استدراج - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Mohammadi: /* معنای استدراج */

2025-11-07T08:33:40Z

‏معنای استدراج

Mohammadi در ‏۳۰ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۵۵

2025-09-30T10:55:49Z

Mohammadi در ‏۳۰ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۵۳

2025-09-30T10:53:47Z

Mohammadi در ‏۳۰ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۴۹

2025-09-30T10:49:10Z

Mohammadi در ‏۳۰ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۴۶

2025-09-30T10:46:24Z

Mohammadi در ‏۳۰ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۴۴

2025-09-30T10:44:02Z

Mohammadi در ‏۳۰ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۲۱

2025-09-30T07:21:20Z

Mohammadi در ‏۳۰ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۶:۵۰

2025-09-30T06:50:30Z

Mohammadi در ‏۳۰ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۶:۴۶

2025-09-30T06:46:41Z

Mohammadi در ‏۲۹ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۳۳

2025-09-29T16:33:09Z

@@ سطر ۹: / سطر ۹: @@
 مفهوم استدراج در [[قرآن]] به معناى فرو‌کشیدن تدریجى افراد به سوى مقصد و سرانجامشان<ref>تأویل مشکل القرآن، ص‌ ۱۶۶؛ فتح القدیر، ج‌ ۲، ص‌ ۲۷۱.</ref> یا در هم پیچیدن زندگى و وجودشان از طریق اغفال آنها از یاد خداست<ref>مفردات، ص‌ ۳۱۱؛ معانى القرآن، ج‌ ۳، ص‌ ۲۷۱؛ نمونه، ج‌ ۷، ص‌ ۳۲‌ـ‌۳۴.</ref> که اعطاى نعمت و آسایش بیشتر در این فرایند نقشى اساسى دارد. انسان‌هایى که از هدایت‌ها و آزمایش‌هاى گوناگون خداوند براى هدایت تأثیر مثبت نمى‌پذیرند، در آخرین مرحله به آنان مهلت داده شده، به کلى رها مى‌گردند و حتى زمینه‌ها و امکانات سقوط نیز برایشان مهیا ‌مى‌شود و به تدریج به سرانجام شوم خویش نزدیک شده، ناگاه به [[عذاب]] خداوندى دچار مى‌گردند.<ref>السنن‌الالهیه، ص ۲۳۱ـ۲۳۵؛ المیزان، ج ۸، ص ۳۴۶؛ ج‌ ۱۹، ص‌ ۳۸۶.</ref>
-واژه «استدراج» (سَنَستَدرِجُهم) در دو [[آیه]] از [[قرآن مجید]] آمده است و هر دو آیه درباره انکارکنندگان آیات الهی است. یکی در آیه {{متن قرآن|«فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهَٰذَا الْحَدِيثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ»}}<ref name=":۰" />؛ پس مرا با کسانی که این قرآن را انکار می کنند واگذار، به زودی ما آنان را به تدریج از آنجا که نمی دانند [به سوی عذاب] می کشانیم. و دیگری آیه {{متن قرآن|«وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ»}}<ref name=":1">[[آیه 182 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۱۸۲.]]</ref>؛ و آنها که آیات ما را تکذیب کردند، به تدریج از جایی که نمی‌دانند، گرفتار مجازاتشان خواهیم کرد».
+واژه «استدراج» (سَنَستَدرِجُهم) در دو [[آیه]] از [[قرآن مجید]] آمده است و هر دو آیه درباره انکارکنندگان آیات الهی است. یکی در آیه {{متن قرآن|«فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهَٰذَا الْحَدِيثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ»}}<ref name=":۰" />؛ پس مرا با کسانی که این قرآن را انکار می کنند واگذار، به زودی ما آنان را به تدریج از آنجا که نمی دانند [به سوی عذاب] می کشانیم. و دیگری آیه {{متن قرآن|«وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ»}}<ref name=":1">[[آیه 182 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۱۸۲.]]</ref>؛ و آنها که آیات ما را تکذیب کردند، به تدریج از جایی که نمی‌دانند، گرفتار مجازاتشان خواهیم کرد.
 از [[امام صادق]] علیه السلام، در [[تفسیر قرآن|تفسیر]] آیه اخیر آمده است: {{متن حدیث|«هو العبد یذنب الذنب فتجدّد له النعمة معه تلهیه تلک النعمة عن الاستغفار من ذلک الذنب»}}<ref> کلینی، محمد بن یعقوب؛ اصول کافی، ترجمه محمدباقر کوه کمره‌ای، تهران، اسوه، ۱۳۷۵، سوم، ج ۵، ص ۵۵۶.</ref>؛ منظور از این آیه بنده گنهکاری است که پس از انجام گناه، خداوند او را مشمول نعمتی قرار می‌دهد ولی او نعمت را به حساب خوبی خودش گذاشته و از استغفار در برابر گناه غافلش می‌سازد. چنانکه از [[امام حسین علیه السلام|امام حسین]] علیه السلام در [[تحف العقول]] نقل شده که فرمود: «استدراج از خداوند سبحان آن است که نعمت بنده را فراوان کند و توفیق [[شکر|شکر]] را از او سلب نماید»<ref>قریشی، سید علی اکبر؛ قاموس قرآن، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۷۱ ش، ششم، ج ۲، ص: ۳۳۵.</ref>.

@@ سطر ۱۱۴: / سطر ۱۱۴: @@
 '''''۲. یاد خدا و سپاس از او:'''''
-یاد خدا و آیات الهى: {{متن قرآن|«{{آیه|6|44}}»}}<ref>[[آیه 44 سوره انعام|سوره انعام، آیه ۴۴.]]</ref>؛ سپاس از نعمت‌ها: {{متن قرآن|«{{آیه|16|55}}»}}<ref>[[آیه 55 سوره نحل|سوره نحل، آیه ۵۵.]]</ref>؛ و نرمش دل و روان: {{متن قرآن|«{{آیه|6|43}}»}}<ref name=":4" />؛ با [[دعا]] و تضرع به درگاه خداوند: {{متن قرآن|«{{آیه|7|94}}»}}<ref name=":8" />؛ موجب پیشگیرى از ابتلا به استدراج مى‌شود. آیه {{متن قرآن|«{{آیه|21|90}}»}}<ref>[[آیه 90 سوره انبیاء|سوره انبیاء، آیه ۹۰.]]</ref>؛ در مورد کسانى دانسته شده که به وسیله دعا و نیایش از ابتلا به استدراج، به خداوند پناه مى‌برند.<ref>مجمع‌البیان، ج ‌۷، ص‌ ۱۱۰؛ الدرالمنثور، ج‌ ۴، ص‌ ۳۳۵.</ref>
+یاد خدا و آیات الهى: {{متن قرآن|«{{آیه|6|44}}»}}<ref name=":10" />؛ سپاس از نعمت‌ها: {{متن قرآن|«{{آیه|16|55}}»}}<ref>[[آیه 55 سوره نحل|سوره نحل، آیه ۵۵.]]</ref>؛ و نرمش دل و روان: {{متن قرآن|«{{آیه|6|43}}»}}<ref name=":4" />؛ با [[دعا]] و تضرع به درگاه خداوند: {{متن قرآن|«{{آیه|7|94}}»}}<ref name=":8" />؛ موجب پیشگیرى از ابتلا به استدراج مى‌شود. آیه {{متن قرآن|«{{آیه|21|90}}»}}<ref>[[آیه 90 سوره انبیاء|سوره انبیاء، آیه ۹۰.]]</ref>؛ در مورد کسانى دانسته شده که به وسیله دعا و نیایش از ابتلا به استدراج، به خداوند پناه مى‌برند.<ref>مجمع‌البیان، ج ‌۷، ص‌ ۱۱۰؛ الدرالمنثور، ج‌ ۴، ص‌ ۳۳۵.</ref>
 در واقع [[شکر]] و سپاس در کنار [[توبه]] و [[استغفار]] به افزایش نعمت‌ها بدون خطر استدراج مى‌انجامد: {{متن قرآن|«{{آیه|14|7}}»}}<ref>[[آیه 7 سوره ابراهیم|سوره ابراهیم، آیه ۷.]]</ref>؛ ابراهیم]]/۱۴، ۷)، از این ‌رو [[امام ‌صادق]] علیه‌السلام شکر و حمد الهى را به هنگام نعمت، از نشانه‌هاى ایمنى از استدراج شمرده<ref>الاصول الستة عشر، ص‌ ۱۵۹؛ الکافى، ج‌ ۲، ص ‌۹۷؛ مشکاة الانوار، ص‌ ۷۰.</ref> و [[امام ‌حسین]] علیه‌السلام نشانه استدراج را [[غفلت]] از شکر و سپاس خدا مى‌شمرد.<ref>بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۳۳۸؛ تحف‌العقول، ص‌ ۲۴۶.</ref>

