اصحاب اخدود - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Mohammadi در ‏۱۹ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۰۸

2025-11-19T10:08:24Z

نمایش تغییرات

Mohammadi در ‏۱۹ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۲۳

2025-11-19T08:23:17Z

Mohammadi در ‏۱۹ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۱۹

2025-11-19T08:19:01Z

Mohammadi در ‏۱۸ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۴۳

2025-11-18T12:43:55Z

نمایش تغییرات

Mohammadi: /* اصحاب اخدود در قرآن */

2025-11-18T11:37:50Z

‏اصحاب اخدود در قرآن

Mohammadi: /* اصحاب اخدود در قرآن */

2025-11-18T11:22:15Z

‏اصحاب اخدود در قرآن

مهدی موسوی در ‏۲۸ نوامبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۳:۴۱

2023-11-28T13:41:23Z

نمایش تغییرات

مهدی موسوی: /* 2.پیروان پیامبر حبشی */

2023-11-28T12:48:35Z

‏2.پیروان پیامبر حبشی

نمایش تغییرات

مهدی موسوی در ‏۲۸ نوامبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۰:۳۶

2023-11-28T10:36:13Z

نمایش تغییرات

Aghajani در ‏۲۱ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۰:۰۱

2019-09-21T10:01:59Z

@@ سطر ۱۶۸: / سطر ۱۶۸: @@
 از سوى دیگر با تصویر صحنه‌هاى فرازمینى، حادثه را ناتمام تلقى ‌مى‌کند و با ارزیابى آن بر ‌مبناى معیارهایى متفاوت از شاخص‌هاى سنجش بشرى، از جایگاه بد و [[عذاب]] دردناک کافران خبر مى‌دهد:<ref> فى ظلال القرآن، ج‌ ۶، ص‌ ۳۸۷۴؛ مع قصص السابقین فى القرآن، ج‌ ۳، ص‌ ۲۷۹‌ـ‌۲۸۲.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|85|10}}»}}<ref name=":5" />؛ چنان‌ که شمارى از مفسران نیز گفته‌اند، ظاهراً مراد از «الّذین» همه کافران شکنجه‌گر اعم از اصحاب‌ اخدود، مشرکان [[مکه]] و دیگران هستند.<ref> التفسیرالکبیر، ج ۳۱، ص ۱۲۲؛ روح‌المعانى، مج‌ ۱۶، ج ‌۳۰، ص‌ ۱۶۲؛ المیزان، ج‌ ۲۰، ص‌ ۲۵۲.</ref>
-این با سبک بیانى قرآن سازگارتر است که از حوادث خاص نتیجه عام و قابل صدق در همه جا و همیشه مى‌گیرد، افزون بر آن ابتدائیه بودن جمله در کنار تصریح به «مؤمنات» بدون آن که در گزارش مربوط به اصحاب اخدود آمده باشد: {{متن قرآن|«وَهُمْ عَلَى مَا یفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِینَ شُهُودٌ»}}([[سوره بروج]]/۸۵، ۷) مى‌تواند مؤید این دیدگاه باشد؛ اما شمارى دیگر مراد از «الّذین» را اصحاب اخدود و «فَتَنُوا» را اشاره به سوزاندن دانسته‌اند.<ref> جامع‌البیان، مج‌ ۱۵، ج‌ ۳۰، ص‌ ۱۷۲؛ مجمع‌البیان، ج‌ ۱۰، ص‌ ۷۱۰؛ تفسیر بیضاوى، ج‌ ۴، ص‌ ۴۰۲.</ref> زمخشرى هر دو را جایز مى‌شمارد.<ref> الکشاف، ج‌ ۴، ص‌ ۷۳۲.</ref>
+این با سبک بیانى قرآن سازگارتر است که از حوادث خاص نتیجه عام و قابل صدق در همه جا و همیشه مى‌گیرد، افزون بر آن ابتدائیه بودن جمله در کنار تصریح به «مؤمنات» بدون آن که در گزارش مربوط به اصحاب اخدود آمده باشد: {{متن قرآن|«{{آیه|85|7}}<ref name=":2" />»}} مى‌تواند مؤید این دیدگاه باشد؛ اما شمارى دیگر مراد از «الّذین» را اصحاب اخدود و «فَتَنُوا» را اشاره به سوزاندن دانسته‌اند.<ref> جامع‌البیان، مج‌ ۱۵، ج‌ ۳۰، ص‌ ۱۷۲؛ مجمع‌البیان، ج‌ ۱۰، ص‌ ۷۱۰؛ تفسیر بیضاوى، ج‌ ۴، ص‌ ۴۰۲.</ref> زمخشرى هر دو را جایز مى‌شمارد.<ref> الکشاف، ج‌ ۴، ص‌ ۷۳۲.</ref>
 درباره وجه تفصیل بین {{متن قرآن|«عَذابُ جَهَنَّم»}} و {{متن قرآن|«عَذابُ الحَریق»}} (که اولى، دومى را نیز دربر دارد)، بین مفسران اختلاف است؛ دیدگاه نخست، هر دو را مربوط به [[آخرت]] مى‌داند ولى به سبب وجود انواع دیگرى از عذاب در جهنم مانند زقوم ([[سوره دخان]]/۴۴، ۴۳)، غسلین (چرک و خون) ([[سوره حاقه]]/۶۹،۳۶) و مقامع (گرزهاى آتشین) ([[سوره حج]]/۲۲،۲۱)، آن دو از هم تفکیک شده‌اند؛ عذاب جهنم به سبب کفر کافران و عذاب سوزان به علت شکنجه مؤمنان در انتظار آنان است.<ref> مجمع‌البیان، ج‌ ۱۰، ص‌ ۷۱۰.</ref> برخى، تناسب بین نوع شکنجه مؤمنان در حادثه اخدود با کیفر آن را سبب تصریح به «عَذابُ الحَریق» دانسته‌اند<ref> فى ظلال القرآن، ج‌ ۶، ص‌ ۳۸۷۴؛ الفرقان، ج‌ ۳۰، ص‌ ۲۶۶.</ref> و بالاخره دیدگاه سوم که منسوب به فراء، قتاده، ابوالعالیه و زجاج است، عبارت {{متن قرآن|«فَلَهُم عَذابُ جَهَنَّم»}} را اشاره به عذاب اخروى و جمله «و‌لَهُم عَذابُ الحَریق» را اشاره به آتش دنیا مى‌داند.<ref> جامع البیان، مج‌ ۱۵، ج‌ ۳۰، ص‌ ۱۷۲؛ تفسیر قرطبى، ج‌ ۱۹، ص‌ ۱۹۴.</ref> تفسیر این گروه به دیدگاه آن دسته از مفسران که معتقدند خود کافران گرفتار شعله‌هاى آتش شدند، نزدیک است. برخى نیز {{متن قرآن|«عَذابُ الحَریق»}} را تفسیر {{متن قرآن|«عَذابُ جَهَنَّم»}}دانسته‌اند.<ref> المنیر، ج‌ ۳۰، ص‌ ۱۶۱.</ref>

