ادبیات عرب - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۷ اکتبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۲:۰۸

2023-10-07T12:08:44Z

نمایش تغییرات

مهدی موسوی در ‏۷ اکتبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۱:۱۸

2023-10-07T11:18:51Z

نمایش تغییرات

مهدی موسوی در ‏۷ اکتبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۸:۲۲

2023-10-07T08:22:33Z

نمایش تغییرات

Zamani در ‏۲۹ اکتبر ۲۰۱۳، ساعت ۰۸:۰۶

2013-10-29T08:06:36Z

Zamani: /* علوم زیرمجموعه ادبیات عرب */

2013-10-13T11:30:01Z

‏علوم زیرمجموعه ادبیات عرب

Zamani: /* تاریخچه */

2013-10-13T11:20:54Z

‏تاریخچه

Saeed zamani در ‏۲۵ سپتامبر ۲۰۱۳، ساعت ۱۳:۱۳

2013-09-25T13:13:46Z

نمایش تغییرات

Saeed zamani در ‏۲۵ سپتامبر ۲۰۱۳، ساعت ۱۳:۰۸

2013-09-25T13:08:11Z

نمایش تغییرات

Saeed zamani در ‏۲۵ سپتامبر ۲۰۱۳، ساعت ۱۳:۰۷

2013-09-25T13:07:24Z

Saeed zamani در ‏۲۵ سپتامبر ۲۰۱۳، ساعت ۱۳:۰۴

2013-09-25T13:04:52Z

نمایش تغییرات

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۹ اکتبر ۲۰۱۳، ساعت ۰۸:۰۶
سطر ۶۷:		سطر ۶۷:
	[[رده:علوم]]		[[رده:علوم]]
	[[رده:ادبیات عرب]]		[[رده:ادبیات عرب]]
		+	[[رده:ادبیات]]

