ارشاد جاهل - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Mohammadi: /* قرآن و ارشاد جاهل */

2025-04-05T10:01:10Z

‏قرآن و ارشاد جاهل

مهدی موسوی در ‏۱۶ اکتبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۶:۴۸

2023-10-16T06:48:31Z

مهدی موسوی در ‏۱۵ اکتبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۲:۳۱

2023-10-15T12:31:19Z

مهدی موسوی در ‏۱۵ اکتبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۱:۲۵

2023-10-15T11:25:12Z

نمایش تغییرات

Aghajani در ‏۱۰ مارس ۲۰۲۰، ساعت ۰۶:۴۰

2020-03-10T06:40:53Z

Aghajani در ‏۱۰ مارس ۲۰۲۰، ساعت ۰۶:۴۰

2020-03-10T06:40:32Z

سید مهدی خدایی در ‏۱۹ ژانویهٔ ۲۰۱۶، ساعت ۱۰:۳۴

2016-01-19T10:34:49Z

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۳۰ ژانویهٔ ۲۰۱۳، ساعت ۰۶:۰۵

2013-01-30T06:05:28Z

نمایش تغییرات

بهرامی: صفحه‌ای جدید حاوی '{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}} {{نیازمند ویرایش فنی}} toc ارشاد از م...' ایجاد کرد

2013-01-27T07:55:39Z

صفحه‌ای جدید حاوی '{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}} {{نیازمند ویرایش فنی}} __toc__ ارشاد از م...' ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}}
{{نیازمند ویرایش فنی}}

__toc__

ارشاد از ماده ی رشد گرفته شده است که در لغت به معنای هدایت و به حق و درستی رهنمون کردن است<ref> معین، محمد؛ فرهنگ فارسی، تهران، انتشارات امیرکبیر، 1384ش، چ22، ج1، ص201.</ref> و در مقابل آن کلمه ی غیّ قرار دارد که به معنای هدایت به بی راهه می باشد.<ref> راغب اصفهانی، حسین؛ المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان داودی، بیروت، انتشارت دارالعلم، 1412، چ اول، ص354 و مصطفوی، حسن؛ التحقیق فی کلمات القرآن، تهران، انتشارت وزارت ارشاد، 1416، چ اول، ج4، ص139.</ref> جاهل نیز از ماده ی جهل به معنای کسی است که خالی از علم است.<ref> طریحى، فخرالدین؛ مجمع البحرین، تحقیق سیداحمد حسینی، تهران، انتشارات کتاب فروشی مرتضوی، 1375ش، چ سوم، ج5، ص345.</ref>
البته باید دانست که جهل خود بر دو قسم است "جهل بسیط" و "جهل مرکب". جهل بسيط آن است كه انسان چيزى را نمى‌داند ولى خودش هم مى‌داند كه نمى‌داند؛ ولى جهل مركّب آن است كه انسان نمى‌داند ولى نمى‌داند كه نمى‌داند و به اصطلاح جهل در جهل است و آگاهی بخشی به چنین افرادی از گروه نخست به مراتب دشوارتر است.<ref> ر.ک: مطهری، مرتضی؛ مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا، 1389، ج26، ص141.</ref>

در اصطلاح قرآنی و روایی نیز جهل در نقطه مقابل عقل قرار دارد، نه علم. از این رو جاهل به کسی گفته می شود که قدرت فهم مطالب و تجزیه و تحلیل آن را ندارد، اگرچه عالم باشد؛ به این معنا که دایره ی اطلاعاتش گسترده است و ذهنش شبیه انباری از اطلاعات و اصطلاحات است، اما توانایی تجزیه و تحلیل این اطلاعات را در جای مناسب ندارد.<ref> همان، ج22، ص695-696.</ref>بنابراین ارشاد جاهل به معنای راهنمایی شخصی است که راه را از بی راهه بازنمی شناسد.

== قرآن و ارشاد جاهل ==

اهل کتاب بودن و سری در نوشته ها داشتن، هم چنان که مزیّت و ارزش است، محاسبه در پی دارد و از تکلیف بازخواست می شود. دانایان دین و آشنایان به حقایق و عالمان به کتاب، در برابر خالق و خلق، رسالت دارند. این میثاقی است که خداوند در وهله ی نخست از پیامبرش گرفته<ref> نور/54.</ref> و در مرحله ی بعد از تمامی عالمان و آگاهان به حقایق امور.<ref> آل عمران/187.</ref>
البته غالب انسان ها وقتی نام مسئولیّت بر سر کاری می آید از آن فراری می شوند، برای همین خداوند گروهی را از میان خود مردم موظف می داند که سفر کنند به سوی دیگر عالمان و از آنها نادانسته ها را یاد گرفته و به خاندان و اقوام خویش بیاموزند. در قرآن آمده است:
«شایسته نیست مؤمنان همگى (به سوى میدان جهاد) کوچ کنند. چرا از هر گروهى از آنان، طایفه‌اى کوچ نمى‌کند تا در دین (و معارف و احکام اسلام) آگاهى یابند و به هنگام بازگشت به سوى قوم خود، آنها را بیم دهند؟! شاید (از مخالفت فرمان پروردگار) بترسند و خوددارى کنند!»<ref> توبه/122.</ref>

در این آیه نکاتی نهفته که لازم است تأمّل و توجه بیشتری در مورد آنها صورت گیرد:

‌أ) هجرت برای یادگیری علوم و مسائلی که انسان برای رشد و تعالیش بدان نیازمند است، در ردیف هجرت برای جهاد در راه خدا قرار گرفته است؛ یعنی جهاد با جهل همانند جهاد با دشمن، بر تمامی مسلمانان واجب است.<ref> مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه، تهران، انتشارات دارالکتب الاسلامیه، 1374ش، چ اول، ج8، ص194.</ref>

‌ب) مقصود از تفقه در دین یادگیری احکام عملی و علم فقه تنها نیست؛ بلکه فقه و فقاهت به معنى فهم است که از روى دقّت و تأمّل صورت بگیرد و چون در رابطه با امور دینى ذکر شود، شامل یادگیری حقایق و معارف دینى از اصول و فروع اسلامى می شود.<ref> مصطفوی، حسن؛ تفسیر روشن، تهران، انتشارات مرکز نشرکتاب، 1380ش، چ اول، ج10، ص304.</ref>