@@ سطر ۱۵۶: / سطر ۱۵۶: @@
 جواب قسم هر چند مورد اختلاف است؛<ref> جامع‌البیان، مج ۱۵، ج ۳۰، ص ۱۶۹ـ۱۷۰؛ الکشاف، ج‌ ۴، ص‌ ۷۲۹؛ مجمع‌البیان، ج‌ ۱۰، ص‌ ۷۰۸.</ref> اما ظاهراً چنان‌که [[جارالله زمخشری|زمخشرى]] و گروهى دیگر نیز معتقدند، جمله محذوفى است که آیه {{متن قرآن|«{{آیه|85|10}}»}}<ref name=":5">[[آیه 10 سوره بروج|سوره بروج، آیه ۱۰.]]</ref> و {{متن قرآن|«{{آیه|85|4}}»}}<ref name=":4" />؛ قرینه آن و در تقدیر چنین است: «أُقسم بالسماءِ... إِنّ الذین فتنوا المؤمنین والمؤمنات معذَّبون و ملعونون کما لُعن أَصحاب الأخدود»، زیرا این [[سوره]] براى تهدید مشرکان [[مکه]] و تشویق مسلمانان به پایدارى در برابر آزار و شکنجه آنان نازل شده ‌است.<ref>الکشاف، ج‌ ۴، ص‌ ۷۲۹‌ـ‌۷۳۰؛ تفسیر بیضاوى، ج‌ ۴، ص‌ ۴۰۰؛ المیزان، ج‌ ۲۰، ص‌ ۲۴۸‌ـ‌۲۴۹.</ref>
-چگونگى آغاز بخش بعدى بیانگر قضاوت خدا درباره کافران و حادثه مذکور است تا عامل بازدارنده‌اى در برابر همه شکنجه‌گران مؤمنان باشد: {{متن قرآن|«{{آیه|85|4}} 💠<ref name=":4" /> {{آیه|85|5}} 💠<ref name=":۰" /> {{آیه|85|6}} 💠<ref name=":1" /> {{آیه|85|7}} 💠<ref name=":2" /> {{آیه|85|8}}<ref name=":3" />؛ قریب به اتفاق مفسرانِ معتقد به انشایى بودن «قُتل» با ادعاى محال ‌بودن دعا و نفرین به معناى حقیقى آن از سوى خدا،<ref> تفسیر قرطبى، ج‌ ۱۹، ص‌ ۱۸۹؛ روح المعانى، مج‌ ۱۶، ج‌ ۳۰، ص‌ ۱۵۷؛ المیزان، ج‌ ۲۰، ص‌ ۲۵۱.</ref> مراد از آن را «لُعِنَ» و به معناى طرد از رحمت الهى دانسته‌اند که لازمه نفرین خداست؛<ref> جامع‌البیان، مج ‌۱۵، ج‌ ۳۰، ص‌ ۱۶۵؛ مجمع‌البیان، ج‌ ۱۰، ص‌ ۷۰۹؛ تفسیر ابن ‌کثیر، ج‌ ۴، ص‌ ۵۲۶.</ref> ولى چنان‌ که ثعالبى و برخى دیگر گفته‌اند، خداوند ناگزیر با زبان بشرى بر آنان نفرین مى‌کند.<ref> تفسیر ثعالبى، ج‌ ۴، ص‌ ۴۰۰.</ref>
+چگونگى آغاز بخش بعدى بیانگر قضاوت خدا درباره کافران و حادثه مذکور است تا عامل بازدارنده‌اى در برابر همه شکنجه‌گران مؤمنان باشد: {{متن قرآن|«{{آیه|85|4}} 💠<ref name=":4" /> {{آیه|85|5}} 💠<ref name=":۰" /> {{آیه|85|6}} 💠<ref name=":1" /> {{آیه|85|7}} 💠<ref name=":2" /> {{آیه|85|8}}}}<ref name=":3" />؛ قریب به اتفاق مفسرانِ معتقد به انشایى بودن «قُتل» با ادعاى محال ‌بودن دعا و نفرین به معناى حقیقى آن از سوى خدا،<ref> تفسیر قرطبى، ج‌ ۱۹، ص‌ ۱۸۹؛ روح المعانى، مج‌ ۱۶، ج‌ ۳۰، ص‌ ۱۵۷؛ المیزان، ج‌ ۲۰، ص‌ ۲۵۱.</ref> مراد از آن را «لُعِنَ» و به معناى طرد از رحمت الهى دانسته‌اند که لازمه نفرین خداست؛<ref> جامع‌البیان، مج ‌۱۵، ج‌ ۳۰، ص‌ ۱۶۵؛ مجمع‌البیان، ج‌ ۱۰، ص‌ ۷۰۹؛ تفسیر ابن ‌کثیر، ج‌ ۴، ص‌ ۵۲۶.</ref> ولى چنان‌ که ثعالبى و برخى دیگر گفته‌اند، خداوند ناگزیر با زبان بشرى بر آنان نفرین مى‌کند.<ref> تفسیر ثعالبى، ج‌ ۴، ص‌ ۴۰۰.</ref>
 این تعبیر که نشان اوج نفرت گوینده است، عیناً در چند جاى دیگر [[قرآن]] نیز آمده ([[سوره ذاریات]]/۵۱، ۱۰؛ [[سوره مدثر]]/۷۴، ۱۹‌ـ‌۲۰؛ [[سوره عبس]]/۸۰، ۱۷) و به معناى «مرگ بر...» و «مرده باد» است، افزون بر آن، اگر مراد «لُعِن» بود، آوردن آن محذورى نداشت زیرا واژه «لُعِنوا» به معناى انشایى و نفرین در قرآن آمده است ([[سوره مائده]]/۵، ۶۴).

