اعتدال - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Mohammadi: /* مبحث اعتدال در اخلاق اسلامی */

2025-05-20T15:11:19Z

‏مبحث اعتدال در اخلاق اسلامی

Mohammadi: /* عوامل خروج از اعتدال */

2025-05-20T15:07:41Z

‏عوامل خروج از اعتدال

Mohammadi: /* ۴. اعتدال در حدود و قصاص و انتقام */

2025-05-20T14:45:15Z

‏۴. اعتدال در حدود و قصاص و انتقام

Mohammadi: /* ۳. اعتدال در امور اقتصادی */

2025-05-20T14:12:27Z

‏۳. اعتدال در امور اقتصادی

نمایش تغییرات

Mohammadi: /* ۲. اعتدال در رفتار */

2025-05-19T17:23:00Z

‏۲. اعتدال در رفتار

Mohammadi: /* ۲. اعتدال در رفتار */

2025-05-19T17:20:33Z

‏۲. اعتدال در رفتار

Mohammadi: /* انواع اعتدال */

2025-05-18T18:57:13Z

‏انواع اعتدال

Mohammadi: /* اعتدال ادیان توحیدی */

2025-05-18T16:36:10Z

‏اعتدال ادیان توحیدی

Mohammadi: /* اعتدال ادیان توحیدی */

2025-05-18T14:48:40Z

‏اعتدال ادیان توحیدی

مهدی موسوی در ‏۱۴ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۷:۲۳

2023-12-14T07:23:18Z

نمایش تغییرات

@@ سطر ۱۲۳: / سطر ۱۲۳: @@
 به گفته آنان، [[انسان]] دارای قوای چهارگانه عقل نظری، عقل عملی، غضب و شهوت است و سعادت و کمال انسان در این است که این قوا را از افراط و تفریط نگه داشته و در زندگی تعادل آنها را حفظ کند. در نتیجه این تعادل، از قوه عاقله «[[حکمت]]» پدید می‌آید و از قوه عامله (عقل عملی) «[[عدالت]]»، از تعادل نیروی غضب «[[شجاعت]]»، و از تعادل نیروی شهوت «[[عفت]]» و پاکدامنی به دست می‌آید و اعتدال سه قوه اخیر در صورتی است که مطیع اوامر و نواهی عقل نظری باشند.<ref>اسفار، ج‌۴، ص‌۱۱۶؛ جامع‌السعادات، ج۱، ص۳۷، ۶۸، ۸۴، ۹۳.</ref>
-البته برخی، عدالت را تعادل و کمال همه قوای چهارگانه و حکمت را کمال عقل عملی دانسته‌اند.<ref>جامع السعادات، ج‌۱، ص‌۹۲.</ref> از این‌رو در صورت گرفتار آمدن به هر یک از صفات ناشایست، راه درمان را با تقویت صفت مقابل تا حدّ رسیدن به حالت اعتدال دانسته‌اند.<ref>معارج القدس، ص‌۷۸، ۸۲‌‌-۸۳.</ref> در این میان، واجبات شرعی مانند [[روزه]] و [[انفاق]] و باورهای دینی مانند [[توکل]] و [[زهد]]، نقش بسزایی ایفا‌ می‌کنند.<ref>روضة المحبین، ج‌۱، ص‌۲۲۰.</ref> بنابراین معیار اعتدال، [[عقل]] و [[شرع]] معرفی شده<ref>معارج‌القدس، ص‌۸۸‌‌-۸۹.</ref> و در واقع حالت اعتدال همان پایبندی به [[قرآن|کتاب]] و [[سنت]] در رفتار و گفتار شمرده شده است<ref>کتاب الاستقامه، ج‌۱، ص‌۳.</ref> که آیاتی همچون {{متن قرآن|«فَاسْتَقِمْ کمَا أُمِرْتَ»}} ([[سوره هود]]/۱۱، ۱۱۲) و {{متن قرآن|«اهدِنَا الصِّرَاطَ المُستَقِیمَ»}} ([[سوره حمد]]/۱، ۶) به آن اشاره دارند.<ref>معارج القدس، ص‌۸۸.</ref>
+البته برخی، عدالت را تعادل و کمال همه قوای چهارگانه و حکمت را کمال عقل عملی دانسته‌اند.<ref>جامع السعادات، ج‌۱، ص‌۹۲.</ref> از این‌رو در صورت گرفتار آمدن به هر یک از صفات ناشایست، راه درمان را با تقویت صفت مقابل تا حدّ رسیدن به حالت اعتدال دانسته‌اند.<ref>معارج القدس، ص‌۷۸، ۸۲‌‌-۸۳.</ref> در این میان، واجبات شرعی مانند [[روزه]] و [[انفاق]] و باورهای دینی مانند [[توکل]] و [[زهد]]، نقش بسزایی ایفا‌ می‌کنند.<ref>روضة المحبین، ج‌۱، ص‌۲۲۰.</ref> بنابراین معیار اعتدال، [[عقل]] و [[شرع]] معرفی شده<ref>معارج‌القدس، ص‌۸۸‌‌-۸۹.</ref> و در واقع حالت اعتدال همان پایبندی به [[قرآن|کتاب]] و [[سنت]] در رفتار و گفتار شمرده شده است<ref>کتاب الاستقامه، ج‌۱، ص‌۳.</ref> که آیاتی همچون {{متن قرآن|«{{آیه|11|112}}»}}<ref>[[آیه 112 سوره هود|سوره هود، آیه ۱۱۲.]]</ref> و {{متن قرآن|«{{آیه|1|6}}»}}<ref>[[آیه 6 سوره فاتحه|سوره حمد، آیه ۶.]]</ref> به آن اشاره دارند.<ref>معارج القدس، ص‌۸۸.</ref>
 همچنین از این آیات برمی‌آید که انسان بر اثر سیر و سلوک اخلاقی همواره می‌تواند به اعتدال کامل نزدیک‌تر شود، گرچه کاملا به آن دست نیابد.<ref>امراض القلوب، ج‌۱، ص‌۷؛ معارج القدس، ص‌۸۸.</ref> بنابراین راه سلوک همواره امتداد داشته و از مرحله‌ای به مرحله‌ای متعالی‌تر صعود می‌کند؛ همچنین در اخلاق اجتماعی، مفهوم عدالت با این پیش فرض که عدل به معنای استواری در راه [[حق]] و نلغزیدن به سوی [[باطل]] است، به حالت اعتدال [[تفسیر قرآن|تفسیر]] شده است.<ref>التعریفات، ص‌۱۹۲؛ امراض‌القلوب، ج‌۱، ص‌۶.</ref>
 در نگاهی کلی به مبحث اعتدال در اخلاق اسلامی، می‌توان از آن به عنوان حالت ثبات و سلامت [[روح]] و روان آدمی یاد کرد.<ref>التوقیف، ج‌۱، ص‌۴۷۸؛ التعریفات، ص‌۱۸۲.</ref> که هماهنگی میان خلقیات و رفتار انسان و در نتیجه آرامش و اطمینان را در پی دارد.<ref>التوقیف، ج‌۱، ص‌۴۸۵.</ref> بنابراین هر گونه [[اضطراب]] و پیدایش صفات نکوهیده اخلاقی مانند [[ترس]] و [[نفاق]] و [[جهل]] بر اثر خروج از حالت اعتدال رخ می‌دهد.<ref>مفردات، ص‌۵۳۷‌‌-۵۳۸، «ظلم»، ص‌۶۳۶، «فسد»؛ التوقیف، ج‌۱، ص‌۶۴۹.</ref>
 ==پانویس==
 {{پانویس}}