@@ سطر ۳۳: / سطر ۳۳: @@
 ==علوم زیرمجموعه ادبیات عرب==
-علم لغت: علمی است كه در آن درباره مفردات الفاظ وضع شده و از جهت دلالت مطابقی آنها بر معانی‌شان بحث می‌شود و از آنجا كه موضوع این علم، لغتِ مفرد حقیقی است، برخی گفته‌اند كه علم لغت، شناخت اوضاع شخصی مفردات می‌باشد. هدف این علم پیشگیری از اشتباه در معانی حقیقی لغات و تمایز قایل شدن بین معانی حقیقی و مجازی و برداشت‌های عرفی است و روشن است كه افاده و استفاده از هر علمی منوط به شناخت لغت می‌باشد.<ref>فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، دارالجیل، بیروت، لبنان، بی‌تا، ص 6 و 7.</ref>
+[[علم لغت]]: علمی است كه در آن درباره مفردات الفاظ وضع شده و از جهت دلالت مطابقی آنها بر معانی‌شان بحث می‌شود و از آنجا كه موضوع این علم، لغتِ مفرد حقیقی است، برخی گفته‌اند كه علم لغت، شناخت اوضاع شخصی مفردات می‌باشد. هدف این علم پیشگیری از اشتباه در معانی حقیقی لغات و تمایز قایل شدن بین معانی حقیقی و مجازی و برداشت‌های عرفی است و روشن است كه افاده و استفاده از هر علمی منوط به شناخت لغت می‌باشد.<ref>فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، دارالجیل، بیروت، لبنان، بی‌تا، ص 6 و 7.</ref>
-علم صرف: یا همان تحریف، اصطلاحاً یعنی تحویل بردن و تغییردادن یك اصل كه همان مصدر باشد، به صیغه‌های مختلف كه از هر یك معنایی جدا قصد شده باشد و این معنا جز با این كلمه سازی و تغییر و تحویل حاصل نمی‌شود.<ref>جمعی از نویسندگان، جامع المقدمات، تصحیح و تعلیق، مدرس افغانی، انتشارات هجرت، قم، 1375، چ 9، ص 205 (كتاب شرح التصریف).</ref> مثل این كه چگونه از سه حرف اصلی ضارب افعال مختلف در زمان‌های مختلف اسم فاعل و اسم مفعول و... ساخته می شود.
+[[صرف]]: یا همان تصریف، اصطلاحاً یعنی تحویل بردن و تغییردادن یك اصل كه همان مصدر باشد، به صیغه‌های مختلف كه از هر یك معنایی جدا قصد شده باشد و این معنا جز با این كلمه سازی و تغییر و تحویل حاصل نمی‌شود.<ref>جمعی از نویسندگان، جامع المقدمات، تصحیح و تعلیق، مدرس افغانی، انتشارات هجرت، قم، 1375، چ 9، ص 205 (كتاب شرح التصریف).</ref> مثل این كه چگونه از سه حرف اصلی ضارب افعال مختلف در زمان‌های مختلف اسم فاعل و اسم مفعول و... ساخته می شود.
 از همین جا معلوم می‌شود كه موضوع علم صرف كلمه است و خصوصیات و ساختمان آن مورد بحث قرار می‌گیرد و فایده آن نیز شناخت كلمات و معانی آنها و نیز ساختن كلمات مناسب برای معانی مختلف می‌باشد.<ref>طباطبایی، محمدرضا، صرف ساده، دارالعلم، قم، 1372، چ 29، ص 11 و 12.</ref> در این علم درباره، جامد و مشتق، مونث و مذكر، مفرد و جمع و تثنیه، اسم یا فعل و یا حرف بودن ‌و زمان‌های مختلف افعال و... بحث می‌شود.
-علم اشتقاق: این علم شباهت فراوانی با علم صرف دارد. و كلمات را از این جهت كه تداوم اصل و كدام فرع آن است بررسی می‌كند<ref>ر.ك: سید علیخان كبیر، همان، ص 23؛ ر.ك: مدرس افغانی،‌ محمدعلی،‌ مكررات المدرس، مطبعه النعمانی، [[نجف]]، 1389 ق، چ 2، ج 1، ص 24.</ref> و نیز این كه این فرع چگونه از آن اصل حاصل شده است.<ref>‌فرهنگ معین، ذیل ماده اشتقاق، ج 1، ص 280.</ref>
+[[اشتقاق]]: این علم شباهت فراوانی با علم صرف دارد. و كلمات را از این جهت كه تداوم اصل و كدام فرع آن است بررسی می‌كند<ref>ر.ك: سید علیخان كبیر، همان، ص 23؛ ر.ك: مدرس افغانی،‌ محمدعلی،‌ مكررات المدرس، مطبعه النعمانی، [[نجف]]، 1389 ق، چ 2، ج 1، ص 24.</ref> و نیز این كه این فرع چگونه از آن اصل حاصل شده است.<ref>‌فرهنگ معین، ذیل ماده اشتقاق، ج 1، ص 280.</ref>