@@ سطر ۹: / سطر ۹: @@
 ==اصحاب اخدود در قرآن==
 گزارش حادثه اخدود در آیات ۴‌ـ‌۸ [[سوره بروج]] آمده است. خداوند در این [[آیه|آیات]]، سوزاندن گروهى از مؤمنان را به جرم [[ایمان]] به خدا در گودالى از آتش انبوه حکایت نموده و از آن جنایتکاران با نام «اصحاب اخدود» یاد می کند.
-در این آیات آمده است: {{متن قرآن|«قُتِلَ أَصْحابُ الْأُخْدُودِ * النَّارِ ذاتِ الْوَقُودِ * إِذْ هُمْ عَلَیها قُعُودٌ * وَ هُمْ عَلى‌ ما یفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنینَ شُهُودٌ * وَ ما نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلاَّ أَنْ یؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزیزِ الْحَمید»}}؛ مرده باد صاحبان آن خندق [که مؤمنان را در آن سوزاندند] آن آتشى که آتش گیرانه‌اش فراوان و بسیار بود، هنگامى که آنان پیرامونش [به تماشا] نشسته بودند و آنچه را از شکنجه و آسیب درباره مؤمنان انجام مى‌دادند تماشاگر و ناظر بودند. و از مؤمنان چیزى را ناپسند نمى‌داشتند مگر ایمانشان را به خداى تواناى شکست‌ناپذیر و ستوده.
+در این آیات آمده است: {{متن قرآن|«{{آیه|85|4}} 💠<ref>[[آیه 4 سوره بروج|سوره بروج، آیه ۴‌.]]</ref> {{آیه|85|5}} 💠<ref name=":۰">[[آیه 5 سوره بروج|همان، آیه ۵.]]</ref> {{آیه|85|6}} 💠<ref name=":1">[[آیه 6 سوره بروج|همان، آیه ۶.]]</ref> {{آیه|85|7}} 💠<ref name=":2">[[آیه 7 سوره بروج|همان، آیه ۷.]]</ref> {{آیه|85|8}}<ref name=":3">[[آیه 8 سوره بروج|همان، آیه ۸.]]</ref>}}؛ مرده باد صاحبان آن خندق [که مؤمنان را در آن سوزاندند] آن آتشى که آتش گیرانه‌اش فراوان و بسیار بود، هنگامى که آنان پیرامونش [به تماشا] نشسته بودند و آنچه را از شکنجه و آسیب درباره مؤمنان انجام مى‌دادند تماشاگر و ناظر بودند. و از مؤمنان چیزى را ناپسند نمى‌داشتند مگر ایمانشان را به خداى تواناى شکست‌ناپذیر و ستوده».
 [[قرآن]] به جزئیات این ماجرا اشاره ای ندارد که آن جنایتکاران و آن مؤمنان از چه قومی و در چه زمانی بوده اند و تنها به بیان کلیات ماجرا و [[عبرت]] گیری از عاقبت شکنجه گران در [[جهنم]] و جایگاه آن مؤمنان در [[بهشت]] بسنده نموده است.
-در این آیات ابتدا به [[لعن]] و طرد آن جنایتکاران پرداخته و سپس به توضیح کوتاه اما عمیق آن حادثه می پردازد. قرآن در مورد چگونگی آتش گودال می فرماید: {{متن قرآن|«{{آیه|85|5}}»}}<ref>[[آیه 5 سوره بروج|سوره بروج، آیه ۵.]]</ref>؛ از یک سو بدل اشتمال بودن «النار» نسبت به «الاخدود» حکایت از این دارد که گودال، سراپا و یکپارچه آتش و شعله‌ور بوده است.<ref> فى ظلال‌القرآن، ج‌ ۶، ص‌ ۳۸۷۳؛ مع قصص السابقین فى‌القرآن، ج‌ ۳، ص‌ ۲۷۲.</ref> از سوى دیگر نظر به این که هر آتشى به نوعى داراى سوخت است، قرآن با تصریح به «ذاتِ الوَقود» بودن آتش مذکور فراوانى هیزم و انبوه بودن آتش را به تصویر مى‌کشد.<ref> جامع‌البیان، مج‌ ۱۵، ج‌ ۳۰، ص‌ ۱۷۰‌ـ‌۱۷۱؛ الکشاف، ج‌ ۴، ص‌ ۷۳۱؛ مجمع البیان، ج‌ ۱۰، ص‌ ۷۰۹.</ref>
+در این آیات ابتدا به [[لعن]] و طرد آن جنایتکاران پرداخته و سپس به توضیح کوتاه اما عمیق آن حادثه می پردازد. قرآن در مورد چگونگی آتش گودال می فرماید: {{متن قرآن|«{{آیه|85|5}}»}}<ref name=":۰" />؛ از یک سو بدل اشتمال بودن «النار» نسبت به «الاخدود» حکایت از این دارد که گودال، سراپا و یکپارچه آتش و شعله‌ور بوده است.<ref> فى ظلال‌القرآن، ج‌ ۶، ص‌ ۳۸۷۳؛ مع قصص السابقین فى‌القرآن، ج‌ ۳، ص‌ ۲۷۲.</ref> از سوى دیگر نظر به این که هر آتشى به نوعى داراى سوخت است، قرآن با تصریح به «ذاتِ الوَقود» بودن آتش مذکور فراوانى هیزم و انبوه بودن آتش را به تصویر مى‌کشد.<ref> جامع‌البیان، مج‌ ۱۵، ج‌ ۳۰، ص‌ ۱۷۰‌ـ‌۱۷۱؛ الکشاف، ج‌ ۴، ص‌ ۷۳۱؛ مجمع البیان، ج‌ ۱۰، ص‌ ۷۰۹.</ref>