@@ سطر ۱۰۷: / سطر ۱۰۷: @@
 ===۱. جهالت===
-بر اساس آیه ۵۵ [[سوره نمل]]/۲۷، [[حضرت لوط]] علیه السلام، [[جهل|جهالت]] قوم خود ([[قوم لوط]]) را عامل خروج آنان از اعتدال و گرایش آنان به همجنس‌بازی معرفی می‌کند: {{متن قرآن|«أَئِنَّکمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِّن دُونِ النِّسَاء بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ»}}.
+بر اساس آیه ۵۵ [[سوره نمل]]/۲۷، [[حضرت لوط]] علیه السلام، [[جهل|جهالت]] قوم خود ([[قوم لوط]]) را عامل خروج آنان از اعتدال و گرایش آنان به همجنس‌بازی معرفی می‌کند: {{متن قرآن|«{{آیه|27|55}}»}}<ref>[[آیه 27 سوره نمل|سوره نمل، آیه ۵۵.]]</ref>.
 ===۲. تمایلات نفسانی===
-[[قرآن کریم]] افراط‌گرایان را پیرو هوای نفس خویش معرفی می‌کند: {{متن قرآن|«ولا تُطِعْ مَن اَغفَلنا قَلبَهُ عَن ذِکرِنا واتَّبَعَ هَوهُ وکانَ اَمرُهُ فُرُطا»}} ([[سوره کهف]]/۱۸، ۲۸) چنان‌ که هواپرستی را عامل انحراف جنسی شمرده است: {{متن قرآن|«وَیرِیدُ الَّذِینَ یتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ أَن تَمِیلُواْ مَیلاً عَظِیمًا»}} ([[سوره نساء]]/۴، ۲۷). همچنین قرآن از [[مسیحیت|مسیحیان]] می‌خواهد که در دین خود [[غلو|غلوّ]] نکنند و در پی هوا و هوس [[یهود|یهودیان]] که در دین خود غلوّ کرده و از حد اعتدال خارج شده‌اند حرکت نکنند: {{متن قرآن|«قُلْ یا أَهْلَ الْکتَابِ لاَ تَغْلُواْ فِی دِینِکمْ غَیرَ الْحَقِّ وَلاَ تَتَّبِعُواْ أَهْوَاء قَوْمٍ قَدْ ضَلُّواْ مِن قَبْلُ وَأَضَلُّواْ کثِیرًا وَضَلُّواْ عَن سَوَاء السَّبِیلِ»}}. ([[سوره مائده]]/۵، ۷۷)
+[[قرآن کریم]] افراط‌گرایان را پیرو هوای نفس خویش معرفی می‌کند: {{متن قرآن|«{{آیه|18|28}}»}}<ref>[[آیه 28 سوره کهف|سوره کهف، آیه ۲۸.]]</ref>؛ چنان‌ که هواپرستی را عامل انحراف جنسی شمرده است: {{متن قرآن|«{{آیه|4|27}}»}}<ref>[[آیه 27 سوره نساء|سوره نساء، آیه ۲۷.]]</ref>؛ همچنین قرآن از [[مسیحیت|مسیحیان]] می‌خواهد که در دین خود [[غلو|غلوّ]] نکنند و در پی هوا و هوس [[یهود|یهودیان]] که در دین خود غلوّ کرده و از حد اعتدال خارج شده‌اند حرکت نکنند: {{متن قرآن|«{{آیه|5|77}}»}}<ref>[[آیه 77 سوره مائده|سوره مائده، آیه ۷۷.]]</ref>.
 ===۳. غفلت از یاد خدا===
-در آیه ۲۸ [[سوره کهف]]/۱۸، افراط گرایان را [[غفلت|غافل]] از یاد [[خدا]] معرفی می‌کند: {{متن قرآن|«وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَن ذِکرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَکانَ أَمْرُهُ فُرُطًا»}}.
+در آیه ۲۸ [[سوره کهف]]/۱۸، افراط گرایان را [[غفلت|غافل]] از یاد [[خدا]] معرفی می‌کند: {{متن قرآن|«{{آیه|18|28}}»}}<ref>سوره کهف، آیه ۲۸.</ref>.
 ==مبحث اعتدال در اخلاق اسلامی==

@@ سطر ۹۷: / سطر ۹۷: @@
 ===۴. اعتدال در حدود و قصاص و انتقام===
-کیفر مجرم و انتقام از او باید عادلانه و متناسب با جرم باشد. [[قرآن کریم]] در صورت ارتکاب قتل عمد برای ولی مقتول، حق [[قصاص]] قرار داده و در اجرای حکم برای ولیّ دم، افراط و خروج از اعتدال را جایز ندانسته است: {{متن قرآن|«وَ مَن قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِیهِ سُلْطَانًا فَلاَ یسْرِف فِّی الْقَتْلِ إِنَّهُ کانَ مَنْصُورًا»}} ([[سوره اسراء]]/۱۷، ۳۳) و چون اعتدال در این مورد لازم است، جایز نیست به جز قاتل، شخص دیگری کشته شود؛<ref>تفسیر ماوردی، ج۳، ص۲۴۱؛ التبیان، ج۶، ص۴۷۴.</ref> یا در برابر یک قتل بیش از یک نفر قصاص شود.<ref>تفسیر ماوردی، ج‌۳، ص‌۲۴۱؛ التبیان، ج‌۶، ص‌۴۷۴؛ التفسیر الکبیر، ج‌۲۰، ص‌۲۰۳.</ref> مگر در صورتی که چند نفر در قتل مشارکت داشته باشند؛ همچنین، پرهیز از افراط در این زمینه اقتضا دارد که کشتن قاتل به شیوه‌ای دردناک‌تر از کشتن مقتول نباشد.<ref>جامع‌البیان، مج‌۹، ج‌۱۵، ص‌۱۰۶؛ الدرالمنثور، ج‌۵، ص‌۲۸۳.</ref> بدن قاتل پس از کشته شدن مُثله نشود،<ref>جامع البیان، مج‌۹، ج‌۱۵، ص‌۱۰۵؛ تفسیر ماوردی، ج‌۳، ص‌۲۴۱.</ref> حکم قصاص پیش از صدور حکم قاضی اجرا نگردد.<ref>تفسیر ابن‌ابی حاتم، ج‌۷، ص‌۳۲۹؛ الدرالمنثور، ج‌۵، ص‌۲۸۴.</ref> و پس از گرفتن [[دیه]]، قاتل کشته نشود.<ref> تفسیر ماوردی، ج‌۳، ص‌۲۴۱.</ref>
+کیفر مجرم و انتقام از او باید عادلانه و متناسب با جرم باشد. [[قرآن کریم]] در صورت ارتکاب قتل عمد برای ولی مقتول، حق [[قصاص]] قرار داده و در اجرای حکم برای ولیّ دم، افراط و خروج از اعتدال را جایز ندانسته است: {{متن قرآن|«{{آیه|17|33}}»}}<ref>[[آیه 33 سوره اسراء|سوره اسراء، آیه ۳۳.]]</ref>؛ و چون اعتدال در این مورد لازم است، جایز نیست به جز قاتل، شخص دیگری کشته شود؛<ref>تفسیر ماوردی، ج۳، ص۲۴۱؛ التبیان، ج۶، ص۴۷۴.</ref> یا در برابر یک قتل بیش از یک نفر قصاص شود.<ref>تفسیر ماوردی، ج‌۳، ص‌۲۴۱؛ التبیان، ج‌۶، ص‌۴۷۴؛ التفسیر الکبیر، ج‌۲۰، ص‌۲۰۳.</ref> مگر در صورتی که چند نفر در قتل مشارکت داشته باشند؛ همچنین، پرهیز از افراط در این زمینه اقتضا دارد که کشتن قاتل به شیوه‌ای دردناک‌تر از کشتن مقتول نباشد.<ref>جامع‌البیان، مج‌۹، ج‌۱۵، ص‌۱۰۶؛ الدرالمنثور، ج‌۵، ص‌۲۸۳.</ref> بدن قاتل پس از کشته شدن مُثله نشود،<ref>جامع البیان، مج‌۹، ج‌۱۵، ص‌۱۰۵؛ تفسیر ماوردی، ج‌۳، ص‌۲۴۱.</ref> حکم قصاص پیش از صدور حکم قاضی اجرا نگردد.<ref>تفسیر ابن‌ابی حاتم، ج‌۷، ص‌۳۲۹؛ الدرالمنثور، ج‌۵، ص‌۲۸۴.</ref> و پس از گرفتن [[دیه]]، قاتل کشته نشود.<ref> تفسیر ماوردی، ج‌۳، ص‌۲۴۱.</ref>
-بر اساس آیات ۳۹‌‌-۴۰ [[سوره شوری]] {{متن قرآن|«وَالَّذِینَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْی هُمْ ینتَصِرُونَ * وَجَزَاء سَیئَةٍ سَیئَةٌ مِّثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لَا یحِبُّ الظَّالِمِینَ»}}، انتقام از ستمگر جایز شمرده شده است. البته لازم است انتقام به مقدار ستم باشد و از افراط پرهیز گردد؛ ولی با وجود جواز انتقام، خداوند متعال به [[عفو]] و گذشت سفارش کرده است.<ref>مجمع البیان، ج‌۹، ص‌۵۱.</ref>
+بر اساس آیات [[سوره شوری]]، {{متن قرآن|«{{آیه|42|39}} 💠<ref>[[آیه 39 سوره شوری|سوره شوری، آیه ۳۹‌‌.]]</ref> {{آیه|42|40}}<ref>[[آیه 40 سوره شوری|همان، آیه ۴۰.]]</ref>»}}، انتقام از ستمگر جایز شمرده شده است. البته لازم است انتقام به مقدار ستم باشد و از افراط پرهیز گردد؛ ولی با وجود جواز انتقام، خداوند متعال به [[عفو]] و گذشت سفارش کرده است.<ref>مجمع البیان، ج‌۹، ص‌۵۱.</ref>
-قرآن کریم همچنین مقابله به مثل در صورت تجاوز مشرکان در ماه های حرام را جایز شمرده است، با این حال به رعایت [[تقوا]] و خارج‌نشدن از مسیر اعتدال هشدار داده است: {{متن قرآن|«فَمَنِ اعْتَدَى عَلَیکمْ فَاعْتَدُواْ عَلَیهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَیکمْ وَاتَّقُواْ اللّهَ»}}<ref>المیزان، ج‌۲، ص‌۶۳.</ref> ([[سوره بقره]]/ ۲، ۱۹۴). همچنین خشم و [[کینه]] نسبت به گروهی، نباید زمینه تجاوز و ستم به آنان شود، هر چند از مشرکان باشند:<ref>راهنما، ج‌۴، ص‌۲۲۷.</ref> {{متن قرآن|«وَلاَ یجْرِمَنَّکمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَن صَدُّوکمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَن تَعْتَدُواْ»}} ([[سوره مائده]]/۵، ۲).
+قرآن کریم همچنین مقابله به مثل در صورت تجاوز مشرکان در ماه های حرام را جایز شمرده است، با این حال به رعایت [[تقوا]] و خارج‌نشدن از مسیر اعتدال هشدار داده است: {{متن قرآن|«... فَمَنِ اعْتَدَىٰ عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَىٰ عَلَيْكُمْ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ ...»}}<ref>المیزان، ج‌۲، ص‌۶۳.</ref><ref>[[آیه 194 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۱۹۴.]]</ref>؛ همچنین خشم و [[کینه]] نسبت به گروهی، نباید زمینه تجاوز و ستم به آنان شود، هر چند از مشرکان باشند:<ref>راهنما، ج‌۴، ص‌۲۲۷.</ref> {{متن قرآن|«... وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا ...»}}<ref>[[آیه 2 سوره مائده|سوره مائده، آیه ۲.]]</ref>.
 ==عوامل خروج از اعتدال==