-علم نحو: علم به اصول و قواعدی است كه با آنها حالت و حركت حرف آخر هر كلمه در جمله و نیز كیفیت تركیب كلمات با هم در یك جمله‌، معلوم می‌شود. موضوع این علم كلمه و كلام و هدف آن نیز حفظ زبان از اشتباه لفظی است.<ref>جامع المقدمات، همان، ج 2، صص 64 و 193 و 436.</ref> در این علم درباره إعراف هر یك از فاعل و مفعول و فعل و مبتدا و خبر و... و جایگاه هر یك از آنها در جمله بحث می‌شود و همچنین این كه چه عاملی باعث می‌شود این اعراب تغییر كنند.
+[[علم نحو]]: علم به اصول و قواعدی است كه با آنها حالت و حركت حرف آخر هر كلمه در جمله و نیز كیفیت تركیب كلمات با هم در یك جمله‌، معلوم می‌شود. موضوع این علم كلمه و كلام و هدف آن نیز حفظ زبان از اشتباه لفظی است.<ref>جامع المقدمات، همان، ج 2، صص 64 و 193 و 436.</ref> در این علم درباره إعراب هر یك از فاعل و مفعول و فعل و مبتدا و خبر و... و جایگاه هر یك از آنها در جمله بحث می‌شود و همچنین این كه چه عاملی باعث می‌شود این اعراب تغییر كنند.
-علم معانی: این علم یكی از اركان بلاغت محسوب می‌شود و اصول و قواعدی را آموزش می‌دهد كه می‌توان با آنها لفظ را مطابق با مقتضای حال به كار برد، اموری همچون تقدیم، تأخیر و حذف و یا ذكر هر یك از اركان جمله و نیز ایجاز و اطناب و فصل و وصل كلام به هم... مباحث این علم را تشكیل می‌دهند.<ref>ر.ك:‌تفتازانی، مسعود بن عمر (سعدالدین) شرح مختصر المعانی، دارالذخائر، قم، 1318، چ سوم، ص 24 ـ 25.</ref>
+[[علم معانی]]: این علم یكی از اركان بلاغت محسوب می‌شود و اصول و قواعدی را آموزش می‌دهد كه می‌توان با آنها لفظ را مطابق با مقتضای حال به كار برد، اموری همچون تقدیم، تأخیر و حذف و یا ذكر هر یك از اركان جمله و نیز ایجاز و اطناب و فصل و وصل كلام به هم... مباحث این علم را تشكیل می‌دهند.<ref>ر.ك:‌تفتازانی، مسعود بن عمر (سعدالدین) شرح مختصر المعانی، دارالذخائر، قم، 1318، چ سوم، ص 24 ـ 25.</ref>
 مقتضای حال، ركن اساسی این علم است. چرا كه موقعیت مخاطب نقش فراوانی در شكل دهی به جمله دارد و گوینده و نویسنده باید كلام خود را به نوعی شكل دهد كه مخاطب هم آن را به خوبی بفهمدو هم آزرده نشود و این وظیفه علم معانی است.
@@ سطر ۴۹: / سطر ۴۹: @@
 به عبارت بهتر مراد از معانی در علم معانی، معانی ثانویه است. یعنی اغراضی كه متكلم دارد و به خاطر همان اغراض، اسلوب خاصی به كلام خود می‌دهد.<ref>ر.ك: عبدالهادی الفضلی، تهذیب البلاغه، المجع العلمی الاسلام، تهران، 1374، چ 7، ص 19.</ref> و مثلاً یك جمله‌امری مثل «برف را ببین» به جای جمله خبری «برف زیادی باریده است» به كار برده می‌شود. تا تعجب متكلم ابراز شود.<ref>ر.ك: شمسیا، سیروس،‌ معانی،‌ نشر میترا، تهران، 1375، چ 4، ص 13ـ14.</ref>
-علم بیان: این علم دومین ركن بلاغت است و علمی است كه با آشنایی با قواعد [[قرآن]] می‌توان یك معنا را با تركیب‌های مختلف بیان كرد، زیرا هر معنایی درجه‌ای از وضوح دارد كه دیگری ندارد.<ref>تفتازانی، همان، ص 218.</ref> و البته این تركیب‌ها و اسلوب‌های مختلف، معنوی‌اند نه لفظی ولذا با قواعد نحوی و معانی متفاوتند. در این علم عنصر خیال نقش اساسی دارد.<ref>عبدالهادی الفضلی، همان، ص 78.</ref> و مباحث اصلی آن عبارتند از تشبیه و استعاره، حقیقت و مجاز و كنایه.