@@ سطر ۹۵: / سطر ۹۵: @@
 بدین ‌سان استدراج اجتماعى به دو گونه عذاب دنیوى (فراگیر و محدود) منتهى مى‌شود: عذاب فراگیر براى جوامعى است که همه افراد آن به سرحد نهایى کفر و طغیان رسیده باشند، به ‌گونه‌اى که دیگر هیچ‌گاه به هدایت نمى‌گرایند: {{متن قرآن|«{{آیه|12|110}}»}}<ref>[[آیه 110 سوره یوسف|سوره یوسف، آیه ۱۱۰.]]</ref>؛<ref>التفسیرالکبیر، ج‌ ۲۳، ص‌ ۴۳.</ref> و از میان نسل‌هاى آینده نیز در چنین فضایى جز کافر و ناسپاس پدید نخواهد آمد و بدین سان حرکت آن جوامع بر مسیر گمراهى و انحراف، تنظیم و قفل شده و اصلاح آنان به ‌طور طبیعى امکان‌پذیر نیست: {{متن قرآن|«{{آیه|71|26}} 💠<ref>[[آیه 26 سوره نوح|سوره نوح، آیه ۲۶‌.]]</ref> {{آیه|71|27}}<ref>[[آیه 27 سوره نوح|همان، آیه ۲۷.]]</ref>»}}؛ با این حال بر مبناى اصل [[عدل الهی|عدل الهى]]، لازم است خداوند پیش از نزول عذاب به یارى رسولان و اندک مؤمنان آن جوامع آمده، از عذاب ‌نجاتشان دهد: {{متن قرآن|«{{آیه|10|103}}»}}<ref>[[آیه 103 سوره یونس|سوره یونس، آیه ۱۰۳.]]</ref><ref>المیزان، ج‌ ۱۲، ص‌ ۸۲.</ref>.
-اما جوامعى که تا حد نهایى کفر و طغیان پیش نرفته و امکان اصلاح آن‌ها به ‌طور طبیعى مى‌رود، خداوند در مقاطع خاص با نزول عذاب‌هایى طبیعى و محدود: {{متن قرآن|«{{آیه|23|64}}»}}<ref>[[آیه 64 سوره مؤمنون|سوره مؤمنون، آیه ۶۴.]]</ref>؛ به تصفیه عناصر پلید: {{متن قرآن|«{{آیه|15|95}}»}}<ref>[[آیه 95 سوره حجر|سوره حجر، آیه ۹۵.]]</ref>؛ و پالایش جامعه از آلاینده‌هاى اجتماعى مى‌پردازد: {{متن قرآن|«{{آیه|3|178}} 💠<ref name=":2" /> {{آیه|3|179}}<ref>[[آیه 179 سوره آل عمران|همان، آیه ۱۷۹.]]</ref>»}}.
+اما جوامعى که تا حد نهایى کفر و طغیان پیش نرفته و امکان اصلاح آن‌ها به ‌طور طبیعى مى‌رود، خداوند در مقاطع خاص با نزول عذاب‌هایى طبیعى و محدود: {{متن قرآن|«{{آیه|23|64}}»}}<ref>[[آیه 64 سوره مؤمنون|سوره مؤمنون، آیه ۶۴.]]</ref>؛ به تصفیه عناصر پلید: {{متن قرآن|«{{آیه|15|95}}»}}<ref>[[آیه 95 سوره حجر|سوره حجر، آیه ۹۵.]]</ref>؛ و پالایش جامعه از آلاینده‌هاى اجتماعى مى‌پردازد: {{متن قرآن|«{{آیه|3|178}} 💠<ref name=":2" /> {{آیه|3|179}}<ref>[[آیه 179 سوره آل عمران|سوره آل عمران، آیه ۱۷۹.]]</ref>»}}.
 آیه ‌مستهزئین درباره عده‌اى از بزرگان [[قریش]] است که بیشترین آزار را به [[پیامبر|پیامبر اسلام]] صلى الله علیه و آله رساندند و هر یک به ‌واسطه بیمارى یا بلایى دیگر در فاصله اندکى پى ‌در پى نابود شدند.<ref>کشف‌الاسرار، ج‌ ۳، ص‌ ۸۰۳؛ ج‌ ۵، ص‌ ۳۴۳.</ref> آیات ۶۴ [[سوره مؤمنون]]/‌۲۳ و ۱۷۸ [[سوره آل ‌عمران]]/۳ و همچنین ۱۷ [[سوره طارق]]/۸۶ درباره بزرگان از مشرکان قریش و [[اهل کتاب]] دانسته شده که در جنگ‌هاى پیامبر صلى الله علیه و آله از جمله [[غزوه بدر|بدر]] و [[غزوه خیبر|خیبر]] نابود ‌شدند.<ref>همان، ج‌ ۱۰، ص‌ ۴۵۳؛ روض‌الجنان، ج‌ ۵، ص‌ ۱۷۷؛ روح‌المعانى، مج‌ ۶، ج‌ ۹، ص‌ ۱۸۵.</ref>