@@ سطر ۵۵: / سطر ۵۵: @@
 اعتدال صدا در [[نماز]] نیز سفارش شده است؛ خدای متعالی به [[پیامبر اکرم]] صلی الله علیه وآله می‌فرماید: نمازت را به صدای بلند مخوان و بسیار آهسته‌اش مکن و میان آن دو، راهی (معتدل) بجوی: {{متن قرآن|«{{آیه|17|110}}»}}<ref>[[آیه 110 سوره اسراء|سوره اسراء، آیه ۱۱۰.]]</ref>.
-اعتدال در [[عبادت]] نیز از آیات نخست [[سوره‌ طه]] استفاده شده است. بر پایه روایتی از [[امام‌ باقر]] و [[امام صادق]] علیهما السلام، پاهای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بر اثر ایستادن به [[نماز]] ورم می‌کرد و خداوند با فرو‌فرستادن این آیات از او خواست تا خود را به‌ تعب و رنج نیفکند {{متن قرآن|«{{آیه|20|1}} 💠<ref>[[آیه 1 سوره طه|سوره طاها، آیه ۱‌‌.]]</ref> {{آیه|20|2}} 💠<ref>[[آیه 2 سوره طه|همان، آیه ۲.]] {{آیه|20|3}}<ref>[[آیه 3 سوره طه|همان، آیه ۳.]]</ref>»}}؛<ref>تفسیر قمی، ج۲، ص۵۷؛ کنزالدقائق، ج‌۸، ص‌۲۸۴؛ الدرالمنثور، ج‌۵، ص‌۵۴۹.</ref>
+اعتدال در [[عبادت]] نیز از آیات نخست [[سوره‌ طه]] استفاده شده است. بر پایه روایتی از [[امام‌ باقر]] و [[امام صادق]] علیهما السلام، پاهای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بر اثر ایستادن به [[نماز]] ورم می‌کرد و خداوند با فرو‌فرستادن این آیات از او خواست تا خود را به‌ تعب و رنج نیفکند {{متن قرآن|«{{آیه|20|1}} 💠<ref>[[آیه 1 سوره طه|سوره طاها، آیه ۱‌‌.]]</ref> {{آیه|20|2}} 💠<ref>[[آیه 2 سوره طه|همان، آیه ۲.]]</ref> {{آیه|20|3}}<ref>[[آیه 3 سوره طه|همان، آیه ۳.]]</ref>»}}؛<ref>تفسیر قمی، ج۲، ص۵۷؛ کنزالدقائق، ج‌۸، ص‌۲۸۴؛ الدرالمنثور، ج‌۵، ص‌۵۴۹.</ref>
 ===۳. اعتدال در امور اقتصادی===