‌ج) کسانی که برای یادگیری علوم دینی گمارده می شوند، از طبقه و نژاد خاصى نیستند؛ بلکه همه از درون جامعه اسلامى برخاسته‌اند.<ref> مدرّسی، محمدتقی؛ تفسیر هدایت، ترجمه گروهی از مترجمان، مشهد، انتشارات آستان قدس، 1377، چ اول، ج4، ص255.</ref>

‌د) گروهی که کسب دانش نمودند، در جایى نمى‌مانند تا مردم نزد آنان آیند؛ بلکه خود به میان مردم مى‌روند و هشدارشان مى‌دهند<ref> همان، ص256.</ref> و این همان وظیفه ی عالمان برای ارشاد جاهلان می باشد.

== سیره ی امامان (ع) در ارشاد ==

در بیشتر کتاب هایی که به جمع آوری احادیثی در رابطه با اخلاق و اعتقادات پرداخته شده، فصلی به فضیلت کسب دانش و جایگاه والای دانشمندان اختصاص یافته است.<ref> صفارقمی، محمد؛ بصائرالدرجات، قم، انتشارات کتاب خانه آیت الله مرعشی، 1404ق، چ دوم، ج اول و کلینی، محمد؛ کافی، تهران، انتشارات اسلامیه، 1362، چ دوم، ج اول، کتاب فضل العلم و مجلسی، محمدباقر؛ بحارالانوار، بیروت، انتشارات موسسة الوفاء، 1404، جلد اول و دوم و. ...</ref> اما در همان کتاب ها به این نکته نیز اشاره شده است که در صورتی عالمی مورد ستایش واقع می شود که دیگران را از علمش بهره مند سازد.<ref> کلینی، همان، ج اول، ص33، ح7-9 و مجلسی، همان، جلد دوم، ص1-26.</ref> در روایتی حضرت علی (ع) فرمودند:

«خداوند از جاهلان براى طلب دانش پیمان نگرفت تا اینکه نخست از دانشمندان جهت بیان دانش براى جاهلان پیمان گرفت؛ چرا که علم پیش از جهل آفریده شده است.»<ref> مفید، محمد؛ امالی، قم، انتشارات کنگره شیخ مفید، 1413ق، چ اول، ص66.</ref>

در بسیاری از روایات نیز مشاهده می شود که برای هرچیزی زکاتی در نظر گرفته شده که پرداخت آن واجب است و زکات علم، انتشار دادن آن است<ref> ابن شعبه حرّانی، حسن؛ تحف العقول عن آل الرسول (ص)، قم، انتشارات جامعه مدرسین، 1404ق، چ دوم، ص364 و کلینی، همان، ج اول، ص41 و آمدی، عبدالواحد؛ تصنیف غررالحکم و دررالکلم، قم، انتشارات دفتر تبلیغات، 1366، چ اول، ص44.</ref> و آیا نشر علم، چیزی جز آگاهی بخشی به افراد ناآگاه است؟ و چه زیبا هدیّه ای است ارشاد و هدایت جاهل و آگاه نمودن او که هیچ هدیّه ای به پای آن نرسد.<ref> دیلمی، حسن؛ ارشادالقلوب الی الصواب، قم، انتشارات شریف رضی، 1412ق، چ اول، ج1، ص13.</ref> خداوند به حضرت موسی (ع) فرمود:

«چیزهای خوب را یادبگیر و به کسانی هم که نمی دانند یادبده! پس به درستی که من مزار معلّمان و راهنمایان خیر و خوبی و کسانی که آن را فرا می گیرند را، پُر از نور می کنم تا در آنجا از چیزی وحشت و هراس نداشته باشند.»<ref> همان.</ref>

== شیوه های ارشاد ==

برای آگاهی دادن به مخاطبی که نمی داند در مسیر غلط گام برمی دارد می توان از آیات و روایات و با مراجعه به سخنان بزرگان راه ها و شیوه های مختلفی را ارائه نمود که در ذیل به برخی از این روش ها اشاره می شود:

1) دعوت عملی به نیکی: تاثیر عمیق "دعوت عملى" از اینجا سرچشمه مى‌گیرد که هرگاه شنونده بداند، گوینده از دل سخن مى‌گوید و به گفته ی خویش صددرصد ایمان دارد، گوش جان خود را به روى سخنانش مى‌گشاید و سخن که از دل برخیزد بر دل مى‌نشیند و در جان اثر مى‌گذارد و بهترین نشانه ایمان گوینده به سخنش این است که خود قبل از دیگران عمل کند.<ref> مکارم شیرازی، پیشین، ج1، ص215.</ref>

ابن ابى یعفور گوید: امام صادق (ع) به من فرمود:
«مردم را به غیر از زبانتان (با عملتان) دعوت به [راه راست] کنید، تا سعى و کوشش و درستى و خویشتن دارى را از شما مشاهده کنند.»<ref> طبرسی، فضل بن حسن؛ مشکاة الانوار فی غررالاخبار، نجف، انتشارات حیدریه، 1385ق، چ دوم، ص46.</ref>

2) بیانی ساده و رسا: ساده ترین روش در ارشاد جاهل، گوشزد کردن آنچه که او نمی داند با بیانی ساده و بی پیرایه است. در ارشاد هدف این است که شخص شنونده متوجه اشتباه و خطای خویش گردد. اگر شخص ارشادکننده طوری صحبت کند که اصلا او متوجه گفته هایش نشود، نتیجه این می شود که این همه تلاش برای ارشاد، تلاش برای هیچ بوده است.<ref> ر.ک: مطهری، پیشین، ج16، ص149.</ref>

3) آموزش غیرمستقیم: امام حسن و امام حسین (ع) در ایام کودکی بر پیرمردى گذشتند که مشغول وضو گرفتن بود، ولى وضو را درست انجام نمی داد. آن دو بزرگوار (ع) (براى اینکه آن پیرمرد را آگاه نمایند) به آن پیرمرد گفتند: ما دو نفر وضو می گیریم و شما قضاوت کنید که کدام یک از ما بهتر وضو می گیرد. وقتى وضو گرفتند به وى گفتند: وضوی کدام یک از ما نیکوتر بود؟ گفت: شما هر دو خوب وضو گرفتید، ولى این پیرمرد نادان وضویش صحیح نبود. اکنون وضو گرفتن را از شما آموختم.
عرب زبان ها ضرب المثلی دارند که می گوید: "به کنایه سخن گفتن رساتر از تصریح است".