@@ سطر ۸۹: / سطر ۸۹: @@
 خداوند به هنگام اعراض مردم از هدایت با افزایش مصائب، بلاها و سختی‌هاى زندگى، در صدد جلب توجه آنان به خویش و نرم ساختن دل‌هایشان برمى‌آید: {{متن قرآن|«{{آیه|7|94}}»}}<ref name=":8" />؛<ref>المیزان، ج‌ ۷، ص‌ ۸۹.</ref> البته بسیارى از این عذاب‌هاى هدایتى همان نتیجه اعمال ناشایست مردم است که مى‌تواند آنان را به ‌زشتى کارهایشان متذکر ساخته، به سوى خداوند بازگرداند: {{متن قرآن|«{{آیه|30|41}}»}}<ref>[[آیه 41 سوره روم|سوره روم، آیه ۴۱.]]</ref>؛ اما اصرار و عناد آن‌ها دل‌هایشان را سخت گردانیده، در کنار آن، [[شیطان]] نیز با تزیین اعمال ناپسندشان از توجه به خدا مانع مى‌شود:<ref>مجمع البیان، ج‌ ۹، ص‌ ۱۵۸.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|6|43}}»}}<ref name=":4" />.
-حال که دیگر ترفند مزبور کارایى ندارد زمینه گشایش و پیشرفت مادى براى آنان باز مى‌شود: {{متن قرآن|«{{آیه|6|44}}»}}<ref name=":10">[[آیه 44 سوره انعام|سوره انعام، آیه ۴۴.]]</ref>؛ {{متن قرآن|«{{آیه|7|95}}»}}<ref name=":11">[[آیه 95 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۹۵.]]</ref>؛ و گاه خداوند همچون پدرى که از ابزار تشویق و تنبیه به ‌طور همزمان استفاده مى‌کند آنان را متناوباً به ‌آسانى و سختى مبتلا مى‌سازد تا شاید آنان به ‌سویش متوجه شوند.<ref>الکشاف، ج‌ ۲، ص‌ ۲۳.</ref> اما اعراض و لجاجت آن‌ها موجب مى‌شود کاملاً به حال خویش رها شده، این وضعیت در آن‌ها حالت مستى: {{متن قرآن|«{{آیه|6|44}}»}}<ref name=":10" />؛ و بى‌مبالاتى نسبت به تعهدات خویش بیافریند: {{متن قرآن|«{{آیه|7|95}}»}}<ref name=":11" />؛<ref>فى ظلال القرآن، ج‌ ۳، ص‌ ۱۳۳۷.</ref> تا آن که به ‌طور کلى از فرجام شوم اعمالشان غافل گشته، همه این رویدادها را اتفاقى و بى‌ارتباط با رفتارشان مى‌پندارند: {{متن قرآن|«{{آیه|7|95}}»}}<ref name=":11" />؛<ref>جامع‌البیان، مج ۶، ج‌ ۹، ص ۱۱‌ـ‌۱۳؛ کشف‌الاسرار، ج‌ ۳، ص‌ ۶۸۶؛ الکشاف، ج ‌۲، ص‌ ۱۳۲‌ـ‌۱۳۳.</ref> (سوره اعراف/۷، ۹۵) و به کلى از مکر الهى ایمن مى‌گردند: {{متن قرآن|«{{آیه|7|99}}»}}<ref>[[آیه 99 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۹۹.]]</ref>.
+حال که دیگر ترفند مزبور کارایى ندارد زمینه گشایش و پیشرفت مادى براى آنان باز مى‌شود: {{متن قرآن|«{{آیه|6|44}}»}}<ref name=":10">[[آیه 44 سوره انعام|سوره انعام، آیه ۴۴.]]</ref>؛ {{متن قرآن|«{{آیه|7|95}}»}}<ref name=":11">[[آیه 95 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۹۵.]]</ref>؛ و گاه خداوند همچون پدرى که از ابزار تشویق و تنبیه به ‌طور همزمان استفاده مى‌کند آنان را متناوباً به ‌آسانى و سختى مبتلا مى‌سازد تا شاید آنان به ‌سویش متوجه شوند.<ref>الکشاف، ج‌ ۲، ص‌ ۲۳.</ref> اما اعراض و لجاجت آن‌ها موجب مى‌شود کاملاً به حال خویش رها شده، این وضعیت در آن‌ها حالت مستى: {{متن قرآن|«{{آیه|6|44}}»}}<ref name=":10" />؛ و بى‌مبالاتى نسبت به تعهدات خویش بیافریند: {{متن قرآن|«{{آیه|7|95}}»}}<ref name=":11" />؛<ref>فى ظلال القرآن، ج‌ ۳، ص‌ ۱۳۳۷.</ref> تا آن که به ‌طور کلى از فرجام شوم اعمالشان غافل گشته، همه این رویدادها را اتفاقى و بى‌ارتباط با رفتارشان مى‌پندارند: {{متن قرآن|«{{آیه|7|95}}»}}<ref name=":11" />؛<ref>جامع‌البیان، مج ۶، ج‌ ۹، ص ۱۱‌ـ‌۱۳؛ کشف‌الاسرار، ج‌ ۳، ص‌ ۶۸۶؛ الکشاف، ج ‌۲، ص‌ ۱۳۲‌ـ‌۱۳۳.</ref> (سوره اعراف/۷، ۹۵) و به کلى از مکر الهى ایمن مى‌گردند: {{متن قرآن|«{{آیه|7|99}}»}}<ref name=":12">[[آیه 99 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۹۹.]]</ref>.
 در چنین حالتى دیگر تنها [[عذاب]] الهى سزاوار آن‌هاست که به ناگاه بر آن‌ها فرود مى‌آید:<ref>المیزان، ج‌ ۸، ص‌ ۱۹۵.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|6|44}}»}}<ref name=":10" />؛ {{متن قرآن|«{{آیه|7|95}}»}}<ref name=":11" />؛ شدت عذاب در پایان استدراج به میزان شدت اجراى آن سنت در هر جامعه بستگى داشته،<ref>روح البیان، ج‌ ۳، ص‌ ۳۱.</ref> آن نیز به کمیت و کیفیت [[فساد]] آن جامعه وابسته است.
@@ سطر ۱۲۴: / سطر ۱۲۴: @@
 '''''۳. معادله بیم و امید:'''''
-همان‌گونه که [[یأس]] از رحمت الهى، عملى ناشایست و زیانبار است، امید افراطى و احساس ایمنى از خشم و [[عذاب]] الهى نیز انسان را طغیانگر و بى‌مبالات گردانیده، زمینه ابتلا به استدراج را فراهم مى‌سازد:<ref>نهج‌البلاغه، حکمت ۱۰۸.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|7|99}}»}}<ref>[[آیه 99 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۹۹.]]</ref>؛ بنابراین هر که از مکر خداوند احساس ایمنى کند به ناچار در مسیر خسران و زیان قرار مى‌گیرد، به ویژه آن که آیه مزبور هیچ‌گونه استثنایى براى این حکم، قائل نشده است.
+همان‌گونه که [[یأس]] از رحمت الهى، عملى ناشایست و زیانبار است، امید افراطى و احساس ایمنى از خشم و [[عذاب]] الهى نیز انسان را طغیانگر و بى‌مبالات گردانیده، زمینه ابتلا به استدراج را فراهم مى‌سازد:<ref>نهج‌البلاغه، حکمت ۱۰۸.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|7|99}}»}}<ref name=":12" />؛ بنابراین هر که از مکر خداوند احساس ایمنى کند به ناچار در مسیر خسران و زیان قرار مى‌گیرد، به ویژه آن که آیه مزبور هیچ‌گونه استثنایى براى این حکم، قائل نشده است.
 از این ‌رو [[حنفی|حنفیان]]، ایمنى از مکر خدا را موجب [[کفر]] شمرده و [[شافعی|شافعیان]]<ref>روح‌المعانى، مج‌ ۶، ج‌ ۹، ص ‌۱۹.</ref> و روایات [[شیعه]]<ref>الکافى، ج‌ ۲، ص‌ ۲۷۸.</ref> آن را یکى از [[گناهان]] کبیره دانسته‌اند. گرچه برخى از [[تفسیر عرفانی|تفاسیر عرفانى]] با [[تأویل]] واژه «خاسِرون» به کسانى که دنیا و آخرت را باخته و در خداوند فانى گشته‌اند، کوشیده‌اند ایمنى از مکر الهى را در مرحله‌اى از سلوک الى اللّه صواب شمرند؛<ref>روح البیان، ج‌ ۳، ص‌ ۲۰۷.</ref> اما عارفان دیگرى همچون [[محیی الدین ابن عربی|ابن ‌عربى]] با استناد به آیه مزبور تصریح کرده‌اند که ایمنى از مکر خدا در هر حال و وضعیتى در دیار آزمایش و تکلیف ناصواب و زیانبار است.<ref>رحمة من الرحمن، ج‌ ۲، ص‌ ۱۵۹‌ـ‌۱۶۰.</ref>