@@ سطر ۴۵: / سطر ۴۵: @@
 به گفته جمعی از مفسران، اسراف در این [[آیه]] شامل هر گونه افراط و تفریط می‌شود.<ref>مجمع البیان، ج‌۲، ص‌۸۸۵.</ref> همچنین در آیه ۲۸ [[سوره کهف]]/۱۸ کسانی را که [[غفلت]] بر دلشان چیره شده و از هوای‌ نفس پیروی می‌کنند به افراط و خروج از حد میانه وصف کرده است و از [[پیامبر اسلام|پیامبر]] صلی الله علیه و آله می‌خواهد از آنان اطاعت نکند: {{متن قرآن|«{{آیه|18|34}}»}}<ref>[[آیه 34 سوره غافر|سوره مؤمن، آیه ۳۴.]]</ref>.
-قرآن‌ کریم [[بنی اسرائیل|بنی‌اسرائیل]] را از ریختن خون بی گناهان و [[فساد]] در زمین نهی کرده و از فساد و تبهکاری آنان به اسراف تعبیر می‌کند: {{متن قرآن|«ثُمَّ إِنَّ کثِیرًا مِّنْهُم بَعْدَ ذَلِک فِی الأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ»}} ([[سوره مائده]]/۵، ۳۲)، چنان‌که خودکامگی و استکبار و عصیان و طغیان [[فرعون]] نیز اسراف، و فرعون از مصادیق مسرفان به شمار آمده است: {{متن قرآن|«إِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِی الأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِینَ»}} ([[سوره یونس]]/۱۰، ۸۳)، {{متن قرآن|«إِنَّهُ کانَ عَالِیا مِّنَ الْمُسْرِفِینَ»}}. ([[سوره دخان]]/۴۴، ۳۱)
+قرآن‌ کریم [[بنی اسرائیل|بنی‌اسرائیل]] را از ریختن خون بی گناهان و [[فساد]] در زمین نهی کرده و از فساد و تبهکاری آنان به اسراف تعبیر می‌کند: {{متن قرآن|«{{آیه|5|32}}»}}<ref>[[آیه 32 سوره مائده|سوره مائده، آیه ۳۲.]]</ref>؛ چنان‌که خودکامگی و استکبار و عصیان و طغیان [[فرعون]] نیز اسراف، و فرعون از مصادیق مسرفان به شمار آمده است: {{متن قرآن|«{{آیه|10|83}}»}}<ref>[[آیه 83 سوره یونس|سوره یونس، آیه ۸۳.]]</ref>، {{متن قرآن|«{{آیه|44|31}}»}}<ref>[[آیه 31 سوره دخان|سوره دخان، آیه ۳۱.]]</ref>.
-از مصادیق اعتدال در رفتار، اعتدال در امور جنسی است. بر اساس آموزه‌های [[قرآن کریم]] مردان و زنان باید با [[ازدواج]] و تشکیل خانواده به نیازهای جنسی خود پاسخ دهند و هر گونه کامجویی جنسی خارج از چارچوب زندگی زناشویی افراط و خروج از حد اعتدال است؛ آیه ۳۱ [[سوره معارج]]/۷۰، روابط جنسی خارج از حدود پذیرفته شده را تجاوز و خروج از اعتدال برمی‌شمارد: {{متن قرآن|«فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاء ذَلِک فَأُوْلَئِک هُمُ الْعَادُونَ»}}. از همین رو [[قوم لوط|قوم‌ لوط]] که زنان را وانهاده و به همجنس‌بازی گراییده بودند به شدت نکوهش شده و اسرافکار شمرده شده‌اند: {{متن قرآن|«إِنَّکمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِّن دُونِ النِّسَاء بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ مُّسْرِفُونَ»}}.
+از مصادیق اعتدال در رفتار، اعتدال در امور جنسی است. بر اساس آموزه‌های [[قرآن کریم]] مردان و زنان باید با [[ازدواج]] و تشکیل خانواده به نیازهای جنسی خود پاسخ دهند و هر گونه کامجویی جنسی خارج از چارچوب زندگی زناشویی افراط و خروج از حد اعتدال است؛ آیه ۳۱ [[سوره معارج]]/۷۰، روابط جنسی خارج از حدود پذیرفته شده را تجاوز و خروج از اعتدال برمی‌شمارد: {{متن قرآن|«{{آیه|23|7}}»}}<ref>[[آیه 7 سوره مؤمنون|سوره مؤمنون، آیه ۷.]]</ref>. از همین رو [[قوم لوط|قوم‌ لوط]] که زنان را وانهاده و به همجنس‌بازی گراییده بودند به شدت نکوهش شده و اسرافکار شمرده شده‌اند: {{متن قرآن|«{{آیه|7|81}}»}}<ref>[[آیه 81 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۸۱.]]</ref>.
-بر اساس آموزه‌های قرآن کریم، باید به هنگام عادت ماهیانه همسران، در معاشرت با آنان اعتدل را رعایت کرد. در [[شأن نزول]] آیه ۲۲۲ [[سوره بقره]]/۲ آمده که یهودیان معاشرت با زنان در دوران حیض را به‌ طور مطلق [[حرام]]، و نصارا مطلقاً جایز می‌دانستند و حتی آمیزش در آن حالت را جایز می‌شمردند. مشرکان عرب به ویژه آنان که در [[مدینه]] زندگی می‌کردند تحت تأثیر یهود از زنان حایض جدا می‌شدند. هنگامی که در این‌باره از پیامبر سؤال شد، آیه زیر نازل گردید و از مسلمانان خواست تا راه میانه را برگزینند و در دوران قاعدگی فقط از آمیزش با آنان کناره گیرند: {{متن قرآن|«وَیسْأَلُونَک عَنِ الْمَحِیضِ قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُواْ النِّسَاء فِی الْمَحِیضِ وَلاَ تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّىَ یطْهُرْنَ»}}.<ref>روض‌الجنان، ج‌۳، ص‌۲۳۰؛ کشف‌الاسرار، ج‌۱، ص‌۵۱۸‌.</ref>
+بر اساس آموزه‌های قرآن کریم، باید به هنگام عادت ماهیانه همسران، در معاشرت با آنان اعتدل را رعایت کرد. در [[شأن نزول]] آیه ۲۲۲ [[سوره بقره]]/۲ آمده که یهودیان معاشرت با زنان در دوران حیض را به‌ طور مطلق [[حرام]]، و نصارا مطلقاً جایز می‌دانستند و حتی آمیزش در آن حالت را جایز می‌شمردند. مشرکان عرب به ویژه آنان که در [[مدینه]] زندگی می‌کردند تحت تأثیر یهود از زنان حایض جدا می‌شدند. هنگامی که در این‌باره از پیامبر سؤال شد، آیه زیر نازل گردید و از مسلمانان خواست تا راه میانه را برگزینند و در دوران قاعدگی فقط از آمیزش با آنان کناره گیرند: {{متن قرآن|«{{آیه|2|222}}»}}<ref>[[آیه 222 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۲۲۲.]]</ref>.<ref>روض‌الجنان، ج‌۳، ص‌۲۳۰؛ کشف‌الاسرار، ج‌۱، ص‌۵۱۸‌.</ref>
-اعتدال در راه رفتن و در سخن گفتن و پرهیز از فریاد و صدای بلند نیز از مصادیق اعتدال در رفتار است که [[قرآن کریم]] در قالب اندرزهای [[لقمان]] به فرزندش بر آنها پای فشرده است: {{متن قرآن|«وَاقْصِدْ فِی مَشْیک وَاغْضُضْ مِن صَوْتِک إِنَّ أَنکرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِیرِ»}} ([[سوره لقمان]]/۳۱، ۱۹). بر پایه روایتی از [[امیرالمومنین|امیرمؤمنان]] علیه السلام، رعایت حدّ متعارف و اعتدال در سخن گفتن و نیز اعتدال در راه رفتن از نشانه‌های جوانمردی شمرده شده است.<ref>غررالحکم، ج‌۱، ص‌۳۲۴.</ref>
+اعتدال در راه رفتن و در سخن گفتن و پرهیز از فریاد و صدای بلند نیز از مصادیق اعتدال در رفتار است که [[قرآن کریم]] در قالب اندرزهای [[لقمان]] به فرزندش بر آنها پای فشرده است: {{متن قرآن|«{{آیه|31|19}}»}}<ref>[[آیه 19 سوره لقمان|سوره لقمان، آیه ۱۹.]]</ref>. بر پایه روایتی از [[امیرالمومنین|امیرمؤمنان]] علیه السلام، رعایت حدّ متعارف و اعتدال در سخن گفتن و نیز اعتدال در راه رفتن از نشانه‌های جوانمردی شمرده شده است.<ref>غررالحکم، ج‌۱، ص‌۳۲۴.</ref>
-اعتدال صدا در [[نماز]] نیز سفارش شده است؛ خدای متعالی به [[پیامبر اکرم]] صلی الله علیه وآله می‌فرماید: نمازت را به صدای بلند مخوان و بسیار آهسته‌اش مکن و میان آن دو، راهی (معتدل) بجوی: {{متن قرآن|«وَلاَ تَجْهَرْ بِصَلاَتِک وَلاَ تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَینَ ذَلِک سَبِیلاً»}} ([[سوره اسراء]]/۱۷، ۱۱۰).
+اعتدال صدا در [[نماز]] نیز سفارش شده است؛ خدای متعالی به [[پیامبر اکرم]] صلی الله علیه وآله می‌فرماید: نمازت را به صدای بلند مخوان و بسیار آهسته‌اش مکن و میان آن دو، راهی (معتدل) بجوی: {{متن قرآن|«{{آیه|17|110}}»}}<ref>[[آیه 110 سوره اسراء|سوره اسراء، آیه ۱۱۰.]]</ref>.
-اعتدال در [[عبادت]] نیز از آیات نخست [[سوره‌ طه]] استفاده شده است. بر پایه روایتی از [[امام‌ باقر]] و [[امام صادق]] علیهما السلام، پاهای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بر اثر ایستادن به [[نماز]] ورم می‌کرد و خداوند با فرو‌فرستادن این آیات از او خواست تا خود را به‌ تعب و رنج نیفکند {{متن قرآن|«طه * مَا أَنزَلْنَا عَلَیک الْقُرْآنَ لِتَشْقَى * إِلَّا تَذْکرَةً لِّمَن یخْشَى»}} ([[سوره طه]]/۲۰، ۱‌‌-۳).<ref>تفسیر قمی، ج۲، ص۵۷؛ کنزالدقائق، ج‌۸، ص‌۲۸۴؛ الدرالمنثور، ج‌۵، ص‌۵۴۹.</ref>
+اعتدال در [[عبادت]] نیز از آیات نخست [[سوره‌ طه]] استفاده شده است. بر پایه روایتی از [[امام‌ باقر]] و [[امام صادق]] علیهما السلام، پاهای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بر اثر ایستادن به [[نماز]] ورم می‌کرد و خداوند با فرو‌فرستادن این آیات از او خواست تا خود را به‌ تعب و رنج نیفکند {{متن قرآن|«{{آیه|20|1}} 💠<ref>[[آیه 1 سوره طه|سوره طاها، آیه ۱‌‌.]]</ref> {{آیه|20|2}} 💠<ref>[[آیه 2 سوره طه|همان، آیه ۲.]] {{آیه|20|3}}<ref>[[آیه 3 سوره طه|همان، آیه ۳.]]</ref>»}}؛<ref>تفسیر قمی، ج۲، ص۵۷؛ کنزالدقائق، ج‌۸، ص‌۲۸۴؛ الدرالمنثور، ج‌۵، ص‌۵۴۹.</ref>
 ===۳. اعتدال در امور اقتصادی===