+[[علم بیان]]: این علم دومین ركن بلاغت است و علمی است كه با آشنایی با قواعد [[قرآن]] می‌توان یك معنا را با تركیب‌های مختلف بیان كرد، زیرا هر معنایی درجه‌ای از وضوح دارد كه دیگری ندارد.<ref>تفتازانی، همان، ص 218.</ref> و البته این تركیب‌ها و اسلوب‌های مختلف، معنوی‌اند نه لفظی ولذا با قواعد نحوی و معانی متفاوتند. در این علم عنصر خیال نقش اساسی دارد.<ref>عبدالهادی الفضلی، همان، ص 78.</ref> و مباحث اصلی آن عبارتند از تشبیه و استعاره، حقیقت و مجاز و كنایه.
-علم بدیع كه برخی‌ آن را ذیل دو علم معانی و بیان دانسته‌اند. علمی است كه از صور معنوی و لفظی، زیبایی كلام بحث می‌كند ولذا به لحاظ رتبه پس از معانی و بیان و رعایت قوانین آن دو علم قرار می‌گیرد.<ref>تفتازانی، همان، ص 315؛ و عبدالهادی الفضلی، همان، ص 99.</ref> برخی از مباحث آن هم عبارتند از تضاد و طباق سجع، جناس و مبالغه.
+علم [[بدیع]] كه برخی‌ آن را ذیل دو علم معانی و بیان دانسته‌اند. علمی است كه از صور معنوی و لفظی، زیبایی كلام بحث می‌كند ولذا به لحاظ رتبه پس از معانی و بیان و رعایت قوانین آن دو علم قرار می‌گیرد.<ref>تفتازانی، همان، ص 315؛ و عبدالهادی الفضلی، همان، ص 99.</ref> برخی از مباحث آن هم عبارتند از تضاد و طباق سجع، جناس و مبالغه.
-علم عروض و قافیه: این دو علم هر دو مربوط به شعر و كلام منظوم می‌باشند. علم عروض اشعار را از حیث وزن آنها مورد مطالعه قرار می‌دهد.<ref>سید علیخان كبیر، همان.</ref> یعنی چگونگی ایجاد وزن، صحت و سقم آن و برخی از شگردهایی كه مخصوص [[احكام]] منظور است.<ref>شمسیا، سیروس، آشنایی با عروض و قافیه، انتشارات فردوس، تهران، 1375، چ 12، ص 11 ـ 12.</ref> و به گفته خواجه نصیرالدین طوسی این علم به نوعی زیر مجموعه علم موسیقی می‌باشد.<ref>اقباس، معظمه، شعر و شاعری در آثار خواجه نصیرالدین طوسی، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، 1370، ص 166.</ref>
+[[عروض و قافیه]]: این دو علم هر دو مربوط به شعر و كلام منظوم می‌باشند. علم عروض اشعار را از حیث وزن آنها مورد مطالعه قرار می‌دهد.<ref>سید علیخان كبیر، همان.</ref> یعنی چگونگی ایجاد وزن، صحت و سقم آن و برخی از شگردهایی كه مخصوص [[احكام]] منظور است.<ref>شمسیا، سیروس، آشنایی با عروض و قافیه، انتشارات فردوس، تهران، 1375، چ 12، ص 11 ـ 12.</ref> و به گفته خواجه نصیرالدین طوسی این علم به نوعی زیر مجموعه علم موسیقی می‌باشد.<ref>اقباس، معظمه، شعر و شاعری در آثار خواجه نصیرالدین طوسی، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، 1370، ص 166.</ref>
-علم قافیه: بررسی ارتباط حروف و یا كلمات آخر ابیات در شعر می‌پردازد.<ref>سید علیخان كبیر، همان.</ref> و در این علم، تعریف و مشخص كردن دقیق حرف قافیه، كلمه قافیه، ردیف و... می‌پردازند و عیوب آن را مشخص می‌كنند.<ref>شمسیا، سیروس، پیشین، ص 89 ـ 124.</ref>
+علم [[قافیه]]: بررسی ارتباط حروف و یا كلمات آخر ابیات در شعر می‌پردازد.<ref>سید علیخان كبیر، همان.</ref> و در این علم، تعریف و مشخص كردن دقیق حرف قافیه، كلمه قافیه، ردیف و... می‌پردازند و عیوب آن را مشخص می‌كنند.<ref>شمسیا، سیروس، پیشین، ص 89 ـ 124.</ref>
-آنچه ذكر شد اشاره‌ای بود به اصول علوم ادبیات عرب، معرفی فروع این علوم خود مجالی دیگر می‌طلبد، به علاوه علم محاضرات یا تاریخ، خود امروزه علم مستقل می‌باشد.
+آنچه ذكر شد اشاره‌ای بود به اصول علوم ادبیات عرب، معرفی فروع این علوم خود مجالی دیگر می‌طلبد، به علاوه علم محاضرات، خود امروزه علم مستقل می‌باشد.
 ==پانویس==