@@ سطر ۸۹: / سطر ۸۹: @@
 خداوند به هنگام اعراض مردم از هدایت با افزایش مصائب، بلاها و سختی‌هاى زندگى، در صدد جلب توجه آنان به خویش و نرم ساختن دل‌هایشان برمى‌آید: {{متن قرآن|«{{آیه|7|94}}»}}<ref name=":8" />؛<ref>المیزان، ج‌ ۷، ص‌ ۸۹.</ref> البته بسیارى از این عذاب‌هاى هدایتى همان نتیجه اعمال ناشایست مردم است که مى‌تواند آنان را به ‌زشتى کارهایشان متذکر ساخته، به سوى خداوند بازگرداند: {{متن قرآن|«{{آیه|30|41}}»}}<ref>[[آیه 41 سوره روم|سوره روم، آیه ۴۱.]]</ref>؛ اما اصرار و عناد آن‌ها دل‌هایشان را سخت گردانیده، در کنار آن، [[شیطان]] نیز با تزیین اعمال ناپسندشان از توجه به خدا مانع مى‌شود:<ref>مجمع البیان، ج‌ ۹، ص‌ ۱۵۸.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|6|43}}»}}<ref name=":4" />.
-حال که دیگر ترفند مزبور کارایى ندارد زمینه گشایش و پیشرفت مادى براى آنان باز مى‌شود: {{متن قرآن|«{{آیه|6|44}}»}}<ref name=":10">[[آیه 44 سوره انعام|سوره انعام، آیه ۴۴.]]</ref>؛ {{متن قرآن|«{{آیه|7|95}}»}}<ref>[[آیه 95 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۹۵.]]</ref>؛ و گاه خداوند همچون پدرى که از ابزار تشویق و تنبیه به ‌طور همزمان استفاده مى‌کند آنان را متناوباً به ‌آسانى و سختى مبتلا مى‌سازد تا شاید آنان به ‌سویش متوجه شوند.<ref>الکشاف، ج‌ ۲، ص‌ ۲۳.</ref> اما اعراض و لجاجت آن‌ها موجب مى‌شود کاملاً به حال خویش رها شده، این وضعیت در آن‌ها حالت مستى: {{متن قرآن|«{{آیه|6|44}}»}}<ref name=":10" />؛ و بى‌مبالاتى نسبت به تعهدات خویش بیافریند: {{متن قرآن|«{{آیه|7|95}}»}}<ref>[[آیه 95 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۹۵.]]</ref>؛<ref>فى ظلال القرآن، ج‌ ۳، ص‌ ۱۳۳۷.</ref> تا آن که به ‌طور کلى از فرجام شوم اعمالشان غافل گشته، همه این رویدادها را اتفاقى و بى‌ارتباط با رفتارشان مى‌پندارند: {{متن قرآن|«{{آیه|7|95}}»}}<ref>[[آیه 95 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۹۵.]]</ref>؛<ref>جامع‌البیان، مج ۶، ج‌ ۹، ص ۱۱‌ـ‌۱۳؛ کشف‌الاسرار، ج‌ ۳، ص‌ ۶۸۶؛ الکشاف، ج ‌۲، ص‌ ۱۳۲‌ـ‌۱۳۳.</ref> (سوره اعراف/۷، ۹۵) و به کلى از مکر الهى ایمن مى‌گردند: {{متن قرآن|«{{آیه|7|99}}»}}<ref>[[آیه 99 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۹۹.]]</ref>.
+حال که دیگر ترفند مزبور کارایى ندارد زمینه گشایش و پیشرفت مادى براى آنان باز مى‌شود: {{متن قرآن|«{{آیه|6|44}}»}}<ref name=":10">[[آیه 44 سوره انعام|سوره انعام، آیه ۴۴.]]</ref>؛ {{متن قرآن|«{{آیه|7|95}}»}}<ref name=":11">[[آیه 95 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۹۵.]]</ref>؛ و گاه خداوند همچون پدرى که از ابزار تشویق و تنبیه به ‌طور همزمان استفاده مى‌کند آنان را متناوباً به ‌آسانى و سختى مبتلا مى‌سازد تا شاید آنان به ‌سویش متوجه شوند.<ref>الکشاف، ج‌ ۲، ص‌ ۲۳.</ref> اما اعراض و لجاجت آن‌ها موجب مى‌شود کاملاً به حال خویش رها شده، این وضعیت در آن‌ها حالت مستى: {{متن قرآن|«{{آیه|6|44}}»}}<ref name=":10" />؛ و بى‌مبالاتى نسبت به تعهدات خویش بیافریند: {{متن قرآن|«{{آیه|7|95}}»}}<ref name=":11" />؛<ref>فى ظلال القرآن، ج‌ ۳، ص‌ ۱۳۳۷.</ref> تا آن که به ‌طور کلى از فرجام شوم اعمالشان غافل گشته، همه این رویدادها را اتفاقى و بى‌ارتباط با رفتارشان مى‌پندارند: {{متن قرآن|«{{آیه|7|95}}»}}<ref name=":11" />؛<ref>جامع‌البیان، مج ۶، ج‌ ۹، ص ۱۱‌ـ‌۱۳؛ کشف‌الاسرار، ج‌ ۳، ص‌ ۶۸۶؛ الکشاف، ج ‌۲، ص‌ ۱۳۲‌ـ‌۱۳۳.</ref> (سوره اعراف/۷، ۹۵) و به کلى از مکر الهى ایمن مى‌گردند: {{متن قرآن|«{{آیه|7|99}}»}}<ref>[[آیه 99 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۹۹.]]</ref>.
-در چنین حالتى دیگر تنها [[عذاب]] الهى سزاوار آن‌هاست که به ناگاه بر آن‌ها فرود مى‌آید:<ref>المیزان، ج‌ ۸، ص‌ ۱۹۵.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|6|44}}»}}<ref name=":10" />؛ {{متن قرآن|«{{آیه|7|95}}»}}<ref>[[آیه 95 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۹۵.]]</ref>؛ شدت عذاب در پایان استدراج به میزان شدت اجراى آن سنت در هر جامعه بستگى داشته،<ref>روح البیان، ج‌ ۳، ص‌ ۳۱.</ref> آن نیز به کمیت و کیفیت [[فساد]] آن جامعه وابسته است.
+در چنین حالتى دیگر تنها [[عذاب]] الهى سزاوار آن‌هاست که به ناگاه بر آن‌ها فرود مى‌آید:<ref>المیزان، ج‌ ۸، ص‌ ۱۹۵.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|6|44}}»}}<ref name=":10" />؛ {{متن قرآن|«{{آیه|7|95}}»}}<ref name=":11" />؛ شدت عذاب در پایان استدراج به میزان شدت اجراى آن سنت در هر جامعه بستگى داشته،<ref>روح البیان، ج‌ ۳، ص‌ ۳۱.</ref> آن نیز به کمیت و کیفیت [[فساد]] آن جامعه وابسته است.
 بدین ‌سان استدراج اجتماعى به دو گونه عذاب دنیوى (فراگیر و محدود) منتهى مى‌شود: عذاب فراگیر براى جوامعى است که همه افراد آن به سرحد نهایى کفر و طغیان رسیده باشند، به ‌گونه‌اى که دیگر هیچ‌گاه به هدایت نمى‌گرایند: {{متن قرآن|«{{آیه|12|110}}»}}<ref>[[آیه 110 سوره یوسف|سوره یوسف، آیه ۱۱۰.]]</ref>؛<ref>التفسیرالکبیر، ج‌ ۲۳، ص‌ ۴۳.</ref> و از میان نسل‌هاى آینده نیز در چنین فضایى جز کافر و ناسپاس پدید نخواهد آمد و بدین سان حرکت آن جوامع بر مسیر گمراهى و انحراف، تنظیم و قفل شده و اصلاح آنان به ‌طور طبیعى امکان‌پذیر نیست: {{متن قرآن|«{{آیه|71|26}} 💠<ref>[[آیه 26 سوره نوح|سوره نوح، آیه ۲۶‌.]]</ref> {{آیه|71|27}}<ref>[[آیه 27 سوره نوح|همان، آیه ۲۷.]]</ref>»}}؛ با این حال بر مبناى اصل [[عدل الهی|عدل الهى]]، لازم است خداوند پیش از نزول عذاب به یارى رسولان و اندک مؤمنان آن جوامع آمده، از عذاب ‌نجاتشان دهد: {{متن قرآن|«{{آیه|10|103}}»}}<ref>[[آیه 103 سوره یونس|سوره یونس، آیه ۱۰۳.]]</ref><ref>المیزان، ج‌ ۱۲، ص‌ ۸۲.</ref>.
@@ سطر ۱۳۲: / سطر ۱۳۲: @@
 '''''۴. مطالعه حوادث زندگى و سنت‌هاى الهى:'''''
-بررسى عوامل پیدایش هر یک از اتفاقات زندگى در چارچوب نظام سنن الهى به انسان در ‌مسیر پندآموزى از جریان‌هاى زندگى و تأثیرپذیرى از هدایت‌هاى الهى یارى مى‌رساند: {{متن قرآن|«{{آیه|7|95}}»}}<ref>[[آیه 95 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۹۵.]]</ref>؛ مستدرَجان به هنگام گذر از حوادث زندگى، یا آن‌ها را تصادفى شمرده<ref>تفسیر المنار، ج‌ ۹، ص‌ ۱۶.</ref> یا غافل از خداوند تنها با ‌توجه به اسباب طبیعى به تدبیر و چاره‌جویى مى‌پردازند.<ref>المیزان، ج‌ ۷، ص‌ ۹۰.</ref>
+بررسى عوامل پیدایش هر یک از اتفاقات زندگى در چارچوب نظام سنن الهى به انسان در ‌مسیر پندآموزى از جریان‌هاى زندگى و تأثیرپذیرى از هدایت‌هاى الهى یارى مى‌رساند: {{متن قرآن|«{{آیه|7|95}}»}}<ref name=":11" />؛ مستدرَجان به هنگام گذر از حوادث زندگى، یا آن‌ها را تصادفى شمرده<ref>تفسیر المنار، ج‌ ۹، ص‌ ۱۶.</ref> یا غافل از خداوند تنها با ‌توجه به اسباب طبیعى به تدبیر و چاره‌جویى مى‌پردازند.<ref>المیزان، ج‌ ۷، ص‌ ۹۰.</ref>
 '''''۵. مشارطه، مراقبه و محاسبه:'''''