-صحنه اصلى حادثه در دو آیه بعدى تصویر شده است: {{متن قرآن|«{{آیه|85|6}} 💠<ref>[[آیه 6 سوره بروج|سوره بروج، آیه ۶‌.]]</ref> {{آیه|85|7}}<ref>[[آیه 7 سوره بروج|همان، آیه ۷.]]</ref>»}}؛ از این دو آیه برمى‌آید که گروهى از کافران به‌ کارهایى چون برافروختن و شعله‌ور نگه‌داشتن آتش، آوردن مؤمنان به کنار گودال، واداشتن آنان به [[ارتداد]] و افکندن آنان در آتش پرداخته و گروهى دیگر از جمله سران آن‌ها، با نشستن پیرامون گودال، کار سوزاندن و چگونگى سوختن مؤمنان را نظاره کرده<ref> جامع‌البیان، مج‌ ۱۵، ج‌ ۳۰، ص‌ ۱۷۰‌ـ‌۱۷۱؛ الکشاف، ج‌ ۴، ص‌ ۷۳۱؛ مجمع البیان، ج‌ ۱۰، ص‌ ۷۰۹.</ref> و فریادهاى جانسوز آنان را مى‌شنیده‌اند.
+صحنه اصلى حادثه در دو آیه بعدى تصویر شده است: {{متن قرآن|«{{آیه|85|6}} 💠<ref name=":1" /> {{آیه|85|7}}<ref name=":2" />»}}؛ از این دو آیه برمى‌آید که گروهى از کافران به‌ کارهایى چون برافروختن و شعله‌ور نگه‌داشتن آتش، آوردن مؤمنان به کنار گودال، واداشتن آنان به [[ارتداد]] و افکندن آنان در آتش پرداخته و گروهى دیگر از جمله سران آن‌ها، با نشستن پیرامون گودال، کار سوزاندن و چگونگى سوختن مؤمنان را نظاره کرده<ref> جامع‌البیان، مج‌ ۱۵، ج‌ ۳۰، ص‌ ۱۷۰‌ـ‌۱۷۱؛ الکشاف، ج‌ ۴، ص‌ ۷۳۱؛ مجمع البیان، ج‌ ۱۰، ص‌ ۷۰۹.</ref> و فریادهاى جانسوز آنان را مى‌شنیده‌اند.
 به نظر مى‌رسد در کنار سوزاندن و کشتن مؤمنان، نوعى سرگرمى و تشفى خاطر نیز مدنظر بوده است<ref>مجمع‌البیان، ج‌۱۰، ص‌ ۷۰۹؛ فى ظلال‌القرآن، ج‌ ۶، ص‌ ۳۸۷۱‌ـ‌۳۸۷۲؛ مع قصص‌ السابقین فى‌القرآن، ج‌ ۳، ص‌ ۳۱۵.</ref> زیرا افزون بر امکان کشتن مؤمنان به ‌گونه‌اى دیگر، نشستن پیرامون آتش و نظاره‌گر صحنه بودن که قرآن به عنوان مهم‌ترین صحنه‌هاى حادثه بر آن انگشت نهاده، ضرورتى نداشت؛ همچنین از آیات ۶‌ـ‌۷ [[سوره بروج]]/ ۸۵ و نیز عدم گزارش از واکنش اجتماعى بازدارنده‌اى در برابر شکنجه و آزار مؤمنان، بدست مى‌آید که افزون بر اندک بودن گروه مؤمنان، حاکمیت سیاسى ـ اجتماعى و توده‌هاى مردم نیز در اختیار کافران بوده است.
-بُعد دیگر حادثه که در گزارش قرآن برجسته شده، زمینه پیدایش آن است: {{متن قرآن|«{{آیه|85|8}}»}}<ref>[[آیه 8 سوره بروج|سوره بروج، آیه ۸.]]</ref>؛ با آمدن ادات استثنا پس از «ما»ى نافیه ضمن نفى صریح هر گونه انگیزه و زمینه سیاسى، اقتصادى و قومى، منشأ نزاع دو گروه منحصراً تقابل [[کفر]] و [[ایمان]] معرفى مى‌شود و این که کافران فقط به سبب ایمان به خداى یگانه از مؤمنان انتقام گرفتند. همچنین از آیه ۸ بروج/۸۵ برمى‌آید که حادثه اخدود در زمان و جامعه‌اى رخ داده که اختناق و استبداد کامل بر آن حاکم بوده و کمترین آزادى براى عقاید [[توحید|توحیدى]] وجود نداشته است.
+بُعد دیگر حادثه که در گزارش قرآن برجسته شده، زمینه پیدایش آن است: {{متن قرآن|«{{آیه|85|8}}»}}<ref name=":3" />؛ با آمدن ادات استثنا پس از «ما»ى نافیه ضمن نفى صریح هر گونه انگیزه و زمینه سیاسى، اقتصادى و قومى، منشأ نزاع دو گروه منحصراً تقابل [[کفر]] و [[ایمان]] معرفى مى‌شود و این که کافران فقط به سبب ایمان به خداى یگانه از مؤمنان انتقام گرفتند. همچنین از آیه ۸ بروج/۸۵ برمى‌آید که حادثه اخدود در زمان و جامعه‌اى رخ داده که اختناق و استبداد کامل بر آن حاکم بوده و کمترین آزادى براى عقاید [[توحید|توحیدى]] وجود نداشته است.
 باورها و ارزش‌هاى [[کفر|کفر]]<nowiki/>آلود و [[شرک|شرک‌]]<nowiki/>آمیز، فرهنگ حاکم بوده و چنان در ذهن مردم و تار پود جامعه رسوخ کرده بوده است که باورها و ارزش‌هاى توحیدى به شدت طرد و ناهنجار تلقى مى‌شده، به ‌گونه‌اى که مؤمنان را مستوجب شدیدترین شکنجه‌ها و فجیع‌ترین نوع مرگ دانسته، کمترین ترحمى به آنان روا ‌نمى‌داشتند. قرآن با ذکر اوصافى براى خدایى که مؤمنان مى‌پرستیدند به شکل غیرمستقیم، [[فرهنگ]] و فضاى اجتماعى یاد شده و برخورد کافران را تخطئه مى‌کند.<ref>الکشاف، ج‌۴، ص‌۷۳۲؛ المیزان، ج‌۲۰، ص‌۲۵۱؛ الفرقان، ج‌۳۰، ص‌۲۶۵.</ref>(بروج/۸۵،۸‌ـ‌۹)