4) یادآوری: در برخی موارد، در مسیر اشتباه گام برداشتن نه به خاطر ندانستن است، بلکه بخاطر غفلت و فراموشی است. در چنین مواردی یادآوری آنچه که فراموش شده، بهترین شیوه برای هدایت و ارشاد است.<ref> مطهری، همان، ص165.</ref> خداوند متعال به رسول اکرم (ص) چنین می فرماید:
«و پیوسته تذکر ده، زیرا تذکر مؤمنان را سود مى‌بخشد.»<ref> ذاریات/55.</ref>

روش های دیگری نیز می توان به این موارد افزود که با تفاوت شرایط زمان و مکان کاربرد بهتری دارند؛ اما برشمردن همه ی آنها از حوصله ی این مقاله خارج است.

== ویژگی های ارشادکننده ==

آراستگی به اخلاق انسانی و زدودن خوی های زشت، وظیفه ی همگان است. اما چنان که بیان شد، کسی که دیگران را به نیکی ها، خوش خلقی ها، راستی ها و دوری از کژی ها و ناراستی ها فرامی خواند، بدین سبب که تا خود به این امور باور نداشته باشد توصیه هایش در دیگران چندان اثری نخواهد داشت، باید سرلوحه ی دیگران در این مسیر باشد.
از سوی دیگر مهم ترین عامل جذب و تأثیرگذاری اخلاق است. اخلاق نیک آدمی زمینه ی گرایش مردم را فراهم می آورد؛ چنان که اخلاق زشت، موجب نفرت و فرار مردم از او می گردد. پس به عنوان زیربنای شخصیّت ارشادکننده، اخلاق نخستین ضرورت است.
از جمله خصوصیّات اخلاقی و دیگر مسائلی که اطلاع از آنها برای شخص راهنما ضروری است می توان به این موارد اشاره داشت:

أ‌) حس انسان دوستی:

نخستین خصلتی که باید در وجود شخص ارشادکننده نهادینه شود، حس انسان دوستی و شور و سوز اصلاح و هدایت نوع انسان است. وجود این حس در فطرت آدمی است که وقتی می بیند تشنه کامان حقیقت از بی راهه می روند، او را وامی دارد تا به هدایت و ارشاد آنها بپردازد. نمونه ی آشکار این حرکت وجود نازنین پیامبر گرامی اسلام (ص) است. خداوند خطاب به رسول گرامیش می فرماید:
«گویى مى‌خواهى جان خود را از شدّت اندوه از دست دهى بخاطر این که آنها ایمان نمى‌آورند!»<ref> شعراء/3.</ref>

عشق به هدایت انسان ها در وجود نازنین رسول خدا(ص) چنان موج می زد که نمی توانست جهالت و نادانی برخی را ببیند و از کنارشان عبور کند.

ب‌) شهامت حق گویی

ترس، زبونی و سستی در اظهار حق، از گناهان بزرگی است که شاید جبران ناپذیر باشد. اگر انسان با آزادگی و شجاعت کامل مراقب خود نباشد، ممکن است حقیقت را فدای مصلحت موهومی کند که در ذهنش رسوخ کرده و یا محیط خاصی را پدید آورده است. اگر چنین فضایی برای ارشادکننده پیش آید، باید با استمداد از نیروی لایزال الهی، بر تخیّلات خویش غلبه نماید و جوّ کاذب را بشکند و به روش پیامبران بنگرد که چگونه اندیشه های نو و صددرصد متضاد با تفکّر محیط را عرضه می کردند و از هیچ چیز نمی هراسیدند.<ref> احزاب/39.</ref> <ref> ر.ک: [بی نا]؛ روش تبلیغ، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1403ق، صص46-47.</ref>

ج) رفق و مدارا با مردم

درجه ی ایمان و باور مردم متفاوت است و بسیاری از مسائل برایشان حل شده نیست؛ بلکه می آیند و سوال می کنند و در هر مسئله ی مسلّمی ممکن است شک کنند و با تردید بپرسند. در این گونه موارد است که شخص عالم و فرهیخته باید با بردباری و مدارا پاسخ گوید و بکوشد که با توضیح و بیانات گوناگون، موضوع را برای مردم روشن کند. از هیچ نوع سوال و مطلبی نرنجد، قیافه درهم نکشد، پرسنده را رد و طرد نکند و از تکفیر و تفسیق بپرهیزد.<ref> همان، صص40-41.</ref> آیات ابتدای سوره ی عبس یادآور همین نکته می باشد.

د) بذل علم با جان و دل

آن جا که نیاز به بیان است تا جاهلی آگاه شود، تا رهروی در چاه نیفتد، تا مرده دلی به حیات قلبی رسد، تا سرگردانی به چشمه ی یقین دست یابد، در این گونه موارد، دم فرو بستن و کتمان علم و بیان نکردن حق، خیانت است.<ref> محدّثی، جواد؛ آفات علم، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1374، چ اول، ص97.</ref> امام جواد (ع) فرموده است:
«اگر عالمان، سرگردانی را ببینند و راهنمایی اش نکنند، یا مرده ای را ببینند و او را زنده نکنند و نصیحت و خیرخواهی را کتمان کنند، اینان خائن اند.»<ref> کلینی، پیشین، ج8، ص54.</ref>

‌ه) شناخت مخاطب

کسی که در مسند ارشاد قرار دارد، باید توجه داشته باشد که با چه کسی گفتگو می کند. فهم هر فرد بسته به سنّ، جنسیّت و میزان علم و فهم، متفاوت خواهد بود.
روش ارشاد نوجوان و جوان با شیوه ی ارشاد افراد میان سال و کهن سال بسیار متفاوت است. گاهی فردی هنگام آموزش دیگران مطالبی را در حدّ آگاهی خود بیان می کند و از اصطلاحات و عبارات علمی بهره می گیرد، در صورتی که بسیاری از آن اصطلاحات برای اکثر افراد قابل پذیرش و فهم نیست.رسول خدا (ص) این روش را شیوه ی پیامبران در ارشاد دیگران معرّفی می نمایند:
« ما گروه پيامبران دستور داريم كه با مردم در خور عقلشان سخن بگوئيم »<ref> همان، ج1، ص23.</ref>

برای دست یابی به نتیجه ی مطلوب، باید مطالب را در حدّ فهم افراد ساده و روشن بیان نمود.