@@ سطر ۸۵: / سطر ۸۵: @@
 شیوه و مراحل اجراى این سنت به تفصیل در آیات ۴۲‌ـ‌۴۵ [[سوره انعام]]/۶ و ۹۴‌ـ‌۱۰۱ [[سوره اعراف]]/۷ آمده است. خداوند در آغاز براى این امت‌ها درهاى هدایت را مى‌گشاید و پیام‌هاى خویش را بدیشان ابلاغ مى‌کند: {{متن قرآن|«{{آیه|6|131}}»}}<ref>[[آیه 131 سوره انعام|سوره انعام، آیه ۱۳۱.]]</ref>؛ این هدایت‌هاى الهى از جانب آن اقوام و به ویژه اقشار مرفّه و راحت طلب با تکذیب و مخالفت مواجه مى‌شود: {{متن قرآن|«{{آیه|34|34}}»}}<ref>[[آیه 34 سوره سبأ|سوره سبأ، آیه ۳۴.]]</ref>؛ و نیز [[سوره زخرف]]/۴۳، ۲۳). این اقشار در نقش مخالفان اصلى اصلاح جامعه: {{متن قرآن|«{{آیه|6|123}}»}}<ref>[[آیه 123 سوره انعام|سوره انعام، آیه ۱۲۳.]]</ref>؛ زمینه سازان اجراى استدراج و فروپاشى آن جامعه در پایان کار هستند: {{متن قرآن|«{{آیه|17|16}}»}}<ref>[[آیه 16 سوره اسراء|سوره اسراء، آیه ۱۶.]]</ref>.
-در هر حال [[کفر|کفر]] آنان موجب نمى‌شود [[خداوند]] براى آن‌ها مهلت کافى قرار ‌نداده و از روى رحمت خویش تا آنجا که امیدى به هدایتشان است به آن‌ها فرصت ندهد:<ref>نمونه، ج‌ ۲۶، ص ‌۳۷۶‌ـ‌۳۷۷.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|86|17}}»}}<ref name=":5" />؛ این مهلت براى برخى از آن‌ها مفید واقع شده و به هدایتشان مى‌انجامد؛ اما برخى دیگر با سوء استفاده از آن بر گمراهى خویش مى‌افزایند، از این ‌رو در قرآن از این مهلت با دو تعبیر «رحمت» و «متاع» یاد شده است: {{متن قرآن|«{{آیه|36|43}} 💠<ref>[[آیه 43 سوره یس|سوره یاسین، آیه ۴۳‌.]]</ref> {{آیه|36|44}}<ref>[[آیه 44 سوره یس|همان، آیه ۴۴.]]</ref>»}}؛ واژه «حین» به موقتى بودن این مهلت و بقاى آن تا زمان جدایى کامل دو گروه از یکدیگر و رسیدن هر یک به سر منزل نهایى خویش اشاره دارد: {{متن قرآن|«{{آیه|3|179}}»}}<ref>[[آیه 179 سوره آل عمران|سوره آل عمران، آیه ۱۷۹.]]</ref>.
+در هر حال [[کفر|کفر]] آنان موجب نمى‌شود [[خداوند]] براى آن‌ها مهلت کافى قرار ‌نداده و از روى رحمت خویش تا آنجا که امیدى به هدایتشان است به آن‌ها فرصت ندهد:<ref>نمونه، ج‌ ۲۶، ص ‌۳۷۶‌ـ‌۳۷۷.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|86|17}}»}}<ref name=":5" />؛ این مهلت براى برخى از آن‌ها مفید واقع شده و به هدایتشان مى‌انجامد؛ اما برخى دیگر با سوء استفاده از آن بر گمراهى خویش مى‌افزایند، از این ‌رو در قرآن از این مهلت با دو تعبیر «رحمت» و «متاع» یاد شده است: {{متن قرآن|«{{آیه|36|43}} 💠<ref>[[آیه 43 سوره یس|سوره یاسین، آیه ۴۳‌.]]</ref> {{آیه|36|44}}<ref>[[آیه 44 سوره یس|همان، آیه ۴۴.]]</ref>»}}؛ واژه «حین» به موقتى بودن این مهلت و بقاى آن تا زمان جدایى کامل دو گروه از یکدیگر و رسیدن هر یک به سر منزل نهایى خویش اشاره دارد: {{متن قرآن|«{{آیه|3|179}}»}}<ref name=":9">[[آیه 179 سوره آل عمران|سوره آل عمران، آیه ۱۷۹.]]</ref>.
 خداوند به هنگام اعراض مردم از هدایت با افزایش مصائب، بلاها و سختی‌هاى زندگى، در صدد جلب توجه آنان به خویش و نرم ساختن دل‌هایشان برمى‌آید: {{متن قرآن|«{{آیه|7|94}}»}}<ref name=":8" />؛<ref>المیزان، ج‌ ۷، ص‌ ۸۹.</ref> البته بسیارى از این عذاب‌هاى هدایتى همان نتیجه اعمال ناشایست مردم است که مى‌تواند آنان را به ‌زشتى کارهایشان متذکر ساخته، به سوى خداوند بازگرداند: {{متن قرآن|«{{آیه|30|41}}»}}<ref>[[آیه 41 سوره روم|سوره روم، آیه ۴۱.]]</ref>؛ اما اصرار و عناد آن‌ها دل‌هایشان را سخت گردانیده، در کنار آن، [[شیطان]] نیز با تزیین اعمال ناپسندشان از توجه به خدا مانع مى‌شود:<ref>مجمع البیان، ج‌ ۹، ص‌ ۱۵۸.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|6|43}}»}}<ref name=":4" />.
@@ سطر ۱۰۸: / سطر ۱۰۸: @@
 '''''۱. ایمان و تقوا:'''''
-این سنت تنها براى کافران: {{متن قرآن|«{{آیه|22|44}}»}}<ref>[[آیه 44 سوره حج|سوره حج، آیه ۴۴.]]</ref> و مکذّبان: {{متن قرآن|«{{آیه|7|182}}»}}<ref name=":1" /> اجرا مى‌شود؛ اما مؤمنان در صورت پایدارى بر [[ایمان]] و [[تقوا|پرهیزگارى]] در خلال سنت [[آزمایش الهی|آزمایش]] مورد محک قرار گرفته، ناخالصی‌ها از وجودشان زدوده مى‌شود: {{متن قرآن|«{{آیه|3|179}}»}}<ref>[[آیه 179 سوره آل عمران|سوره آل عمران، آیه ۱۷۹.]]</ref>؛<ref>المیزان، ج‌ ۴، ص‌ ۷۸.</ref>.
+این سنت تنها براى کافران: {{متن قرآن|«{{آیه|22|44}}»}}<ref>[[آیه 44 سوره حج|سوره حج، آیه ۴۴.]]</ref> و مکذّبان: {{متن قرآن|«{{آیه|7|182}}»}}<ref name=":1" /> اجرا مى‌شود؛ اما مؤمنان در صورت پایدارى بر [[ایمان]] و [[تقوا|پرهیزگارى]] در خلال سنت [[آزمایش الهی|آزمایش]] مورد محک قرار گرفته، ناخالصی‌ها از وجودشان زدوده مى‌شود: {{متن قرآن|«{{آیه|3|179}}»}}<ref name=":۰" />،<ref>المیزان، ج‌ ۴، ص‌ ۷۸.</ref>.
 اگر مردمان [[تقوا]] گزینند نعمت‌هاى الهى به استدراج آنان نمى‌انجامد بلکه زندگى آن‌ها را [[برکت|مبارک]] و سعادتمند خواهد گردانید: {{متن قرآن|«{{آیه|7|96}}»}}<ref>[[آیه 96 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۹۶.]]</ref>؛<ref>فى ظلال القرآن، ج‌ ۳، ص‌ ۱۳۳۵.</ref>؛ التزام به عبودیت خداوند و جهت دادن به اندیشه و روان و رفتار خویش در مسیر [[شریعت]] به انسان نیروى مصونیت از روند خسران و زیان در طول زندگى مى‌بخشد:<ref>رحمة من الرحمن، ج‌ ۲، ص‌ ۱۵۹.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|103|2}} 💠<ref name=":6" /> {{آیه|103|3}}<ref name=":7" />»}}.