@@ سطر ۱۲: / سطر ۱۲: @@
 [[قرآن]] به جزئیات این ماجرا اشاره ای ندارد که آن جنایتکاران و آن مؤمنان از چه قومی و در چه زمانی بوده اند و تنها به بیان کلیات ماجرا و [[عبرت]] گیری از عاقبت شکنجه گران در [[جهنم]] و جایگاه آن مؤمنان در [[بهشت]] بسنده نموده است.
-در این آیات ابتدا به [[لعن]] و طرد آن جنایتکاران پرداخته و سپس به توضیح کوتاه اما عمیق آن حادثه می پردازد. قرآن در مورد چگونگی آتش گودال می فرماید: {{متن قرآن|«النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ»}}.(بروج/۸۵، ۵) از یک سو بدل اشتمال بودن «النار» نسبت به «الاخدود» حکایت از این دارد که گودال، سراپا و یکپارچه آتش و شعله‌ور بوده است.<ref> فى ظلال‌القرآن، ج‌ ۶، ص‌ ۳۸۷۳؛ مع قصص السابقین فى‌القرآن، ج‌ ۳، ص‌ ۲۷۲.</ref> از سوى دیگر نظر به این که هر آتشى به نوعى داراى سوخت است، قرآن با تصریح به «ذاتِ الوَقود» بودن آتش مذکور فراوانى هیزم و انبوه بودن آتش را به تصویر مى‌کشد.<ref> جامع‌البیان، مج‌ ۱۵، ج‌ ۳۰، ص‌ ۱۷۰‌ـ‌۱۷۱؛ الکشاف، ج‌ ۴، ص‌ ۷۳۱؛ مجمع البیان، ج‌ ۱۰، ص‌ ۷۰۹.</ref>
+در این آیات ابتدا به [[لعن]] و طرد آن جنایتکاران پرداخته و سپس به توضیح کوتاه اما عمیق آن حادثه می پردازد. قرآن در مورد چگونگی آتش گودال می فرماید: {{متن قرآن|«{{آیه|85|5}}»}}<ref>[[آیه 5 سوره بروج|سوره بروج، آیه ۵.]]</ref>؛ از یک سو بدل اشتمال بودن «النار» نسبت به «الاخدود» حکایت از این دارد که گودال، سراپا و یکپارچه آتش و شعله‌ور بوده است.<ref> فى ظلال‌القرآن، ج‌ ۶، ص‌ ۳۸۷۳؛ مع قصص السابقین فى‌القرآن، ج‌ ۳، ص‌ ۲۷۲.</ref> از سوى دیگر نظر به این که هر آتشى به نوعى داراى سوخت است، قرآن با تصریح به «ذاتِ الوَقود» بودن آتش مذکور فراوانى هیزم و انبوه بودن آتش را به تصویر مى‌کشد.<ref> جامع‌البیان، مج‌ ۱۵، ج‌ ۳۰، ص‌ ۱۷۰‌ـ‌۱۷۱؛ الکشاف، ج‌ ۴، ص‌ ۷۳۱؛ مجمع البیان، ج‌ ۱۰، ص‌ ۷۰۹.</ref>
-صحنه اصلى حادثه در دو آیه بعدى تصویر شده است: {{متن قرآن|«إِذْ هُمْ عَلَیهَا قُعُودٌ * وَهُمْ عَلَى مَا یفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِینَ شُهُودٌ»}}.(بروج/۸۵، ۶‌ـ‌۷) از این دو آیه برمى‌آید که گروهى از کافران به‌ کارهایى چون برافروختن و شعله‌ور نگه‌داشتن آتش، آوردن مؤمنان به کنار گودال، واداشتن آنان به [[ارتداد]] و افکندن آنان در آتش پرداخته و گروهى دیگر از جمله سران آن‌ها، با نشستن پیرامون گودال، کار سوزاندن و چگونگى سوختن مؤمنان را نظاره کرده<ref> جامع‌البیان، مج‌ ۱۵، ج‌ ۳۰، ص‌ ۱۷۰‌ـ‌۱۷۱؛ الکشاف، ج‌ ۴، ص‌ ۷۳۱؛ مجمع البیان، ج‌ ۱۰، ص‌ ۷۰۹.</ref> و فریادهاى جانسوز آنان را مى‌شنیده‌اند.
+صحنه اصلى حادثه در دو آیه بعدى تصویر شده است: {{متن قرآن|«{{آیه|85|6}} 💠<ref>[[آیه 6 سوره بروج|سوره بروج، آیه ۶‌.]]</ref> {{آیه|85|7}}<ref>[[آیه 7 سوره بروج|همان، آیه ۷.]]</ref>»}}؛ از این دو آیه برمى‌آید که گروهى از کافران به‌ کارهایى چون برافروختن و شعله‌ور نگه‌داشتن آتش، آوردن مؤمنان به کنار گودال، واداشتن آنان به [[ارتداد]] و افکندن آنان در آتش پرداخته و گروهى دیگر از جمله سران آن‌ها، با نشستن پیرامون گودال، کار سوزاندن و چگونگى سوختن مؤمنان را نظاره کرده<ref> جامع‌البیان، مج‌ ۱۵، ج‌ ۳۰، ص‌ ۱۷۰‌ـ‌۱۷۱؛ الکشاف، ج‌ ۴، ص‌ ۷۳۱؛ مجمع البیان، ج‌ ۱۰، ص‌ ۷۰۹.</ref> و فریادهاى جانسوز آنان را مى‌شنیده‌اند.
