژگی مکتب نحو کوفه را توجه بیشتر به نقل و سماع و فاصله گرفتن از قیاس معرفی کرده‌اند<ref>. القرآن الکریم و اثره فی الدراسات النحویه، ص ۹۴، ۱۲۲، ۱۳۳  ۱۳۶.</ref> و این سبب شده بود در این مکتب ظواهر آیات قرآن در بسیاری از موارد ملاک تدوین قواعد نحو قرار گیرد؛ اما پیروان [[مکتب نحو کوفه]] از گرایش به تأویل و قیاس در ساخت قواعد نحو به طور کامل دوری نگزیدند<ref>. همان، ص ۱۲۴  ۱۳۰.</ref>، با این حال به‌رغم توجه عمیق مکتب نحو کوفه به سماع، [[نحو بصره]] از اعتبار بیشتری برخوردار گشت و تقریباً به عنوان نحو معیار، پیروان بیشتری را به خود جلب کرد؛ برای نمونه [[ابن الانباری]] که خود از طرفداران مکتب [[نحو بغداد]] است در داوری میان آرای اختلافی مکتب بصره و کوفه غالباً به آرای بصریان گرایش دارد.<ref>. ر.ک. الانصاف فی مسائل الخلاف بین النحویین.</ref> یکی از دلایل پیشتازی نحو بصره و تقدم آن بر نحو کوفه متهم شدن نحو کوفه به استناد و استدلال به لهجه‌های غیر فصیح بود.<ref>. القرآن الکریم و اثره فی الدراسات النحویه، ص ۱۲۲.</ref> در همین زمان قرآن کریم محور اصلی مباحث نحو عربی بود و کتابهایی با عنوان معانی القرآن و اعراب القرآن دربرگیرنده آرای نحوی مفسران بود. در اواسط سده سوم هجری شاهد ظهور مکتب نحو بغداد هستیم که تلفیقی از دو مکتب نحو بصره و کوفه است و در حقیقت باید آن را حد اعتدال این دو مکتب دانست که دانشمندانی چون [[ابن خالویه]]، [[ابن درستویه]]، [[ابوعلی فارسی]]، [[ابن جنی]]، [[زجاج]]، و [[زمخشری]] به آن گرایش داشتند، با این حال هرچه از سده سوم و چهارم هجری دورتر می‌رویم، دانشمندان متأخر به ویژه در حوزه اعراب قرآن به جمع‌آوری آرایی مختلف روی آورده و کمتر به نقد یک رأی و ترجیح رأی دیگر پرداخته‌اند. این نگرش در سرتاسر البیان ابن الانباری و التبیان ابوالبقاء و به صورت محدودتر در مشکل اعراب القرآن [[مکی بن ابی‌طالب]] مشاهده می‌شود.
+با ظهور سیبویه و تألیف الکتاب، مکتب نحو [[بصره]] شکل گرفت. از ویژگیهای بارز [[مکتب نحو بصره]]، قانونمند کردن قواعد نحو و روی آوردن به قیاس در نحو عربی بود. اثر این رویکرد به دانش نحو، راه یافتن تأویل و توجیه بیشتر در تحلیل نحوی آیات، منضبط شدن قواعد نحو، محدودتر شدن دامنه قواعد و در نتیجه سهل‌تر شدن فراگیری آن قواعد بود. در مقابل این مکتب، مکتب نحو کوفه به پیشوایی کسایی (م. ۱۸۹ ق.) پدید آمد. ویژگی مکتب نحو کوفه را توجه بیشتر به نقل و سماع و فاصله گرفتن از قیاس معرفی کرده‌اند<ref>. القرآن الکریم و اثره فی الدراسات النحویه، ص ۹۴، ۱۲۲، ۱۳۳  ۱۳۶.</ref> و این سبب شده بود در این مکتب ظواهر آیات قرآن در بسیاری از موارد ملاک تدوین قواعد نحو قرار گیرد؛ اما پیروان [[مکتب نحو کوفه]] از گرایش به تأویل و قیاس در ساخت قواعد نحو به طور کامل دوری نگزیدند<ref>. همان، ص ۱۲۴  ۱۳۰.