‌و) توجه به شرایط زمان و مکان

مکان های مذهبی هم چون مساجد و زیارت گاه ها، بهترین و مناسب ترین مکان ها برای آموزش مسائل دینی است؛ البته باید دانست که آموزش این مسائل منحصر به چنین مکان هایی نیست؛ بلکه مراکز آموزشی چون مدارس، دانشگاه ها و ... نیز زمینه ی مناسبی برای سخن گفتن در این باره را دارند.
زمان نیز به مانند مکان دارای اهمیّت بسزایی در پذیرش راهنمایی های دیگران است. پند و اندرز دیگران هنگام گرسنگی، تشنگی، خستگی، بی حوصلگی و هیجان نه تنها مفید نیست، بلکه تأثیرات منفی نیز دربردارد. ایام ماه رمضان، ماه محرّم، مجالس عزا و مراسم شادی و سرور برای اهل بیت(ع) و اوقاتی که مخاطب دوست دارد با کسی درد و دل کند، از بهترین مواقع راهنمایی دیگران است.
امام حسین (ع) از ایام حجّ بهترین بهره برداری را برای رساندن پیام انقلاب خود و بیداری مسلمانان از خواب غفلت، نمود.<ref> ر.ک: قرائتی، محسن؛ قرآن و تبلیغ، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، 1377ش، چ اول، صص37-47.</ref>

== پانویس ==

<references/>

== منابع ==
[http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&UID=42593 ارشاد جاهل، محمد سودی، سایت پژوهشکده باقر العلوم (ع) (بخش فرهنگ علوم انسانی و اسلامی)] تاریخ بازیابی : 8 بهمن 1391.
[[رده:اخلاق اجتماعی]]
[[رده:صفات پسندیده]]

@@ سطر ۱۳: / سطر ۱۳: @@
 دانایان دین و آشنایان به حقایق و عالمان به کتاب، در برابر خالق و خلق مسئولیت دارند. این میثاقی است که خداوند در وهله نخست از پیامبرش گرفته<ref>[[سوره نور]]/۵۴.</ref> و در مرحله بعد از تمامی عالمان و آگاهان به حقایق امور.<ref>[[سوره آل عمران]]/۱۸۷.</ref>
-خداوند گروهی را از میان خود مردم موظف می داند که سفر کنند به سوی دیگر عالمان و از آنها نادانسته ها را یاد گرفته و به خاندان و اقوام خویش بیاموزند. در [[قرآن|قرآن کریم]] در «[[آیه نَفْر]]» آمده است: {{متن قرآن|«وَ ما کانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ»}}؛<ref>[[سوره توبه]]/۱۲۲.</ref> شایسته نیست مؤمنان همگى (به سوى میدان جهاد) کوچ کنند. چرا از هر گروهى از آنان، طایفه‌اى کوچ نمى‌کند تا در دین (و معارف و [[احکام]] اسلام) آگاهى یابند و به هنگام بازگشت به سوى قوم خود، آنها را بیم دهند؟! شاید (از مخالفت فرمان پروردگار) بترسند و خوددارى کنند.
+خداوند گروهی را از میان خود مردم موظف می داند که سفر کنند به سوی دیگر عالمان و از آنها نادانسته ها را یاد گرفته و به خاندان و اقوام خویش بیاموزند. در [[قرآن|قرآن کریم]] در «[[آیه نَفْر]]» آمده است: {{متن قرآن|«وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً ۚ فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ»}}؛<ref>[[آیه 122 سوره توبه|سوره توبه، آیه ۱۲۲.]]</ref> شایسته نیست مؤمنان همگى (به سوى میدان جهاد) کوچ کنند. چرا از هر گروهى از آنان، طایفه‌اى کوچ نمى‌کند تا در دین (و معارف و [[احکام]] اسلام) آگاهى یابند و به هنگام بازگشت به سوى قوم خود، آنها را بیم دهند؟! شاید (از مخالفت فرمان پروردگار) بترسند و خوددارى کنند.
 در این [[آیه]] نکاتی نهفته که لازم است تأمّل و توجه بیشتری در مورد آنها صورت گیرد:
@@ سطر ۲۵: / سطر ۲۵: @@
 *گروهی که کسب دانش نمودند، در جایى نمى‌مانند تا مردم نزد آنان آیند؛ بلکه خود به میان مردم مى‌روند و هشدارشان مى‌دهند<ref>همان، ص۲۵۶.</ref> و این همان وظیفه عالمان برای ارشاد جاهلان می باشد.
-در مورد ارشاد جاهل، به «[[آیه سؤال]]» نیز استناد شده است که می فرماید: {{متن قرآن|«فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ»}}.<ref>[[سوره نحل]]/ ۴۳.</ref> وجوب تعلیم و ارشاد جاهل از وجوب تعلّم و سوال از اهل ذکر فهمیده می‌شود. در واقع بین وجوب مراجعه به عالم و سوال از اهل ذکر و وجوب پاسخ به جاهل و ارشاد وی ملازمه وجود دارد، وگرنه وجوب سوال از اهل ذکر لغو و بیهوده خواهد بود.
+در مورد ارشاد جاهل، به «[[آیه سؤال]]» نیز استناد شده است که می فرماید: {{متن قرآن|«... فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ»}}<ref>[[آیه 43 سوره نحل|سوره نحل، آیه ۴۳.]]</ref>؛ وجوب تعلیم و ارشاد جاهل از وجوب تعلّم و سوال از اهل ذکر فهمیده می‌شود. در واقع بین وجوب مراجعه به عالم و سوال از اهل ذکر و وجوب پاسخ به جاهل و ارشاد وی ملازمه وجود دارد، وگرنه وجوب سوال از اهل ذکر لغو و بیهوده خواهد بود.
 ==ارشاد در روایات==