 به نظر مى‌رسد در کنار سوزاندن و کشتن مؤمنان، نوعى سرگرمى و تشفى خاطر نیز مدنظر بوده است<ref>مجمع‌البیان، ج‌۱۰، ص‌ ۷۰۹؛ فى ظلال‌القرآن، ج‌ ۶، ص‌ ۳۸۷۱‌ـ‌۳۸۷۲؛ مع قصص‌ السابقین فى‌القرآن، ج‌ ۳، ص‌ ۳۱۵.</ref> زیرا افزون بر امکان کشتن مؤمنان به ‌گونه‌اى دیگر، نشستن پیرامون آتش و نظاره‌گر صحنه بودن که قرآن به عنوان مهم‌ترین صحنه‌هاى حادثه بر آن انگشت نهاده، ضرورتى نداشت؛ همچنین از آیات ۶‌ـ‌۷ [[سوره بروج]]/ ۸۵ و نیز عدم گزارش از واکنش اجتماعى بازدارنده‌اى در برابر شکنجه و آزار مؤمنان، بدست مى‌آید که افزون بر اندک بودن گروه مؤمنان، حاکمیت سیاسى ـ اجتماعى و توده‌هاى مردم نیز در اختیار کافران بوده است.
-بُعد دیگر حادثه که در گزارش قرآن برجسته شده، زمینه پیدایش آن است: {{متن قرآن|«وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلَّا أَن یؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ»}}(سوره بروج/۸۵، ۸). با آمدن ادات استثنا پس از «ما»ى نافیه ضمن نفى صریح هر گونه انگیزه و زمینه سیاسى، اقتصادى و قومى، منشأ نزاع دو گروه منحصراً تقابل [[کفر]] و [[ایمان]] معرفى مى‌شود و این که کافران فقط به سبب ایمان به خداى یگانه از مؤمنان انتقام گرفتند. همچنین از آیه ۸ بروج/۸۵ برمى‌آید که حادثه اخدود در زمان و جامعه‌اى رخ داده که اختناق و استبداد کامل بر آن حاکم بوده و کمترین آزادى براى عقاید [[توحید|توحیدى]] وجود نداشته است.
+بُعد دیگر حادثه که در گزارش قرآن برجسته شده، زمینه پیدایش آن است: {{متن قرآن|«{{آیه|85|8}}»}}<ref>[[آیه 8 سوره بروج|سوره بروج، آیه ۸.]]</ref>؛ با آمدن ادات استثنا پس از «ما»ى نافیه ضمن نفى صریح هر گونه انگیزه و زمینه سیاسى، اقتصادى و قومى، منشأ نزاع دو گروه منحصراً تقابل [[کفر]] و [[ایمان]] معرفى مى‌شود و این که کافران فقط به سبب ایمان به خداى یگانه از مؤمنان انتقام گرفتند. همچنین از آیه ۸ بروج/۸۵ برمى‌آید که حادثه اخدود در زمان و جامعه‌اى رخ داده که اختناق و استبداد کامل بر آن حاکم بوده و کمترین آزادى براى عقاید [[توحید|توحیدى]] وجود نداشته است.
 باورها و ارزش‌هاى [[کفر|کفر]]<nowiki/>آلود و [[شرک|شرک‌]]<nowiki/>آمیز، فرهنگ حاکم بوده و چنان در ذهن مردم و تار پود جامعه رسوخ کرده بوده است که باورها و ارزش‌هاى توحیدى به شدت طرد و ناهنجار تلقى مى‌شده، به ‌گونه‌اى که مؤمنان را مستوجب شدیدترین شکنجه‌ها و فجیع‌ترین نوع مرگ دانسته، کمترین ترحمى به آنان روا ‌نمى‌داشتند. قرآن با ذکر اوصافى براى خدایى که مؤمنان مى‌پرستیدند به شکل غیرمستقیم، [[فرهنگ]] و فضاى اجتماعى یاد شده و برخورد کافران را تخطئه مى‌کند.<ref>الکشاف، ج‌۴، ص‌۷۳۲؛ المیزان، ج‌۲۰، ص‌۲۵۱؛ الفرقان، ج‌۳۰، ص‌۲۶۵.</ref>(بروج/۸۵،۸‌ـ‌۹)
 ==گزارش‌هاى تاریخى و روایى اصحاب اخدود==