@@ سطر ۸۱: / سطر ۸۱: @@
 '''''۲. استدراج اجتماعى:'''''
-[[آیه|آیات]] ناظر به نظام سنن الهى به نوعى فلسفه [[تاریخ]] و قانونمندى جوامع بشرى اشاره دارد: {{متن قرآن|«{{آیه|35|43}}»}}<ref>[[آیه 43 سوره فاطر|سوره فاطر، آیه ۴۳.]]</ref>؛ [[قرآن]] از اجراى سنت استدراج درباره اقوام گذشته: {{متن قرآن|«{{آیه|22|48}}»}}<ref>[[آیه 48 سوره حج|سوره حج، آیه ۴۸.]]</ref>؛ و اقوام همه انبیا: {{متن قرآن|«{{آیه|7|94}} 💠<ref name=":7">[[آیه 94 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۹۴‌.]]</ref> {{آیه|7|95}}<ref>[[آیه 95 سوره اعراف|همان، آیه ۹۵.]]</ref>»}}؛ خبر داده و از امکان تکرار آن درباره اقوام آینده پرده برمى‌دارد: {{متن قرآن|«{{آیه|10|102}}»}}<ref>[[آیه 102 سوره یونس|سوره یونس، آیه ۱۰۲.]]</ref>.
+[[آیه|آیات]] ناظر به نظام سنن الهى به نوعى فلسفه [[تاریخ]] و قانونمندى جوامع بشرى اشاره دارد: {{متن قرآن|«{{آیه|35|43}}»}}<ref>[[آیه 43 سوره فاطر|سوره فاطر، آیه ۴۳.]]</ref>؛ [[قرآن]] از اجراى سنت استدراج درباره اقوام گذشته: {{متن قرآن|«{{آیه|22|48}}»}}<ref>[[آیه 48 سوره حج|سوره حج، آیه ۴۸.]]</ref>؛ و اقوام همه انبیا: {{متن قرآن|«{{آیه|7|94}} 💠<ref name=":8">[[آیه 94 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۹۴‌.]]</ref> {{آیه|7|95}}<ref>[[آیه 95 سوره اعراف|همان، آیه ۹۵.]]</ref>»}}؛ خبر داده و از امکان تکرار آن درباره اقوام آینده پرده برمى‌دارد: {{متن قرآن|«{{آیه|10|102}}»}}<ref>[[آیه 102 سوره یونس|سوره یونس، آیه ۱۰۲.]]</ref>.
 شیوه و مراحل اجراى این سنت به تفصیل در آیات ۴۲‌ـ‌۴۵ [[سوره انعام]]/۶ و ۹۴‌ـ‌۱۰۱ [[سوره اعراف]]/۷ آمده است. خداوند در آغاز براى این امت‌ها درهاى هدایت را مى‌گشاید و پیام‌هاى خویش را بدیشان ابلاغ مى‌کند: {{متن قرآن|«{{آیه|6|131}}»}}<ref>[[آیه 131 سوره انعام|سوره انعام، آیه ۱۳۱.]]</ref>؛ این هدایت‌هاى الهى از جانب آن اقوام و به ویژه اقشار مرفّه و راحت طلب با تکذیب و مخالفت مواجه مى‌شود: {{متن قرآن|«{{آیه|34|34}}»}}<ref>[[آیه 34 سوره سبأ|سوره سبأ، آیه ۳۴.]]</ref>؛ و نیز [[سوره زخرف]]/۴۳، ۲۳). این اقشار در نقش مخالفان اصلى اصلاح جامعه: {{متن قرآن|«{{آیه|6|123}}»}}<ref>[[آیه 123 سوره انعام|سوره انعام، آیه ۱۲۳.]]</ref>؛ زمینه سازان اجراى استدراج و فروپاشى آن جامعه در پایان کار هستند: {{متن قرآن|«{{آیه|17|16}}»}}<ref>[[آیه 16 سوره اسراء|سوره اسراء، آیه ۱۶.]]</ref>.
@@ سطر ۸۷: / سطر ۸۷: @@
 در هر حال [[کفر|کفر]] آنان موجب نمى‌شود [[خداوند]] براى آن‌ها مهلت کافى قرار ‌نداده و از روى رحمت خویش تا آنجا که امیدى به هدایتشان است به آن‌ها فرصت ندهد:<ref>نمونه، ج‌ ۲۶، ص ‌۳۷۶‌ـ‌۳۷۷.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|86|17}}»}}<ref name=":5" />؛ این مهلت براى برخى از آن‌ها مفید واقع شده و به هدایتشان مى‌انجامد؛ اما برخى دیگر با سوء استفاده از آن بر گمراهى خویش مى‌افزایند، از این ‌رو در قرآن از این مهلت با دو تعبیر «رحمت» و «متاع» یاد شده است: {{متن قرآن|«{{آیه|36|43}} 💠<ref>[[آیه 43 سوره یس|سوره یاسین، آیه ۴۳‌.]]</ref> {{آیه|36|44}}<ref>[[آیه 44 سوره یس|همان، آیه ۴۴.]]</ref>»}}؛ واژه «حین» به موقتى بودن این مهلت و بقاى آن تا زمان جدایى کامل دو گروه از یکدیگر و رسیدن هر یک به سر منزل نهایى خویش اشاره دارد: {{متن قرآن|«{{آیه|3|179}}»}}<ref>[[آیه 179 سوره آل عمران|سوره آل عمران، آیه ۱۷۹.]]</ref>.
-خداوند به هنگام اعراض مردم از هدایت با افزایش مصائب، بلاها و سختی‌هاى زندگى، در صدد جلب توجه آنان به خویش و نرم ساختن دل‌هایشان برمى‌آید: {{متن قرآن|«{{آیه|7|94}}»}}<ref name=":7" />؛<ref>المیزان، ج‌ ۷، ص‌ ۸۹.</ref> البته بسیارى از این عذاب‌هاى هدایتى همان نتیجه اعمال ناشایست مردم است که مى‌تواند آنان را به ‌زشتى کارهایشان متذکر ساخته، به سوى خداوند بازگرداند: {{متن قرآن|«{{آیه|30|41}}»}}<ref>[[آیه 41 سوره روم|سوره روم، آیه ۴۱.]]</ref>؛ اما اصرار و عناد آن‌ها دل‌هایشان را سخت گردانیده، در کنار آن، [[شیطان]] نیز با تزیین اعمال ناپسندشان از توجه به خدا مانع مى‌شود:<ref>مجمع البیان، ج‌ ۹، ص‌ ۱۵۸.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|6|43}}»}}<ref name=":4" />.