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
 {{خوب}}
-«ارشاد جاهل» به معنای هدایت و راهنمایی شخصی است که راه را از بیراهه نمی‌شناسد. «قاعده ارشاد جاهل» یکی از [[قواعد فقهی]] است که براساس آن، ارشاد کسانی که در [[اصول دین]] و [[احکام شرعی|احکام شریعت]] جاهل هستند، بر عالمان واجب است.
+'''«ارشاد جاهل»''' به معنای هدایت و راهنمایی کسی است که احکام [[دین]] را نمى‌داند. «قاعده ارشاد جاهل» یکی از [[قواعد فقهی]] است که بر اساس آن، ارشاد کسانی که در [[اصول دین]] و [[احکام شرعی|احکام شریعت]] جاهل هستند، بر عالمان واجب است. آیات و روایات متعددی بر اثبات و لزوم این قاعده دلالت دارند.
 ==معنای ارشاد جاهل==
-ارشاد از ماده «رُشد» گرفته شده است که در لغت به معنای هدایت و به [[حق]] و درستی رهنمون کردن است<ref>معین، محمد؛ فرهنگ فارسی، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۴ش، چ۲۲، ج۱، ص۲۰۱.</ref> و در مقابل آن کلمه «غَیّ» قرار دارد که به معنای هدایت به بی راهه می باشد.<ref>راغب اصفهانی، حسین؛ المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان داودی، بیروت، انتشارت دارالعلم، ۱۴۱۲، چ اول، ص۳۵۴ و مصطفوی، حسن؛ التحقیق فی کلمات القرآن، تهران، انتشارت وزارت ارشاد، ۱۴۱۶، چ اول، ج۴، ص۱۳۹.</ref> جاهل نیز از ماده «[[جهل]]» به معنای کسی است که خالی از علم است.<ref>طریحى، فخرالدین؛ مجمع البحرین، تحقیق سید احمد حسینی، تهران، انتشارات کتاب فروشی مرتضوی، ۱۳۷۵ش، چ سوم، ج۵، ص۳۴۵.</ref>
+ارشاد از ماده «رُشد» گرفته شده است که در لغت به معنای هدایت و به [[حق]] و درستی رهنمون کردن است<ref>معین، محمد؛ فرهنگ فارسی، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۴ش، چ۲۲، ج۱، ص۲۰۱.</ref> و در مقابل آن کلمه «غَیّ» قرار دارد که به معنای هدایت به بی راهه می باشد.<ref>راغب اصفهانی، حسین؛ المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان داودی، بیروت، انتشارت دارالعلم، ۱۴۱۲، چ اول، ص۳۵۴ و مصطفوی، حسن؛ التحقیق فی کلمات القرآن، تهران، انتشارت وزارت ارشاد، ۱۴۱۶، چ اول، ج۴، ص۱۳۹.</ref> جاهل نیز از ماده «[[جهل]]» به معنای کسی است که خالی از علم است.<ref>طریحى، فخرالدین؛ مجمع البحرین، تحقیق سید احمد حسینی، تهران، انتشارات کتاب فروشی مرتضوی، ۱۳۷۵ش، چ سوم، ج۵، ص۳۴۵.</ref> البته باید دانست که جهل خود بر دو قسم است: "جهل بسیط" و "جهل مرکب". جهل بسیط آن است که انسان چیزى را نمى‌داند و خودش هم مى‌داند که نمى‌داند؛ اما جهل مرکب آن است که انسان نمى‌داند ولى نمى‌داند که نمى‌داند و به اصطلاح جهل در جهل است و آگاهی بخشی به چنین افرادی از گروه نخست به مراتب دشوارتر است.<ref>ر.ک: مطهری، مرتضی؛ مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۹، ج۲۶، ص۱۴۱.</ref>
 در اصطلاح [[قرآن|قرآنی]] و روایی نیز جهل در نقطه مقابل عقل قرار دارد، نه علم. از این رو جاهل به کسی گفته می شود که قدرت فهم مطالب و تجزیه و تحلیل آن را ندارد، اگرچه عالم باشد؛ به این معنا که دایره اطلاعاتش گسترده است و ذهنش شبیه انباری از اطلاعات و اصطلاحات است، اما توانایی تجزیه و تحلیل این اطلاعات را در جای مناسب ندارد.<ref>همان، ج۲۲، ص۶۹۵-۶۹۶.</ref> بنابراین ارشاد جاهل به معنای راهنمایی شخصی است که راه را از بیراهه بازنمی شناسد.
-در میان وظایف اسلامى سه وظیفه بسیار مهم وجود دارد که عبارتند از: 1. ارشاد جاهل 2. متنبّه نمودن غافل 3. نهى از منکر؛ منظور از ارشاد جاهل این است که اگر ببینیم کسى [[احکام شرعی|احکام]] دین را نمى داند، او را ارشاد کنیم. آرى بر شخصى که مى داند واجب است چنین انسانى که جاهل به احکام [[شرع]] است را ارشاد و راهنمایى کند. و در یک جمله کوتاه ارشاد جاهل به معناى راهنمایى آدم بى خبر از احکام الهى است.
+در میان وظایف اسلامى سه وظیفه بسیار مهم وجود دارد که عبارتند از: ۱. ارشاد جاهل ۲. متنبّه نمودن غافل ۳. نهى از منکر؛ منظور از ارشاد جاهل این است که اگر ببینیم کسى [[احکام شرعی|احکام]] دین را نمى داند، او را ارشاد کنیم. بر شخصى که مى داند واجب است چنین انسانى که جاهل به احکام [[شرع]] است را ارشاد و راهنمایى کند. و در یک جمله کوتاه ارشاد جاهل به معناى راهنمایى آدم بى خبر از احکام الهى است.
 ==قرآن و ارشاد جاهل==
@@ سطر ۱۵: / سطر ۱۳: @@
 دانایان دین و آشنایان به حقایق و عالمان به کتاب، در برابر خالق و خلق مسئولیت دارند. این میثاقی است که خداوند در وهله نخست از پیامبرش گرفته<ref>[[سوره نور]]/۵۴.</ref> و در مرحله بعد از تمامی عالمان و آگاهان به حقایق امور.<ref>[[سوره آل عمران]]/۱۸۷.</ref>