@@ سطر ۳۳: / سطر ۳۳: @@
 اعتدال در عقیده با اعتقاد به [[توحید]] و [[تسلیم]] در برابر [[حق]] تأمین می‌شود، چنان‌ که از [[حضرت ابراهیم علیه السلام|ابراهیم]] علیه السلام که از برترین درجات توحید و تسلیم برخوردار است بارها با وصف «حنیف» یاد شده است ([[سوره آل‌ عمران]]/۳، ۶۷؛ [[سوره نحل‌]]/۱۶، ۱۲۰) و از طریقی که [[پیامبران]] بر پایه یکتاپرستی بنا نهاده‌اند به «[[صراط مستقیم]]» تعبیر شده است. ([[سوره آل‌ عمران]]/۳، ۵۱)
-بنابراین، توحید، میانه انکار خدا و [[شرک]] به خداست.<ref>تفسیر مراغی، مج‌۱، ج‌۳، ص‌۱۱۸.</ref> و هر کس به [[کفر]] و شرک آلوده باشد از مسیر و محدوده اعتدال خارج شده است: {{متن قرآن|«فَمَن کفَرَ بَعْدَ ذَلِک مِنکمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاء السَّبِیلِ»}} ([[سوره مائده]]/۵، ۱۲)، {{متن قرآن|«وَمَن یتَبَدَّلِ الْکفْرَ بِالإِیمَانِ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاء السَّبِیلِ»}} ([[سوره بقره]]/۲، ۱۰۸). در آیه ۲۲ [[سوره ملک]]/ ۶۷ اعتدال انسان مؤمن به راه رفتن شخص ایستاده در راه مستقیم و انحراف کافر از اعتدال را به راه رفتن انسان نگونسار تشبیه کرده است: {{متن قرآن|«اَفَمَن یَمشی مُکِبًّا عَلی وجهِهِ اَهدی اَمَّن یَمشی سَویًّا عَلی صِراط مُستَقیم»}}.
+بنابراین، توحید، میانه انکار خدا و [[شرک]] به خداست.<ref>تفسیر مراغی، مج‌۱، ج‌۳، ص‌۱۱۸.</ref> و هر کس به [[کفر]] و شرک آلوده باشد از مسیر و محدوده اعتدال خارج شده است: {{متن قرآن|«{{آیه|5|12}}»}}<ref>[[آیه 12 سوره مائده|سوره مائده، آیه ۱۲.]]</ref>، {{متن قرآن|«{{آیه|2|108}}»}}<ref>[[آیه 108 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۱۰۸.]]</ref>. در [[سوره ملک]]، اعتدال انسان مؤمن به راه رفتن شخص ایستاده در راه مستقیم و انحراف کافر از اعتدال را به راه رفتن انسان نگونسار تشبیه کرده است: {{متن قرآن|«{{آیه|67|22}}»}}<ref>[[آیه 22 سوره ملک|سوره تبارک، آیه ۲۲.]]</ref>.
-همچنین [[قرآن کریم]]، شرک به خدا و [[ایمان]] نیاوردن به آیات الهی را [[اسراف]] و خروج از مرز اعتدال دانسته و آن را عامل دشواری زندگی دنیا و [[عذاب]] دردناک و ماندگار [[آخرت]] می‌شمارد: {{متن قرآن|«وَکذَلِک نَجْزِی مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ یؤْمِن بِآیاتِ رَبِّهِ وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى»}} ([[سوره طه]]/۲۰، ۱۲۷) آیه ۳۴ [[سوره غافر]]/۴۰ منکران [[نبوت]] را مُسرف و گرفتار ریب خوانده است: {{متن قرآن|«کذَلِک یضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُّرْتَابٌ»}}.
+همچنین [[قرآن کریم]]، شرک به خدا و [[ایمان]] نیاوردن به آیات الهی را [[اسراف]] و خروج از مرز اعتدال دانسته و آن را عامل دشواری زندگی دنیا و [[عذاب]] دردناک و ماندگار [[آخرت]] می‌شمارد: {{متن قرآن|«{{آیه|20|127}}»}}<ref>[[آیه 127 سوره طه|سوره طاها، آیه ۱۲۷.]]</ref>. در [[سوره غافر]]، منکران [[نبوت]] را مُسرف و گرفتار ریب خوانده است: {{متن قرآن|«{{آیه|40|34}}»}}<ref>[[آیه 34 سوره غافر|سوره مؤمن، آیه ۳۴.]]</ref>.
-شماری از آیات قرآن کریم، از [[اهل کتاب]] و مسیحیان می‌خواهد تا در باورهای خود معتدل و بر [[توحید]] و نفی شرک که از آموزه‌های ادیان الهی است پایبند باشند و به الوهیت [[حضرت عیسی علیه السلام|عیسی]] علیه السلام و [[تثلیث]] که کفر به خدا و مصداق غلوّ در [[دین]] است معتقد نشوند: {{متن قرآن|«یاَهلَ الکِتبِ لا تَغلوا فی دینِکُم ولا‌تَقولوا عَلَی اللّهِ اِلاَّ الحَقَّ اِنَّمَا المَسیحُ عیسَی ابنُ مَریَمَ رَسولُ اللّهِ و کَلِمَتُهُ اَلقها اِلی مَریَمَ و رُوحٌ مِنهُ فَامِنوا بِاللّهِ و رُسُلِهِ و لا‌تَقولوا ثَلثَةٌ انتَهوا خَیرًا لَکُم اِنَّمَا اللّهُ اِلهٌ واحِدٌ سُبحنَهُ اَن یَکونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ ما فِی السَّموتِ و ما فِی‌الاَرضِ وکَفی بِاللّهِ وکیلا»}}. ([[سوره نساء]]/۴، ۱۷۱) در آیات ۷۲‌‌-۷۳ [[سوره مائده]]/۵ هم تأکید‌ می‌کند که خروج از راه میانه توحید و اعتقاد به الوهیت [[حضرت عیسی علیه السلام|مسیح]] و تثلیث، موجب شرک و کفر و غلوّ در دین است.
+شماری از آیات قرآن کریم، از [[اهل کتاب]] و مسیحیان می‌خواهد تا در باورهای خود معتدل و بر [[توحید]] و نفی شرک که از آموزه‌های ادیان الهی است پایبند باشند و به الوهیت [[حضرت عیسی علیه السلام|عیسی]] علیه السلام و [[تثلیث]] که کفر به خدا و مصداق غلوّ در [[دین]] است معتقد نشوند: {{متن قرآن|«{{آیه|4|171}}»}}<ref>[[آیه 171 سوره نساء|سوره نساء، آیه ۱۷۱.]]</ref>. در آیات ۷۲‌‌-۷۳ [[سوره مائده]]/۵ هم تأکید‌ می‌کند که خروج از راه میانه توحید و اعتقاد به الوهیت [[حضرت عیسی علیه السلام|مسیح]] و تثلیث، موجب شرک و کفر و غلوّ در دین است.
 ===۲. اعتدال در رفتار===
-انطباق رفتار با [[شریعت]] و نیز هماهنگی آن با عرف، معیار اعتدال رفتار است، بنابراین بر اساس آموزه‌های [[قرآن کریم]] هر عملی که از مصادیق بندگی [[خداوند|خدا]] به حساب آید دارای اعتدال است: {{متن قرآن|«وَأَنْ اعْبُدُونِی هَذَا صِرَاطٌ مُّسْتَقِیمٌ»}} ([[سوره یس]]/۳۶، ۶۱). در مقابل، هر گونه عصیان و نافرمانی پروردگار، خروج از حد اعتدال بوده و [[اسراف]] شمرده شده است، از همین رو خداوند در آیه ۵۳ [[سوره زمر]]/۳۹ از گناهکاران با تعبیر اسرافکاران یاد کرده: {{متن قرآن|«الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنفُسِهِمْ»}} و آنان را به [[توبه]] فرامی‌خواند: {{متن قرآن|«قُلْ یا عِبَادِی الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعًا»}}. در آیه ۱۴۷ [[سوره آل‌ عمران]]/۳ نیز [[گناهان]] را اسراف دانسته و طلب آمرزش مؤمنان از اسراف را گزارش می‌کند: {{متن قرآن|«ربَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِی أَمْرِنَا»}}.
+انطباق رفتار با [[شریعت]] و نیز هماهنگی آن با عرف، معیار اعتدال رفتار است، بنابراین بر اساس آموزه‌های [[قرآن کریم]] هر عملی که از مصادیق بندگی [[خداوند|خدا]] به حساب آید دارای اعتدال است: {{متن قرآن|«{{آیه|36|61}}»}}<ref>[[آیه 61 سوره یس|سوره یاسین، آیه ۶۱.]]</ref>. در مقابل، هر گونه عصیان و نافرمانی پروردگار، خروج از حد اعتدال بوده و [[اسراف]] شمرده شده است، از همین رو خداوند در [[سوره زمر]]، از گناهکاران با تعبیر اسرافکاران یاد کرده: {{متن قرآن|«... الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَىٰ أَنْفُسِهِمْ ...»}} و آنان را به [[توبه]] فرامی‌خواند: {{متن قرآن|«{{آیه|39|53}}»}}<ref>[[آیه 53 سوره زمر|سوره زمر، آیه ۵۳.]]</ref>. در [[سوره آل‌ عمران]] نیز [[گناهان]] را اسراف دانسته و طلب آمرزش مؤمنان از اسراف را گزارش می‌کند: {{متن قرآن|«... رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا ...»}}<ref>[[آیه 147 سوره آل عمران|سوره آل عمران، آیه ۱۴۷.]]</ref>.
-به گفته جمعی از مفسران، اسراف در این [[آیه]] شامل هر گونه افراط و تفریط می‌شود.<ref>مجمع البیان، ج‌۲، ص‌۸۸۵.</ref> همچنین در آیه ۲۸ [[سوره کهف]]/۱۸ کسانی را که [[غفلت]] بر دلشان چیره شده و از هوای‌ نفس پیروی می‌کنند به افراط و خروج از حد میانه وصف کرده است و از [[پیامبر اسلام|پیامبر]] صلی الله علیه و آله می‌خواهد از آنان اطاعت نکند: {{متن قرآن|«وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَن ذِکرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَکانَ أَمْرُهُ فُرُطًا»}}.
+به گفته جمعی از مفسران، اسراف در این [[آیه]] شامل هر گونه افراط و تفریط می‌شود.<ref>مجمع البیان، ج‌۲، ص‌۸۸۵.</ref> همچنین در آیه ۲۸ [[سوره کهف]]/۱۸ کسانی را که [[غفلت]] بر دلشان چیره شده و از هوای‌ نفس پیروی می‌کنند به افراط و خروج از حد میانه وصف کرده است و از [[پیامبر اسلام|پیامبر]] صلی الله علیه و آله می‌خواهد از آنان اطاعت نکند: {{متن قرآن|«{{آیه|18|34}}»}}<ref>[[آیه 34 سوره غافر|سوره مؤمن، آیه ۳۴.]]</ref>.
 قرآن‌ کریم [[بنی اسرائیل|بنی‌اسرائیل]] را از ریختن خون بی گناهان و [[فساد]] در زمین نهی کرده و از فساد و تبهکاری آنان به اسراف تعبیر می‌کند: {{متن قرآن|«ثُمَّ إِنَّ کثِیرًا مِّنْهُم بَعْدَ ذَلِک فِی الأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ»}} ([[سوره مائده]]/۵، ۳۲)، چنان‌که خودکامگی و استکبار و عصیان و طغیان [[فرعون]] نیز اسراف، و فرعون از مصادیق مسرفان به شمار آمده است: {{متن قرآن|«إِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِی الأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِینَ»}} ([[سوره یونس]]/۱۰، ۸۳)، {{متن قرآن|«إِنَّهُ کانَ عَالِیا مِّنَ الْمُسْرِفِینَ»}}. ([[سوره دخان]]/۴۴، ۳۱)