</ref>، با این حال به‌رغم توجه عمیق مکتب نحو کوفه به سماع، [[نحو بصره]] از اعتبار بیشتری برخوردار گشت و تقریباً به عنوان نحو معیار، پیروان بیشتری را به خود جلب کرد؛ برای نمونه [[ابن الانباری]] که خود از طرفداران مکتب [[نحو بغداد]] است در داوری میان آرای اختلافی مکتب بصره و کوفه غالباً به آرای بصریان گرایش دارد.<ref>. ر.ک. الانصاف فی مسائل الخلاف بین النحویین.</ref> یکی از دلایل پیشتازی نحو بصره و تقدم آن بر نحو کوفه متهم شدن نحو کوفه به استناد و استدلال به لهجه‌های غیر فصیح بود.<ref>. القرآن الکریم و اثره فی الدراسات النحویه، ص ۱۲۲.</ref> در همین زمان قرآن کریم محور اصلی مباحث نحو عربی بود و کتابهایی با عنوان معانی القرآن و اعراب القرآن دربرگیرنده آرای نحوی مفسران بود. در اواسط سده سوم هجری شاهد ظهور مکتب نحو بغداد هستیم که تلفیقی از دو مکتب نحو بصره و کوفه است و در حقیقت باید آن را حد اعتدال این دو مکتب دانست که دانشمندانی چون [[ابن خالویه]]، [[ابن درستویه]]، [[ابوعلی فارسی]]، [[ابن جنی]]، [[زجاج]]، و [[زمخشری]] به آن گرایش داشتند، با این حال هرچه از سده سوم و چهارم هجری دورتر می‌رویم، دانشمندان متأخر به ویژه در حوزه اعراب قرآن به جمع‌آوری آرایی مختلف روی آورده و کمتر به نقد یک رأی و ترجیح رأی دیگر پرداخته‌اند. این نگرش در سرتاسر البیان ابن الانباری و التبیان ابوالبقاء و به صورت محدودتر در مشکل اعراب القرآن [[مکی بن ابی‌طالب]] مشاهده می‌شود.
 از بررسی مکاتب و دیدگاههای نحوی دانشمندان و مفسران پیشین برمی‌آید که حجم فراوانی از اختلاف موجود در نحو و اعراب آیات قرآن معلول نوع تحلیل صاحب نظران بوده است. به نظر می‌رسد این دانشمندان بیش و پیش از هرچیز درصدد به دست دادن فهم درستی از آیات قرآن منطبق با قواعد زبان بوده‌اند، ازاین‌رو هر یک به نوعی به تحلیل ادبی آیه می‌پرداختند. این تحلیلها غالباً در معنای آیه تغییری جدی ایجاد نمی‌کرد؛ اما به تدریج منشأ تنوع قواعد نحو و اعراب شد. اختلاف در جواز عطف بر ضمیر مجرور بدون اعاده جار، و عطف بر ضمیر مرفوع بدون تأکید آن با ضمیر منفصل، مبنی بودن فعل امر، عمل «اِن» مخففه، اختلاف در رافع مبتدا و خبر<ref>. الانصاف، ص ۴۶۳ به بعد؛ ۴۷۴ به بعد؛ ۵۲۴ به بعد؛ ۱۹۵ به بعد؛ ۴۴ به بعد.</ref>، معانی «اَنْ»، معانی «اذا» و اختلاف در جواز یا عدم جواز ورود آن بر جمله اسمیه، اختلاف در عمل حروف مشبهه بالفعل و «ما»ی نافیه نسبت به خبر، جواز یا عدم جواز فاعل قرار گرفتن جمله و دهها مسئله دیگر از جمله نمونه‌ها و شواهد این نظر است. گفتنی است که منشأ بخشی از اختلاف نظرها در عوامل اعرابی نیز ابتدایی بودن طرح برخی قواعد و عدم جامعیت آنها بوده که با رشد و کمال تدریجی قواعد، دیدگاهها درباره اعراب برخی کلمات نیز تغییر یافته است.