-خداوند گروهی را از میان خود مردم موظف می داند که سفر کنند به سوی دیگر عالمان و از آنها نادانسته ها را یاد گرفته و به خاندان و اقوام خویش بیاموزند. در [[قرآن]] آمده است: «شایسته نیست مؤمنان همگى (به سوى میدان جهاد) کوچ کنند. چرا از هر گروهى از آنان، طایفه‌اى کوچ نمى‌کند تا در دین (و معارف و [[احکام]] اسلام) آگاهى یابند و به هنگام بازگشت به سوى قوم خود، آنها را بیم دهند؟! شاید (از مخالفت فرمان پروردگار) بترسند و خوددارى کنند!».<ref>[[سوره توبه]]/۱۲۲.</ref>
+خداوند گروهی را از میان خود مردم موظف می داند که سفر کنند به سوی دیگر عالمان و از آنها نادانسته ها را یاد گرفته و به خاندان و اقوام خویش بیاموزند. در [[قرآن|قرآن کریم]] در «[[آیه نَفْر]]» آمده است: {{متن قرآن|«وَ ما کانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ»}}؛<ref>[[سوره توبه]]/۱۲۲.</ref> شایسته نیست مؤمنان همگى (به سوى میدان جهاد) کوچ کنند. چرا از هر گروهى از آنان، طایفه‌اى کوچ نمى‌کند تا در دین (و معارف و [[احکام]] اسلام) آگاهى یابند و به هنگام بازگشت به سوى قوم خود، آنها را بیم دهند؟! شاید (از مخالفت فرمان پروردگار) بترسند و خوددارى کنند.
 در این [[آیه]] نکاتی نهفته که لازم است تأمّل و توجه بیشتری در مورد آنها صورت گیرد:
@@ سطر ۲۷: / سطر ۲۵: @@
 *گروهی که کسب دانش نمودند، در جایى نمى‌مانند تا مردم نزد آنان آیند؛ بلکه خود به میان مردم مى‌روند و هشدارشان مى‌دهند<ref>همان، ص۲۵۶.</ref> و این همان وظیفه عالمان برای ارشاد جاهلان می باشد.
-در مورد ارشاد جاهل، به آیه «فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ»<ref>[[سوره نحل]]/ 43.</ref> نیز استناد شده است. وجوب تعلیم و ارشاد جاهل از وجوب تعلّم و سوال از اهل ذکر فهمیده می‌شود. درواقع بین وجوب مراجعه به عالم و سوال از اهل ذکر و وجوب پاسخ به جاهل و ارشاد وی ملازمه وجود دارد وگرنه وجوب سوال از اهل ذکر لغو و بیهوده خواهد بود.
+در مورد ارشاد جاهل، به «[[آیه سؤال]]» نیز استناد شده است که می فرماید: {{متن قرآن|«فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ»}}.<ref>[[سوره نحل]]/ ۴۳.</ref> وجوب تعلیم و ارشاد جاهل از وجوب تعلّم و سوال از اهل ذکر فهمیده می‌شود. در واقع بین وجوب مراجعه به عالم و سوال از اهل ذکر و وجوب پاسخ به جاهل و ارشاد وی ملازمه وجود دارد، وگرنه وجوب سوال از اهل ذکر لغو و بیهوده خواهد بود.
 ==ارشاد در روایات==
@@ سطر ۳۶: / سطر ۳۴: @@
 در بسیاری از روایات نیز مشاهده می شود که برای هر چیزی [[زکات|زکاتی]] در نظر گرفته شده که پرداخت آن واجب است و زکات علم، انتشار دادن آن است.<ref> ابن شعبه حرّانی، حسن؛ تحف العقول عن آل الرسول صلی الله علیه و آله، قم، انتشارات جامعه مدرسین، ۱۴۰۴ق، چ دوم، ص۳۶۴ و کلینی، همان، ج اول، ص۴۱ و آمدی، عبدالواحد؛ تصنیف غررالحکم و دررالکلم، قم، انتشارات دفتر تبلیغات، ۱۳۶۶، چ اول، ص۴۴.</ref> و آیا نشر علم، چیزی جز آگاهی بخشی به افراد ناآگاه است؟ و چه زیبا هدیّه ای است ارشاد و هدایت جاهل و آگاه نمودن او که هیچ هدیّه ای به پای آن نرسد.<ref>دیلمی، حسن؛ ارشادالقلوب الی الصواب، قم، انتشارات شریف رضی، ۱۴۱۲ق، چ اول، ج۱، ص۱۳.</ref>
 خداوند به [[حضرت موسی]] علیه السلام فرمود: «چیزهای خوب را یادبگیر و به کسانی هم که نمی دانند یاد بده! پس به درستی که من مزار معلمان و راهنمایان خیر و خوبی و کسانی که آن را فرامی گیرند را، پُر از نور می کنم تا در آنجا از چیزی وحشت و هراس نداشته باشند».<ref> همان.</ref>
@@ سطر ۶۸: / سطر ۶۸: @@
 *۷) توجه به شرایط زمان و مکان: مکان های مذهبی همچون [[مسجد|مساجد]] و زیارتگاه ها، بهترین و مناسب ترین مکان ها برای آموزش مسائل دینی است؛ البته باید دانست که آموزش این مسائل منحصر به چنین مکان هایی نیست؛ بلکه مراکز آموزشی چون مدارس، دانشگاه ها و... نیز زمینه مناسبی برای سخن گفتن در این باره را دارند. زمان نیز به مانند مکان دارای اهمیت بسزایی در پذیرش راهنمایی های دیگران است. پند و اندرز دیگران هنگام گرسنگی، تشنگی، خستگی، بی حوصلگی و هیجان نه تنها مفید نیست بلکه تأثیرات منفی نیز دربردارد. [[امام حسین]] علیه السلام از ایام [[حج]] بهترین بهره برداری را برای رساندن پیام انقلاب خود و بیداری مسلمانان از خواب غفلت، نمود.<ref> ر.ک: قرائتی، محسن؛ قرآن و تبلیغ، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۷۷ش، چ اول، صص۳۷-۴۷.</ref>
 ==پانویس==
 <references />
 ==منابع==
 *[http://www.pajoohe.ir "ارشاد جاهل"، دانشنامه پژوهه]، محمد سودی، تاریخ بازیابی: ۸ بهمن ۱۳۹۱.
 *[https://makarem.ir/main.aspx?reader=1&lid=0&mid=29095&catid=6509&pid=61909 "ارشاد جاهل و متنبّه نمودن غافل"، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی].
+*[https://www.jaml.ir/article_244690.html "بررسی فقهی قاعده‌ ارشاد جاهل و نقش آن در تربیت فرزند"]، محمدامین سلگی، فصلنامه فقه و حقوق نوین.
 [[رده:اخلاق اجتماعی]]
 [[رده:صفات پسندیده]]