@@ سطر ۲۱: / سطر ۲۱: @@
 [[دین اسلام]] نیز بر اعتدال و میانه‌روی استوار است و [[حضرت ابراهیم]] علیه السلام که نخستین مسلمان است، با وصف «حنیف» ستایش شده است ([[سوره آل‌عمران]]/۳، ۶۷) و [[پیامبر اکرم]] صلی الله علیه وآله مأمور شده است که از آیین میانه ابراهیم علیه السلام پیروی کند: {{متن قرآن|«{{آیه|16|123}}}}»<ref>[[آیه 123 سوره نحل|سوره نحل، آیه ۱۲۳ .]]</ref>؛ و نیز [[سوره بقره]]/۲، ۱۳۵). در روایتی [[امیرالمومنین|امیرمؤمنان]] علیه السلام پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را با اوصافی ستوده و از جمله فرموده است: او به میانه‌روی فرمان داد.<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۹۵.</ref> دین اسلام بر اثر پیروی از آیین معتدل ابراهیم نیکوتر و برتر معرفی شده است: {{متن قرآن|«{{آیه|4|125}}}}»<ref>[[آیه 125 سوره نساء|سوره نساء، آیه ۱۲۵ .]]</ref>.
-{{متن قرآن|«وَکذَلِک جَعَلْنَاکمْ أُمَّةً وَسَطًا لِّتَکونُواْ شُهَدَاء عَلَى النَّاسِ»}} ([[سوره بقره]]/۲، ۱۴۳) بر اساس یک احتمال، این [[آیه]] در پی معرفی [[امت مسلمه|امت اسلامی]] با وصف امتی معتدل و میانه است. اعتدال امت اسلامی -در مقایسه با سایر امت ها از جمله یهودیان و مسیحیان- می‌تواند از جهت اعتقاد، [[جهان بینی]]، [[اخلاق]]، [[احکام شرعی|احکام]]، [[آداب و سنن اسلامی|آداب]] و همه امور زندگی باشد، زیرا این امت از جهت عقیده گرفتار غلوّ، [[شرک]]، [[جبر]] و [[تفویض]] نیست و درباره [[اسماء الحسنی|صفات خدا]] نه معتقد به تشبیه است و نه تعطیل، نه در امور مادی غوطه ور شده تا از معنویات غافل شود و نه به [[رهبانیت]] و ترک [[دنیا]] روی آورده است، پس از جهت اخلاق، [[عبادت]]، اعتقاد و همه امور زندگی معتدل است و چون مسلمانان در مسیر میانه قرار دارند می‌توانند همه خطوط انحرافی چپ و راست را ببینند و شاهد سایر امت ها باشند.<ref>تفسیرالمنار، ج۲، ص۴‌‌۵؛ المیزان، ج۱، ص‌۳۱۵؛ نمونه، ج‌۱، ص‌۴۸۷.</ref>
+{{متن قرآن|«{{آیه|2|143}}}}»<ref>[[آیه 143 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۱۴۳.]]</ref>؛ بر اساس یک احتمال، این [[آیه]] در پی معرفی [[امت مسلمه|امت اسلامی]] با وصف امتی معتدل و میانه است. اعتدال امت اسلامی -در مقایسه با سایر امت ها از جمله یهودیان و مسیحیان- می‌تواند از جهت اعتقاد، [[جهان بینی]]، [[اخلاق]]، [[احکام شرعی|احکام]]، [[آداب و سنن اسلامی|آداب]] و همه امور زندگی باشد، زیرا این امت از جهت عقیده گرفتار غلوّ، [[شرک]]، [[جبر]] و [[تفویض]] نیست و درباره [[اسماء الحسنی|صفات خدا]] نه معتقد به تشبیه است و نه تعطیل، نه در امور مادی غوطه ور شده تا از معنویات غافل شود و نه به [[رهبانیت]] و ترک [[دنیا]] روی آورده است، پس از جهت اخلاق، [[عبادت]]، اعتقاد و همه امور زندگی معتدل است و چون مسلمانان در مسیر میانه قرار دارند می‌توانند همه خطوط انحرافی چپ و راست را ببینند و شاهد سایر امت ها باشند.<ref>تفسیرالمنار، ج۲، ص۴‌‌۵؛ المیزان، ج۱، ص‌۳۱۵؛ نمونه، ج‌۱، ص‌۴۸۷.</ref>
-برخی ذیل این آیه گفته‌اند: اعتدال و وسط بودن امت اسلامی نشان هدایت این امت به وسیله خدای سبحان است و آنان در اعتقاد، میان افراط -یعنی شرک و اعتقاد به تعدد خدایان- و تفریط -یعنی الحاد- قرار دارند و در اخلاق بین حق [[روح]] و حق جسم جمع کرده و دارای اعتدال‌اند.<ref>الکاشف، ج‌۱، ص‌۲۲۴.</ref> بر پایه روایتی [[امام صادق]] علیه السلام در تبیین «خَیرَ اُمَّة» در آیه {{متن قرآن|«کنتُمْ خَیرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ»}} ([[سوره آل‌ عمران]]/۳، ۱۱۰)، آنان را امتی می‌داند که اجابت دعوت حضرت ابراهیم برای آنها واجب شد و آنها امتی میانه‌رو و بهترین امتی هستند که برای مردم فرستاده شده‌اند.<ref>تفسیر عیاشی، ج‌۱، ص‌۱۹۵؛ بحارالانوار، ج‌۲۴، ص‌۱۵۳.</ref>
+برخی ذیل این آیه گفته‌اند: اعتدال و وسط بودن امت اسلامی نشان هدایت این امت به وسیله خدای سبحان است و آنان در اعتقاد، میان افراط -یعنی شرک و اعتقاد به تعدد خدایان- و تفریط -یعنی الحاد- قرار دارند و در اخلاق بین حق [[روح]] و حق جسم جمع کرده و دارای اعتدال‌اند.<ref>الکاشف، ج‌۱، ص‌۲۲۴.</ref> بر پایه روایتی [[امام صادق]] علیه السلام در تبیین '''«خَیرَ اُمَّة»''' در آیه {{متن قرآن|«{{آیه|3|110}}}}»<ref>[[آیه 110 سوره آل عمران|سوره آل عمران، آیه ۱۱۰.]]</ref>، آنان را امتی می‌داند که اجابت دعوت حضرت ابراهیم برای آنها واجب شد و آنها امتی میانه‌رو و بهترین امتی هستند که برای مردم فرستاده شده‌اند.<ref>تفسیر عیاشی، ج‌۱، ص‌۱۹۵؛ بحارالانوار، ج‌۲۴، ص‌۱۵۳.</ref>
-قرآن‌ کریم خود را نیز کتابی معتدل و به دور از هر گونه انحراف و کژی شناسانده و از خود با وصف «[[قیّم (اسامی و اوصاف قرآن)|قیّم]]» که به معنای معتدل و مستقیم است، یاد‌ می‌کند<ref>مجمع‌البیان، ج۶، ص۶۹۳؛ نمونه، ج۱۲، ص‌۳۴۲.</ref>: {{متن قرآن|«الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَنزَلَ عَلَى عَبْدِهِ الْکتَابَ وَلَمْ یجْعَل لَّهُ عِوَجَا * قَیمًا لِّینذِرَ بَأْسًا شَدِیدًا مِن لَّدُنْهُ وَیبَشِّرَ الْمُؤْمِنِینَ»}}. ([[سوره کهف]]/۱۸، ۱-۲)
+قرآن‌ کریم خود را نیز کتابی معتدل و به دور از هر گونه انحراف و کژی شناسانده و از خود با وصف «[[قیّم (اسامی و اوصاف قرآن)|قیّم]]» که به معنای معتدل و مستقیم است، یاد‌ می‌کند<ref>مجمع‌البیان، ج۶، ص۶۹۳؛ نمونه، ج۱۲، ص‌۳۴۲.</ref>: {{متن قرآن|«{{آیه|18|1}} 💠<ref>[[آیه 1 سوره کهف|سوره کهف، آیه ۱.]]</ref> {{آیه|18|2}}<ref>[[آیه 2 سوره کهف|همان، آیه ۲.]]</ref>»}}.
 ==انواع اعتدال==