@@ سطر ۱۵۴: / سطر ۱۵۴: @@
 در بینش مادى، این درگیرى كه غلبه كافران و كشته شدن مؤمنان را در پى داشت با فرجامى به ‌ظاهر خسارتبار براى مؤمنان در همین جا پایان ‌مى‌پذیرد، چون نه در قرآن و نه در جاى دیگر سخنى از كیفر كافران گفته نشده است؛ اما قرآن نگاه كاملا متفاوتى به نتیجه و فرجام واقعه دارد، از این ‌رو با خبر دادن از گواه بودن خدا بر همه چیز: {{متن قرآن|«وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ»}} (بروج/ 85، 9) بر نظارت و ثبت كامل حادثه با همه جزئیات پیدا و پنهان آن، بدون گم شدن و فراموش گشتن در لایه‌هاى هزار توى تاریخ و رسیدگى به حساب آن در روز موعود اشاره مى‌كند.
-از سوى دیگر با تصویر صحنه‌هاى فرازمینى، حادثه را ناتمام تلقى ‌مى‌كند و با ارزیابى آن بر ‌مبناى معیارهایى متفاوت از شاخص‌هاى سنجش بشرى، از جایگاه بد و عذاب دردناك كافران خبر مى‌دهد:<ref> فى ظلال القرآن، ج‌ 6، ص‌ 3874؛ مع قصص السابقین فى القرآن، ج‌ 3، ص‌ 279‌ـ‌282.</ref> {{متن قرآن|« الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَلَهُمْ عَذَابُ الْحَرِيقِ»}}([[سوره بروج]]/ 85، 10) چنان‌ كه شمارى از مفسران نیز گفته‌اند، ظاهراً مراد از «الّذین» همه كافران شكنجه‌گر اعم از اصحاب‌اخدود، مشركان مكه و دیگران هستند.<ref> التفسیرالكبیر، ج 31، ص 122؛ روح‌المعانى، مج‌ 16، ج ‌30، ص‌ 162؛ المیزان، ج‌ 20، ص‌ 252.</ref>
+از سوى دیگر با تصویر صحنه‌هاى فرازمینى، حادثه را ناتمام تلقى ‌مى‌كند و با ارزیابى آن بر ‌مبناى معیارهایى متفاوت از شاخص‌هاى سنجش بشرى، از جایگاه بد و عذاب دردناك كافران خبر مى‌دهد:<ref> فى ظلال القرآن، ج‌ 6، ص‌ 3874؛ مع قصص السابقین فى القرآن، ج‌ 3، ص‌ 279‌ـ‌282.</ref> {{متن قرآن|«الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَلَهُمْ عَذَابُ الْحَرِيقِ»}}([[سوره بروج]]/ 85، 10) چنان‌ كه شمارى از مفسران نیز گفته‌اند، ظاهراً مراد از «الّذین» همه كافران شكنجه‌گر اعم از اصحاب‌اخدود، مشركان مكه و دیگران هستند.<ref> التفسیرالكبیر، ج 31، ص 122؛ روح‌المعانى، مج‌ 16، ج ‌30، ص‌ 162؛ المیزان، ج‌ 20، ص‌ 252.</ref>
 این با سبك بیانى قرآن سازگارتر است كه از حوادث خاص نتیجه عام و قابل صدق در همه جا و همیشه مى‌گیرد، افزون بر آن ابتدائیه بودن جمله در كنار تصریح به «مؤمنات» بدون آن كه در گزارش مربوط به اصحاب اخدود آمده باشد: {{متن قرآن|«وَهُمْ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِينَ شُهُودٌ»}}([[سوره بروج]]/85، 7) مى‌تواند مؤید این دیدگاه باشد؛ اما شمارى دیگر مراد از «الّذین» را اصحاب اخدود و «فَتَنُوا» را اشاره به سوزاندن دانسته‌اند.<ref> جامع‌البیان، مج‌ 15، ج‌ 30، ص‌ 172؛ مجمع‌البیان، ج‌ 10، ص‌ 710؛ تفسیر بیضاوى، ج‌ 4، ص‌ 402.</ref>