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
 {{خوب}}
-«ارشاد جاهل» به معنای هدایت و راهنمایی شخصی که راه را از بیراهه نمی‌شناسد، از وظایف عالمان و آشنایان به حقایق دینی است.
+«ارشاد جاهل» به معنای هدایت و راهنمایی شخصی است که راه را از بیراهه نمی‌شناسد. «قاعده ارشاد جاهل» یکی از [[قواعد فقهی]] است که براساس آن، ارشاد کسانی که در [[اصول دین]] و [[احکام شرعی|احکام شریعت]] جاهل هستند، بر عالمان واجب است.
 ==معنای ارشاد جاهل==
@@ سطر ۸: / سطر ۸: @@
 در اصطلاح [[قرآن|قرآنی]] و روایی نیز جهل در نقطه مقابل عقل قرار دارد، نه علم. از این رو جاهل به کسی گفته می شود که قدرت فهم مطالب و تجزیه و تحلیل آن را ندارد، اگرچه عالم باشد؛ به این معنا که دایره اطلاعاتش گسترده است و ذهنش شبیه انباری از اطلاعات و اصطلاحات است، اما توانایی تجزیه و تحلیل این اطلاعات را در جای مناسب ندارد.<ref>همان، ج۲۲، ص۶۹۵-۶۹۶.</ref> بنابراین ارشاد جاهل به معنای راهنمایی شخصی است که راه را از بیراهه بازنمی شناسد.
 ==قرآن و ارشاد جاهل==
@@ سطر ۲۴: / سطر ۲۶: @@
 *گروهی که کسب دانش نمودند، در جایى نمى‌مانند تا مردم نزد آنان آیند؛ بلکه خود به میان مردم مى‌روند و هشدارشان مى‌دهند<ref>همان، ص۲۵۶.</ref> و این همان وظیفه عالمان برای ارشاد جاهلان می باشد.
 ==ارشاد در روایات==
@@ سطر ۵۱: / سطر ۵۵: @@
 از جمله ویژگی‌های ارشادکننده و مسائلی که اطلاع از آنها برای او ضروری است می توان به این موارد اشاره داشت:
-* ۱) خودسازی: آراستگی به [[اخلاق]] انسانی و زدودن خوی های زشت، وظیفه همگان است. اما کسی که دیگران را به نیکی ها، راستی ها و دوری از کژی ها و ناراستی ها فرامی خواند، بدین سبب که تا خود به این امور باور نداشته باشد توصیه هایش در دیگران چندان اثری نخواهد داشت، باید سرلوحه دیگران در این مسیر باشد. از سوی دیگر، مهمترین عامل جذب و تأثیرگذاری اخلاق است. اخلاق نیک آدمی زمینه گرایش مردم را فراهم می آورد؛ چنان که اخلاق زشت، موجب نفرت و فرار مردم از او می گردد. پس به عنوان زیربنای شخصیت ارشادکننده، اخلاق نخستین ضرورت است.
+*۱) خودسازی: آراستگی به [[اخلاق]] انسانی و زدودن خوی های زشت، وظیفه همگان است. اما کسی که دیگران را به نیکی ها، راستی ها و دوری از کژی ها و ناراستی ها فرامی خواند، بدین سبب که تا خود به این امور باور نداشته باشد توصیه هایش در دیگران چندان اثری نخواهد داشت، باید سرلوحه دیگران در این مسیر باشد. از سوی دیگر، مهمترین عامل جذب و تأثیرگذاری اخلاق است. اخلاق نیک آدمی زمینه گرایش مردم را فراهم می آورد؛ چنان که اخلاق زشت، موجب نفرت و فرار مردم از او می گردد. پس به عنوان زیربنای شخصیت ارشادکننده، اخلاق نخستین ضرورت است.
 *۲) حس انسان دوستی: نخستین خصلتی که باید در وجود شخص ارشادکننده نهادینه شود، حس انسان دوستی و سوز اصلاح و هدایت نوع انسان است. وجود این حس در [[فطرت]] آدمی است که وقتی می بیند تشنه کامان حقیقت از بیراهه می روند، او را وامی دارد تا به هدایت و ارشاد آنها بپردازد. نمونه آشکار این حرکت [[پیامبر اسلام]] صلی الله علیه و آله است. خداوند خطاب به رسول گرامی‌اش می فرماید: «گویى مى‌خواهى جان خود را از شدت اندوه از دست دهى بخاطر این که آنها ایمان نمى‌آورند!»<ref>[[سوره شعراء]]/۳.</ref>
@@ سطر ۶۱: / سطر ۶۵: @@
 *۵) بذل علم با جان و دل: آنجا که نیاز به بیان است تا جاهلی آگاه شود تا رهروی در چاه نیفتد، تا مرده دلی به حیات قلبی رسد، تا سرگردانی به چشمه [[یقین]] دست یابد، در این گونه موارد دم فرو بستن و کتمان علم و بیان نکردن حق، خیانت است.<ref>محدثی، جواد؛ آفات علم، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۴، چ اول، ص۹۷.</ref> [[امام جواد]] علیه السلام فرموده است: «اگر عالمان، سرگردانی را ببینند و راهنمایی اش نکنند یا مرده ای را ببینند و او را زنده نکنند و نصیحت و خیرخواهی را کتمان کنند، اینان خائن اند».<ref>کلینی، پیشین، ج۸، ص۵۴.</ref>
-*  ۶) شناخت مخاطب: کسی که در مسند ارشاد قرار دارد، باید توجه داشته باشد که با چه کسی گفتگو می کند. فهم هر فرد بسته به سنّ، جنسیّت و میزان علم و فهم، متفاوت خواهد بود. روش ارشاد نوجوان و جوان با شیوه ارشاد افراد میان سال و کهن سال بسیار متفاوت است. گاهی فردی هنگام آموزش دیگران مطالبی را در حدّ آگاهی خود بیان می کند و از اصطلاحات و عبارات علمی بهره می گیرد، در صورتی که بسیاری از آن اصطلاحات برای اکثر افراد قابل پذیرش و فهم نیست. [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله این روش را شیوه پیامبران در ارشاد دیگران معرفی می نمایند: «ما گروه پیامبران دستور داریم که با مردم در خور عقلشان سخن بگوئیم».<ref>همان، ج۱، ص۲۳.</ref>
+*۶) شناخت مخاطب: کسی که در مسند ارشاد قرار دارد، باید توجه داشته باشد که با چه کسی گفتگو می کند. فهم هر فرد بسته به سنّ، جنسیّت و میزان علم و فهم، متفاوت خواهد بود. روش ارشاد نوجوان و جوان با شیوه ارشاد افراد میان سال و کهن سال بسیار متفاوت است. گاهی فردی هنگام آموزش دیگران مطالبی را در حدّ آگاهی خود بیان می کند و از اصطلاحات و عبارات علمی بهره می گیرد، در صورتی که بسیاری از آن اصطلاحات برای اکثر افراد قابل پذیرش و فهم نیست. [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله این روش را شیوه پیامبران در ارشاد دیگران معرفی می نمایند: «ما گروه پیامبران دستور داریم که با مردم در خور عقلشان سخن بگوئیم».<ref>همان، ج۱، ص۲۳.</ref>
 *۷) توجه به شرایط زمان و مکان: مکان های مذهبی همچون [[مسجد|مساجد]] و زیارتگاه ها، بهترین و مناسب ترین مکان ها برای آموزش مسائل دینی است؛ البته باید دانست که آموزش این مسائل منحصر به چنین مکان هایی نیست؛ بلکه مراکز آموزشی چون مدارس، دانشگاه ها و... نیز زمینه مناسبی برای سخن گفتن در این باره را دارند. زمان نیز به مانند مکان دارای اهمیت بسزایی در پذیرش راهنمایی های دیگران است. پند و اندرز دیگران هنگام گرسنگی، تشنگی، خستگی، بی حوصلگی و هیجان نه تنها مفید نیست بلکه تأثیرات منفی نیز دربردارد. [[امام حسین]] علیه السلام از ایام [[حج]] بهترین بهره برداری را برای رساندن پیام انقلاب خود و بیداری مسلمانان از خواب غفلت، نمود.<ref> ر.ک: قرائتی، محسن؛ قرآن و تبلیغ، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۷۷ش، چ اول، صص۳۷-۴۷.</ref>
@@ سطر ۶۹: / سطر ۷۳: @@
 ==منابع==
 *[http://www.pajoohe.ir "ارشاد جاهل"، دانشنامه پژوهه]، محمد سودی، تاریخ بازیابی: ۸ بهمن ۱۳۹۱.
 [[رده:اخلاق اجتماعی]]
 [[رده:صفات پسندیده]]