@@ سطر ۱۱: / سطر ۱۱: @@
 ==اعتدال ادیان توحیدی==
-[[قرآن کریم]] از [[حضرت ابراهیم]] علیه السلام و آیین او به «حَنیف» تعبیر کرده است: {{متن قرآن|«مَا کانَ إِبْرَاهِیمُ یهُودِیا وَلاَ نَصْرَانِیا وَلَکن کانَ حَنِیفًا مُّسْلِمًا وَمَا کانَ مِنَ الْمُشْرِکینَ»}} ([[سوره آل‌ عمران]]/۳، ۶۷)، {{متن قرآن|«إِنَّ إِبْرَاهِیمَ کانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلّهِ حَنِیفًا وَلَمْ یک مِنَ الْمُشْرِکینَ»}}. ([[سوره نحل]]/۱۶، ۱۲۰ و نیز آیه ۱۳۵ [[سوره بقره]]/۲)
+[[قرآن کریم]] از [[حضرت ابراهیم]] علیه السلام و آیین او به «حَنیف» تعبیر کرده است: {{متن قرآن|«مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَٰكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ»}}<ref name=":۰">[[آیه 67 سوره آل عمران|سوره آل عمران، آیه ۶۷.]]</ref>؛ {{متن قرآن|«{{آیه|16|120}}}}»<ref>[[آیه 120 سوره نحل|سوره نحل، آیه ۱۲۰.]]</ref>؛ و نیز آیه ۱۳۵ [[سوره بقره]]/۲)
 واژه «حنیف» به معنای دور شدن از گمراهی به سوی راه مستقیم بوده و لازمه آن حفظ اعتدال است، از این‌ رو برخی لغویان «حنف» را به معنای اعتدال و آرامش در راه رفتن به‌ گونه‌ای که از مسیر انحرافی رخ ندهد دانسته و حنیف را به انسان باوقار و آرام که از افراط و تفریط، تندی و خروج از اعتدال و نرمی به دور است، معنا کرده‌اند.<ref>التحقیق، ج‌۲، ص‌۲۹۴‌‌-۲۹۵، «حنف».</ref> ابراهیم علیه السلام حنیف است، زیرا هم از [[شرک]] مصون است و هم از گفته‌ها و باورهای خارج از اعتدال و غیرواقعی [[یهود]] و [[مسیحیت|نصارا]] برحذر است.<ref>همان.</ref>
-قرآن کریم همچنین در آیات ۱۲، ۶۰ و ۷۷ [[سوره مائده]]/۵ از دین [[حضرت موسی]] و [[حضرت عیسی]] علیهماالسلام و راهی را که این دو پیامبر الهی بر روی بشریت گشودند به «سواء السبیل» تعبیر کرده است و از آنان می‌خواهد که بدون [[غلو|غلوّ]] در همین مسیر اعتدال حرکت کرده و از آن منحرف نگردند. در آیه ۲۲ [[سوره قصص]] نیز، حضرت موسی علیه السلام توفیق گام نهادن در سواءالسبیل را آرزو می‌کند: {{متن قرآن|«قالَ عَسی رَبّی اَن یَهدِیَنی سَواءَ السَّبیل»}}. سواءالسّبیل، راه مستقیم و همواری است که از انحراف به راست و چپ و پستی و بلندی و گمراهی و تجاوز مصون است.<ref>التحقیق، ج‌۶، ص‌۲۸۰.</ref>
+قرآن کریم همچنین در آیات ۱۲، ۶۰ و ۷۷ [[سوره مائده]]/۵ از دین [[حضرت موسی]] و [[حضرت عیسی]] علیهماالسلام و راهی را که این دو پیامبر الهی بر روی بشریت گشودند به «سواء السبیل» تعبیر کرده است و از آنان می‌خواهد که بدون [[غلو|غلوّ]] در همین مسیر اعتدال حرکت کرده و از آن منحرف نگردند. در [[سوره قصص]] نیز، حضرت موسی علیه السلام توفیق گام نهادن در سواءالسبیل را آرزو می‌کند: {{متن قرآن|«{{آیه|28|22}}}}»<ref>[[آیه 22 سوره قصص|سوره قصص، آیه ۲۲.]]</ref>؛  سواءالسّبیل، راه مستقیم و همواری است که از انحراف به راست و چپ و پستی و بلندی و گمراهی و تجاوز مصون است.<ref>التحقیق، ج‌۶، ص‌۲۸۰.</ref>
-آیه ۵ [[سوره بینه]]/۹۸ نیز از فرمان یافتن [[اهل کتاب]] به اعتدال و حنیف بودن خبر می‌دهد: {{متن قرآن|«وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِیعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفَاء وَیقِیمُوا الصَّلَاةَ وَیؤْتُوا الزَّکاةَ وَذَلِک دِینُ الْقَیمَةِ»}} از آیه ۶۶ [[سوره مائده]]/۵ نیز استفاده می‌شود که آموزه‌های کتب آسمانی متعادل و به دور از هر گونه افراط و تفریط است و اهل کتابِ پایبند به [[تورات]] و [[انجیل]] از اعتدال برخوردارند و امت مقتصد شمرده می‌شوند.<ref>راهنما، ج‌۴، ص‌۴۸۸.</ref> {{متن قرآن|«وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُواْ التَّوْرَاةَ وَالإِنجِیلَ وَمَا أُنزِلَ إِلَیهِم مِّن رَّبِّهِمْ لأکلُواْ مِن فَوْقِهِمْ وَمِن تَحْتِ أَرْجُلِهِم مِّنْهُمْ أُمَّةٌ مُّقْتَصِدَةٌ وَکثِیرٌ مِّنْهُمْ سَاء مَا یعْمَلُونَ»}}؛ با این حال بر اساس گزارش [[قرآن]]، بسیاری از اهل کتاب از مسیر اعتدال خارج گشتند، از همین رو در آیه ۱۳۵ [[سوره بقره]]/۲ آیین معتدل ابراهیم را در مقابل یهودیان و مسیحیان مطرح می‌کند: {{متن قرآن|«َقَالُواْ کونُواْ هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُواْ قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِیمَ حَنِیفًا وَمَا کانَ مِنَ الْمُشْرِکینَ»}} و در آیه ۶۷ [[سوره آل‌ عمران]]/۳ یهودی بودن و نصرانی بودن ابراهیم را نفی و بر حنیف بودن او تأکید می‌کند: {{متن قرآن|«مَا کانَ إِبْرَاهِیمُ یهُودِیا وَلاَ نَصْرَانِیا وَلَکن کانَ حَنِیفًا مُّسْلِمًا وَمَا کانَ مِنَ الْمُشْرِکینَ»}}. بر‌ اساس آیات ۷۲‌‌-۷۷ [[سوره مائده]]/۵ و ۱۷۱ [[سوره نساء]]/۴ و ۳۰ [[سوره توبه]]/۹، یهود و نصارا از حدّ اعتدال و مدار [[توحید]] خارج و به غلوّ یعنی الوهیت [[حضرت عزیر علیه السلام|حضرت عُزَیر]] و [[حضرت عیسی]] و [[تثلیث]] گرفتار شدند، چنان‌که آیه ۲۷ [[سوره حدید]]/۵۷ از [[رهبانیت]] و ترک دنیا که بر ساخته مسیحیان است گزارش می‌کند.