-زمخشرى هر دو را جایز مى‌شمارد.<ref> الكشاف، ج‌ 4، ص‌ 732.</ref> درباره وجه تفصیل بین «عَذابُ جَهَنَّم» و «عَذابُ الحَریق» كه اولى، دومى را نیز دربر دارد، بین مفسران اختلاف است؛ دیدگاه نخست، هر دو را مربوط به آخرت مى‌داند ولى به سبب وجود انواع دیگرى از عذاب در جهنم مانند زقوم ([[سوره دخان]]/44، 43)، غسلین (چرك و خون) ([[سوره حاقه]]/69،36) و مقامع (گرزهاى آتشین) ([[سوره حج]]/22،21)، آن دو از هم تفكیك شده‌اند؛ عذاب جهنم به سبب كفر كافران و عذاب سوزان به علت شكنجه مؤمنان در انتظار آنان است.<ref> مجمع‌البیان، ج‌ 10، ص‌ 710.</ref>
+زمخشرى هر دو را جایز مى‌شمارد.<ref> الكشاف، ج‌ 4، ص‌ 732.</ref> درباره وجه تفصیل بین {{متن قرآن|«عَذابُ جَهَنَّم»}} و {{متن قرآن|«عَذابُ الحَریق»}}( كه اولى، دومى را نیز دربر دارد، بین مفسران اختلاف است؛ دیدگاه نخست، هر دو را مربوط به آخرت مى‌داند ولى به سبب وجود انواع دیگرى از عذاب در جهنم مانند زقوم ([[سوره دخان]]/44، 43)، غسلین (چرك و خون) ([[سوره حاقه]]/69،36) و مقامع (گرزهاى آتشین) ([[سوره حج]]/22،21)، آن دو از هم تفكیك شده‌اند؛ عذاب جهنم به سبب كفر كافران و عذاب سوزان به علت شكنجه مؤمنان در انتظار آنان است.<ref> مجمع‌البیان، ج‌ 10، ص‌ 710.</ref>
-برخى، تناسب بین نوع شكنجه مؤمنان در حادثه اخدود با كیفر آن را سبب تصریح به «عَذابُ الحَریق» دانسته‌اند<ref> فى ظلال القرآن، ج‌ 6، ص‌ 3874؛ الفرقان، ج‌ 30، ص‌ 266.</ref> و بالاخره دیدگاه سوم كه منسوب به فراء، قتاده، ابوالعالیه و زجاج است، عبارت {{متن قرآن|«فَلَهُم عَذابُ جَهَنَّم»}} را اشاره به عذاب اخروى و جمله «و‌لَهُم عَذابُ الحَریق» را اشاره به آتش دنیا مى‌داند.<ref> جامع البیان، مج‌ 15، ج‌ 30، ص‌ 172؛ تفسیر قرطبى، ج‌ 19، ص‌ 194.</ref> تفسیر این گروه به دیدگاه آن دسته از مفسران كه معتقدند خود كافران گرفتار شعله‌هاى آتش شدند، نزدیك است. برخى نیز «عَذابُ الحَریق» را تفسیر «عَذابُ جَهَنَّم» دانسته‌اند.<ref> المنیر، ج‌ 30، ص‌ 161.</ref>
+برخى، تناسب بین نوع شكنجه مؤمنان در حادثه اخدود با كیفر آن را سبب تصریح به «عَذابُ الحَریق» دانسته‌اند<ref> فى ظلال القرآن، ج‌ 6، ص‌ 3874؛ الفرقان، ج‌ 30، ص‌ 266.</ref> و بالاخره دیدگاه سوم كه منسوب به فراء، قتاده، ابوالعالیه و زجاج است، عبارت {{متن قرآن|«فَلَهُم عَذابُ جَهَنَّم»}} را اشاره به عذاب اخروى و جمله «و‌لَهُم عَذابُ الحَریق» را اشاره به آتش دنیا مى‌داند.<ref> جامع البیان، مج‌ 15، ج‌ 30، ص‌ 172؛ تفسیر قرطبى، ج‌ 19، ص‌ 194.</ref> تفسیر این گروه به دیدگاه آن دسته از مفسران كه معتقدند خود كافران گرفتار شعله‌هاى آتش شدند، نزدیك است. برخى نیز {{متن قرآن|«عَذابُ الحَریق»}} را تفسیر {{متن قرآن|«عَذابُ جَهَنَّم»}}دانسته‌اند.<ref> المنیر، ج‌ 30، ص‌ 161.</ref>
 قرآن در ادامه، ارزیابى دیگرى از حادثه بدست مى‌دهد كه بر اساس آن، زندگى دنیا با همه رنج‌ها و لذت‌هایش پایان كار و شاخص میزان حقیقى سود و زیان و شكست و پیروزى طرفین نیست ([[سوره آل ‌عمران]]/3،185) از این ‌رو باخبر دادن از باغ‌هاى بهشتى و نعمت‌هاى آن ‌كه در انتظار مؤمنان صالح است آن را «فوز كبیر» مى‌خواند: {{متن قرآن|«إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْكَبِيرُ»}} ([[سوره بروج]]/85، 11) زیرا آنان در صورت دریغ كردن از جان خویش و پذیرفتن آیین كفر این چنین رستگار نمى‌شدند.