@@ سطر ۱۰۱: / سطر ۱۰۱: @@
 ==منابع==
- محمد سودی، ارشاد جاهل، [http://www.pajoohe.ir  دانشنامه پژوهه]، تاریخ بازیابی: 8 بهمن 1391.
+محمد سودی، ارشاد جاهل، [http://www.pajoohe.ir  دانشنامه پژوهه]، تاریخ بازیابی: 8 بهمن 1391.
 [[رده:اخلاق اجتماعی]]
 [[رده:صفات پسندیده]]

@@ سطر ۱۰۱: / سطر ۱۰۱: @@
 ==منابع==
-[http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&UID=42593 ارشاد جاهل، محمد سودی، سایت پژوهشکده باقرالعلوم علیه السلام (بخش فرهنگ علوم انسانی و اسلامی)] تاریخ بازیابی: 8 بهمن 1391.
+ محمد سودی، ارشاد جاهل، [http://www.pajoohe.ir  دانشنامه پژوهه]، تاریخ بازیابی: 8 بهمن 1391.
 [[رده:اخلاق اجتماعی]]
 [[رده:صفات پسندیده]]

ارشاد جاهل - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Mohammadi: /* قرآن و ارشاد جاهل */

مهدی موسوی در ‏۱۶ اکتبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۶:۴۸

مهدی موسوی در ‏۱۵ اکتبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۲:۳۱

مهدی موسوی در ‏۱۵ اکتبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۱:۲۵

Aghajani در ‏۱۰ مارس ۲۰۲۰، ساعت ۰۶:۴۰

Aghajani در ‏۱۰ مارس ۲۰۲۰، ساعت ۰۶:۴۰

سید مهدی خدایی در ‏۱۹ ژانویهٔ ۲۰۱۶، ساعت ۱۰:۳۴

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۳۰ ژانویهٔ ۲۰۱۳، ساعت ۰۶:۰۵

بهرامی: صفحه‌ای جدید حاوی '{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}} {{نیازمند ویرایش فنی}} __toc__ ارشاد از م...' ایجاد کرد

بهرامی: صفحه‌ای جدید حاوی '{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}} {{نیازمند ویرایش فنی}} toc ارشاد از م...' ایجاد کرد