+در [[سوره بینه]] نیز از فرمان یافتن [[اهل کتاب]] به اعتدال و حنیف بودن خبر می‌دهد: {{متن قرآن|«{{آیه|98|5}}}}»<ref>[[آیه 5 سوره بینه|سوره بینه، آیه ۵.]]</ref>؛ در اوایل  [[سوره مائده]] نیز استفاده می‌شود که آموزه‌های کتب آسمانی متعادل و به دور از هر گونه افراط و تفریط است و اهل کتابِ پایبند به [[تورات]] و [[انجیل]] از اعتدال برخوردارند و امت مقتصد شمرده می‌شوند.<ref>راهنما، ج‌۴، ص‌۴۸۸.</ref>؛ {{متن قرآن|«{{آیه|5|66}}}}»<ref>[[آیه 66 سوره مائده|سوره مائده، آیه ۶۶.]]</ref>؛ با این حال بر اساس گزارش [[قرآن]]، بسیاری از اهل کتاب از مسیر اعتدال خارج گشتند، از همین رو در [[سوره بقره]] آیین معتدل ابراهیم را در مقابل یهودیان و مسیحیان مطرح می‌کند: {{متن قرآن|«{{آیه|2|135}}}}»<ref>[[آیه 135 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۱۳۵ .]]</ref>؛ و در [[سوره آل‌ عمران]] یهودی بودن و نصرانی بودن ابراهیم را نفی و بر حنیف بودن او تأکید می‌کند: {{متن قرآن|«مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَٰكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ»}}<ref name=":۰" />؛ بر‌ اساس آیات ۷۲‌‌-۷۷ [[سوره مائده]]/۵ و ۱۷۱ [[سوره نساء]]/۴ و ۳۰ [[سوره توبه]]/۹، یهود و نصارا از حدّ اعتدال و مدار [[توحید]] خارج و به غلوّ یعنی الوهیت [[حضرت عزیر علیه السلام|حضرت عُزَیر]] و [[حضرت عیسی]] و [[تثلیث]] گرفتار شدند، چنان‌که آیه ۲۷ [[سوره حدید]]/۵۷ از [[رهبانیت]] و ترک دنیا که بر ساخته مسیحیان است گزارش می‌کند.
-[[دین اسلام]] نیز بر اعتدال و میانه‌روی استوار است و [[حضرت ابراهیم]] علیه السلام که نخستین مسلمان است، با وصف «حنیف» ستایش شده است ([[سوره آل‌عمران]]/۳، ۶۷) و [[پیامبر اکرم]] صلی الله علیه وآله مأمور شده است که از آیین میانه ابراهیم علیه السلام پیروی کند: {{متن قرآن|«ثُمَّ أَوْحَینَا إِلَیک أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِیمَ حَنِیفًا وَمَا کانَ مِنَ الْمُشْرِکینَ»}} ([[سوره نحل]]/۱۶، ۱۲۳ و نیز [[سوره بقره]]/۲، ۱۳۵). در روایتی [[امیرالمومنین|امیرمؤمنان]] علیه السلام پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را با اوصافی ستوده و از جمله فرموده است: او به میانه‌روی فرمان داد.<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۹۵.</ref> دین اسلام بر اثر پیروی از آیین معتدل ابراهیم نیکوتر و برتر معرفی شده است: {{متن قرآن|«وَمَنْ أَحْسَنُ دِینًا مِّمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لله وَهُوَ مُحْسِنٌ واتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِیمَ حَنِیفًا وَاتَّخَذَ اللّهُ إِبْرَاهِیمَ خَلِیلاً»}} ([[سوره نساء]]/۴، ۱۲۵).
+[[دین اسلام]] نیز بر اعتدال و میانه‌روی استوار است و [[حضرت ابراهیم]] علیه السلام که نخستین مسلمان است، با وصف «حنیف» ستایش شده است ([[سوره آل‌عمران]]/۳، ۶۷) و [[پیامبر اکرم]] صلی الله علیه وآله مأمور شده است که از آیین میانه ابراهیم علیه السلام پیروی کند: {{متن قرآن|«{{آیه|16|123}}}}»<ref>[[آیه 123 سوره نحل|سوره نحل، آیه ۱۲۳ .]]</ref>؛ و نیز [[سوره بقره]]/۲، ۱۳۵). در روایتی [[امیرالمومنین|امیرمؤمنان]] علیه السلام پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را با اوصافی ستوده و از جمله فرموده است: او به میانه‌روی فرمان داد.<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۹۵.</ref> دین اسلام بر اثر پیروی از آیین معتدل ابراهیم نیکوتر و برتر معرفی شده است: {{متن قرآن|«{{آیه|4|125}}}}»<ref>[[آیه 125 سوره نساء|سوره نساء، آیه ۱۲۵ .]]</ref>.
 {{متن قرآن|«وَکذَلِک جَعَلْنَاکمْ أُمَّةً وَسَطًا لِّتَکونُواْ شُهَدَاء عَلَى النَّاسِ»}} ([[سوره بقره]]/۲، ۱۴۳) بر اساس یک احتمال، این [[آیه]] در پی معرفی [[امت مسلمه|امت اسلامی]] با وصف امتی معتدل و میانه است. اعتدال امت اسلامی -در مقایسه با سایر امت ها از جمله یهودیان و مسیحیان- می‌تواند از جهت اعتقاد، [[جهان بینی]]، [[اخلاق]]، [[احکام شرعی|احکام]]، [[آداب و سنن اسلامی|آداب]] و همه امور زندگی باشد، زیرا این امت از جهت عقیده گرفتار غلوّ، [[شرک]]، [[جبر]] و [[تفویض]] نیست و درباره [[اسماء الحسنی|صفات خدا]] نه معتقد به تشبیه است و نه تعطیل، نه در امور مادی غوطه ور شده تا از معنویات غافل شود و نه به [[رهبانیت]] و ترک [[دنیا]] روی آورده است، پس از جهت اخلاق، [[عبادت]]، اعتقاد و همه امور زندگی معتدل است و چون مسلمانان در مسیر میانه قرار دارند می‌توانند همه خطوط انحرافی چپ و راست را ببینند و شاهد سایر امت ها باشند.<ref>تفسیرالمنار، ج۲، ص۴‌‌۵؛ المیزان، ج۱، ص‌۳۱۵؛ نمونه، ج‌۱، ص‌۴۸۷.</ref>
@@ سطر ۲۵: / سطر ۲۵: @@
 برخی ذیل این آیه گفته‌اند: اعتدال و وسط بودن امت اسلامی نشان هدایت این امت به وسیله خدای سبحان است و آنان در اعتقاد، میان افراط -یعنی شرک و اعتقاد به تعدد خدایان- و تفریط -یعنی الحاد- قرار دارند و در اخلاق بین حق [[روح]] و حق جسم جمع کرده و دارای اعتدال‌اند.<ref>الکاشف، ج‌۱، ص‌۲۲۴.</ref> بر پایه روایتی [[امام صادق]] علیه السلام در تبیین «خَیرَ اُمَّة» در آیه {{متن قرآن|«کنتُمْ خَیرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ»}} ([[سوره آل‌ عمران]]/۳، ۱۱۰)، آنان را امتی می‌داند که اجابت دعوت حضرت ابراهیم برای آنها واجب شد و آنها امتی میانه‌رو و بهترین امتی هستند که برای مردم فرستاده شده‌اند.<ref>تفسیر عیاشی، ج‌۱، ص‌۱۹۵؛ بحارالانوار، ج‌۲۴، ص‌۱۵۳.</ref>
 قرآن‌ کریم خود را نیز کتابی معتدل و به دور از هر گونه انحراف و کژی شناسانده و از خود با وصف «[[قیّم (اسامی و اوصاف قرآن)|قیّم]]» که به معنای معتدل و مستقیم است، یاد‌ می‌کند<ref>مجمع‌البیان، ج۶، ص۶۹۳؛ نمونه، ج۱۲، ص‌۳۴۲.</ref>: {{متن قرآن|«الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَنزَلَ عَلَى عَبْدِهِ الْکتَابَ وَلَمْ یجْعَل لَّهُ عِوَجَا * قَیمًا لِّینذِرَ بَأْسًا شَدِیدًا مِن لَّدُنْهُ وَیبَشِّرَ الْمُؤْمِنِینَ»}}. ([[سوره کهف]]/۱۸، ۱-۲)
 ==انواع اعتدال==