+خداوند به هنگام اعراض مردم از هدایت با افزایش مصائب، بلاها و سختی‌هاى زندگى، در صدد جلب توجه آنان به خویش و نرم ساختن دل‌هایشان برمى‌آید: {{متن قرآن|«{{آیه|7|94}}»}}<ref name=":8" />؛<ref>المیزان، ج‌ ۷، ص‌ ۸۹.</ref> البته بسیارى از این عذاب‌هاى هدایتى همان نتیجه اعمال ناشایست مردم است که مى‌تواند آنان را به ‌زشتى کارهایشان متذکر ساخته، به سوى خداوند بازگرداند: {{متن قرآن|«{{آیه|30|41}}»}}<ref>[[آیه 41 سوره روم|سوره روم، آیه ۴۱.]]</ref>؛ اما اصرار و عناد آن‌ها دل‌هایشان را سخت گردانیده، در کنار آن، [[شیطان]] نیز با تزیین اعمال ناپسندشان از توجه به خدا مانع مى‌شود:<ref>مجمع البیان، ج‌ ۹، ص‌ ۱۵۸.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|6|43}}»}}<ref name=":4" />.
 حال که دیگر ترفند مزبور کارایى ندارد زمینه گشایش و پیشرفت مادى براى آنان باز مى‌شود: {{متن قرآن|«{{آیه|6|44}}»}}<ref>[[آیه 44 سوره انعام|سوره انعام، آیه ۴۴.]]</ref>؛ {{متن قرآن|«{{آیه|7|95}}»}}<ref>[[آیه 95 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۹۵.]]</ref>؛ و گاه خداوند همچون پدرى که از ابزار تشویق و تنبیه به ‌طور همزمان استفاده مى‌کند آنان را متناوباً به ‌آسانى و سختى مبتلا مى‌سازد تا شاید آنان به ‌سویش متوجه شوند.<ref>الکشاف، ج‌ ۲، ص‌ ۲۳.</ref> اما اعراض و لجاجت آن‌ها موجب مى‌شود کاملاً به حال خویش رها شده، این وضعیت در آن‌ها حالت مستى: {{متن قرآن|«{{آیه|6|44}}»}}<ref>[[آیه 44 سوره انعام|سوره انعام، آیه ۴۴.]]</ref>؛ و بى‌مبالاتى نسبت به تعهدات خویش بیافریند: {{متن قرآن|«{{آیه|7|95}}»}}<ref>[[آیه 95 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۹۵.]]</ref>؛<ref>فى ظلال القرآن، ج‌ ۳، ص‌ ۱۳۳۷.</ref> تا آن که به ‌طور کلى از فرجام شوم اعمالشان غافل گشته، همه این رویدادها را اتفاقى و بى‌ارتباط با رفتارشان مى‌پندارند: {{متن قرآن|«{{آیه|7|95}}»}}<ref>[[آیه 95 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۹۵.]]</ref>؛<ref>جامع‌البیان، مج ۶، ج‌ ۹، ص ۱۱‌ـ‌۱۳؛ کشف‌الاسرار، ج‌ ۳، ص‌ ۶۸۶؛ الکشاف، ج ‌۲، ص‌ ۱۳۲‌ـ‌۱۳۳.</ref> (سوره اعراف/۷، ۹۵) و به کلى از مکر الهى ایمن مى‌گردند: {{متن قرآن|«{{آیه|7|99}}»}}<ref>[[آیه 99 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۹۹.]]</ref>.
@@ سطر ۱۱۴: / سطر ۱۱۴: @@
 '''''۲. یاد خدا و سپاس از او:'''''
-یاد خدا و آیات الهى: {{متن قرآن|«{{آیه|6|44}}»}}<ref>[[آیه 44 سوره انعام|سوره انعام، آیه ۴۴.]]</ref>؛ سپاس از نعمت‌ها: {{متن قرآن|«{{آیه|16|55}}»}}<ref>[[آیه 55 سوره نحل|سوره نحل، آیه ۵۵.]]</ref>؛ و نرمش دل و روان: {{متن قرآن|«{{آیه|6|43}}»}}<ref name=":4" />؛ با [[دعا]] و تضرع به درگاه خداوند: {{متن قرآن|«{{آیه|7|94}}»}}<ref name=":7" />؛ موجب پیشگیرى از ابتلا به استدراج مى‌شود. آیه {{متن قرآن|«{{آیه|21|90}}»}}<ref>[[آیه 90 سوره انبیاء|سوره انبیاء، آیه ۹۰.]]</ref>؛ در مورد کسانى دانسته شده که به وسیله دعا و نیایش از ابتلا به استدراج، به خداوند پناه مى‌برند.<ref>مجمع‌البیان، ج ‌۷، ص‌ ۱۱۰؛ الدرالمنثور، ج‌ ۴، ص‌ ۳۳۵.</ref>
+یاد خدا و آیات الهى: {{متن قرآن|«{{آیه|6|44}}»}}<ref>[[آیه 44 سوره انعام|سوره انعام، آیه ۴۴.]]</ref>؛ سپاس از نعمت‌ها: {{متن قرآن|«{{آیه|16|55}}»}}<ref>[[آیه 55 سوره نحل|سوره نحل، آیه ۵۵.]]</ref>؛ و نرمش دل و روان: {{متن قرآن|«{{آیه|6|43}}»}}<ref name=":4" />؛ با [[دعا]] و تضرع به درگاه خداوند: {{متن قرآن|«{{آیه|7|94}}»}}<ref name=":8" />؛ موجب پیشگیرى از ابتلا به استدراج مى‌شود. آیه {{متن قرآن|«{{آیه|21|90}}»}}<ref>[[آیه 90 سوره انبیاء|سوره انبیاء، آیه ۹۰.]]</ref>؛ در مورد کسانى دانسته شده که به وسیله دعا و نیایش از ابتلا به استدراج، به خداوند پناه مى‌برند.<ref>مجمع‌البیان، ج ‌۷، ص‌ ۱۱۰؛ الدرالمنثور، ج‌ ۴، ص‌ ۳۳۵.</ref>
 در واقع [[شکر]] و سپاس در کنار [[توبه]] و [[استغفار]] به افزایش نعمت‌ها بدون خطر استدراج مى‌انجامد: {{متن قرآن|«{{آیه|14|7}}»}}<ref>[[آیه 7 سوره ابراهیم|سوره ابراهیم، آیه ۷.]]</ref>؛ ابراهیم]]/۱۴، ۷)، از این ‌رو [[امام ‌صادق]] علیه‌السلام شکر و حمد الهى را به هنگام نعمت، از نشانه‌هاى ایمنى از استدراج شمرده<ref>الاصول الستة عشر، ص‌ ۱۵۹؛ الکافى، ج‌ ۲، ص ‌۹۷؛ مشکاة الانوار، ص‌ ۷۰.</ref> و [[امام ‌حسین]] علیه‌السلام نشانه استدراج را [[غفلت]] از شکر و سپاس خدا مى‌شمرد.<ref>بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۳۳۸؛ تحف‌العقول، ص‌ ۲۴۶.</ref>

@@ سطر ۶۵: / سطر ۶۵: @@
 '''''۱. استدراج فردى:'''''
-انسان از آغاز زندگى به اقتضاى طبیعت مادى خویش به تدریج امکانات وجودى خود را از دست مى‌دهد: {{متن قرآن|«{{آیه|21|44}}»}}<ref>[[آیه 44 سوره انبیاء|سوره انبیاء، آیه ۴۴.]]</ref><ref>نمونه، ج‌ ۱۳، ص‌ ۴۱۵‌ـ‌۴۱۶.</ref>؛ این فرایند در صورت عدم استفاده از این امکانات و تبدیل نکردن آن‌ها به امکانات ماندگار معنوى به تدریج انسان را به سوى خسران و زیان ابدى ـ ‌که همان اتلاف عمر و استحقاق عذاب اخروى است‌ ـ سوق مى‌دهد: {{متن قرآن|«{{آیه|103|2}} 💠<ref>[[آیه 2 سوره عصر|سوره عصر، آیه ۲.]]</ref> {{آیه|103|3}}<ref>[[آیه 3 سوره عصر|همان، آیه ۳.]]</ref>»}}.
+انسان از آغاز زندگى به اقتضاى طبیعت مادى خویش به تدریج امکانات وجودى خود را از دست مى‌دهد: {{متن قرآن|«{{آیه|21|44}}»}}<ref>[[آیه 44 سوره انبیاء|سوره انبیاء، آیه ۴۴.]]</ref><ref>نمونه، ج‌ ۱۳، ص‌ ۴۱۵‌ـ‌۴۱۶.</ref>؛ این فرایند در صورت عدم استفاده از این امکانات و تبدیل نکردن آن‌ها به امکانات ماندگار معنوى به تدریج انسان را به سوى خسران و زیان ابدى ـ ‌که همان اتلاف عمر و استحقاق عذاب اخروى است‌ ـ سوق مى‌دهد: {{متن قرآن|«{{آیه|103|2}} 💠<ref name=":6">[[آیه 2 سوره عصر|سوره عصر، آیه ۲.]]</ref> {{آیه|103|3}}<ref name=":7">[[آیه 3 سوره عصر|همان، آیه ۳.]]</ref>»}}.
 در این میان خداوند به ‌طور مستقیم از عوامل گوناگونى همچون: موهبت [[عقل]]: {{متن قرآن|«{{آیه|30|28}}»}}<ref>[[آیه 28 سوره روم|سوره روم، آیه ۲۸.]]</ref>؛و ارسال [[پیامبران]]: {{متن قرآن|«{{آیه|26|208}}»}}<ref>[[آیه 208 سوره شعراء|سوره شعراء، آیه ۲۰۸.]]</ref>؛ و به ‌طور غیرمستقیم با جریان‌سازى در زندگى به وسیله ابتلا به سختی‌ها و مصائب: {{متن قرآن|«{{آیه|6|42}}»}}<ref>[[آیه 42 سوره انعام|سوره انعام، آیه ۴۲.]]</ref>؛ و نیز [[سوره اعراف]]/۷، ۹۴) یا نزول نعمت‌هاى فراوان: {{متن قرآن|«{{آیه|35|3}}»}}<ref>[[آیه 3 سوره فاطر|سوره فاطر، آیه ۳.]]</ref>؛ براى توقف این روند استفاده کرده است،<ref>مجمع‌البیان، ج ‌۷، ص‌ ۳۲۱؛ تفسیر المنار، ج‌ ۴، ص‌ ۲۵۰؛ نمونه، ج ‌۵، ص‌ ۲۳۶‌ـ‌۲۳۸.</ref> و براى انتخاب آزادانه و آگاهانه و تلاش بر مبناى آن به بندگان مهلت کافى عطا مى‌کند: {{متن قرآن|«{{آیه|10|14}}»}}<ref>[[آیه 14 سوره یونس|سوره یونس، آیه ۱۴.]]</ref>.
@@ سطر ۱۱۰: / سطر ۱۱۰: @@
 این سنت تنها براى کافران: {{متن قرآن|«{{آیه|22|44}}»}}<ref>[[آیه 44 سوره حج|سوره حج، آیه ۴۴.]]</ref> و مکذّبان: {{متن قرآن|«{{آیه|7|182}}»}}<ref name=":1" /> اجرا مى‌شود؛ اما مؤمنان در صورت پایدارى بر [[ایمان]] و [[تقوا|پرهیزگارى]] در خلال سنت [[آزمایش الهی|آزمایش]] مورد محک قرار گرفته، ناخالصی‌ها از وجودشان زدوده مى‌شود: {{متن قرآن|«{{آیه|3|179}}»}}<ref>[[آیه 179 سوره آل عمران|سوره آل عمران، آیه ۱۷۹.]]</ref>؛<ref>المیزان، ج‌ ۴، ص‌ ۷۸.</ref>.
-اگر مردمان [[تقوا]] گزینند نعمت‌هاى الهى به استدراج آنان نمى‌انجامد بلکه زندگى آن‌ها را [[برکت|مبارک]] و سعادتمند خواهد گردانید: {{متن قرآن|«{{آیه|7|96}}»}}<ref>[[آیه 96 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۹۶.]]</ref>؛<ref>فى ظلال القرآن، ج‌ ۳، ص‌ ۱۳۳۵.</ref>؛ التزام به عبودیت خداوند و جهت دادن به اندیشه و روان و رفتار خویش در مسیر [[شریعت]] به انسان نیروى مصونیت از روند خسران و زیان در طول زندگى مى‌بخشد:<ref>رحمة من الرحمن، ج‌ ۲، ص‌ ۱۵۹.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|103|2}} 💠<ref>[[آیه 2 سوره عصر|سوره عصر، آیه ۲.]]</ref> {{آیه|103|3}}<ref>[[آیه 3 سوره عصر|همان، آیه ۳.]]</ref>»}}.
+اگر مردمان [[تقوا]] گزینند نعمت‌هاى الهى به استدراج آنان نمى‌انجامد بلکه زندگى آن‌ها را [[برکت|مبارک]] و سعادتمند خواهد گردانید: {{متن قرآن|«{{آیه|7|96}}»}}<ref>[[آیه 96 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۹۶.]]</ref>؛<ref>فى ظلال القرآن، ج‌ ۳، ص‌ ۱۳۳۵.</ref>؛ التزام به عبودیت خداوند و جهت دادن به اندیشه و روان و رفتار خویش در مسیر [[شریعت]] به انسان نیروى مصونیت از روند خسران و زیان در طول زندگى مى‌بخشد:<ref>رحمة من الرحمن، ج‌ ۲، ص‌ ۱۵۹.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|103|2}} 💠<ref name=":6" /> {{آیه|103|3}}<ref name=":7" />»}}.
 '''''۲. یاد خدا و سپاس از او:'''''