@@ سطر ۱۵: / سطر ۱۵: @@
 پس از ابوالاسود، مردمانی از [[كوفه]] و بصره كار او را تعقیب كردند. در بصره [[خلیل بن احمد]] كه او را امام علم [[عروض]] و لغت می‌دانند و [[سیبویه]] كه امام علم خواست. كتاب‌های مفصلی نوشتند. كتاب العین در لغت نوشته خلیل والكتاب در نحو، از سیبویه می‌باشد.
-بسیاری از كتاب‌های ادبی بعدی از این در كتاب اقتباس شده‌اند. در كوفه نیز [[كسایی]] و شاگردش [[فراء]] از همه نامی‌ترند. با تأسیس [[بغداد]]، علمای كوفه به بغداد آمدند و مورد حمایت [[عباسیان]] قرار گرفتند و نزاع بصری و كوفی اوج گرفت. چهار كتاب بزرگ در بغداد آن زمان تألیف شد؛ [[ادب الكاتب]] از [[ابن قتیبه]]، [[الكامل]] از [[مبرد]]، [[البیان والتبیین]] از [[جاحظ]]، [[النوادر ابی علی قاسی بغدادی|النوادر]]از ابی علی قاسی بغدادی، [[ابوالحسن اخفش]] نیز از دانشمندان بنام كوفی است. سایر علومی كه ذكر آنها رفت به تدریج شاخه شاخه شده و از علوم نحو و لغت مستقل شدند.<ref>زیدان، جرجی، تاریخ تمدن اسلام، ترجمه علی جواهر كلام، امیر كبیر، تهران، 1379، چ 9، ص 478ـ485.</ref>
+بسیاری از كتاب‌های ادبی بعدی از این در كتاب اقتباس شده‌اند. در كوفه نیز [[كسایی]] و شاگردش [[فراء]] از همه نامی‌ترند. با تأسیس [[بغداد]]، علمای كوفه به بغداد آمدند و مورد حمایت [[عباسیان]] قرار گرفتند و نزاع بصری و كوفی اوج گرفت. چهار كتاب بزرگ در بغداد آن زمان تألیف شد؛ [[ادب الكاتب]] از [[ابن قتیبه]]، [[الكامل]] از [[مبرد]]، [[البیان والتبیین]] از [[جاحظ]]، [[النوادر ابی علی قاسی بغدادی|النوادر]] از ابی علی قاسی بغدادی، [[ابوالحسن اخفش]] نیز از دانشمندان بنام كوفی است. سایر علومی كه ذكر آنها رفت به تدریج شاخه شاخه شده و از علوم نحو و لغت مستقل شدند.<ref>زیدان، جرجی، تاریخ تمدن اسلام، ترجمه علی جواهر كلام، امیر كبیر، تهران، 1379، چ 9، ص 478ـ485.</ref>
 در [[علم صرف]] نخستین كسی كه كتابی نوشت، [[ابومسلم معاذ الهرّاء]] (م 187) است كه اهل [[كوفه]] و استاد فرّاء می‌باشد و خود از شاگردان [[امام صادق]] علیه السلام بوده است.<ref>قربانی، زین العابدین، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، 1370، چ دوم، ص 102، به نقل از ریحانه الادب، ج 4، ص 312 ـ 314 و نیز فهرست ابن ندیم، ص 103.</ref> پس از او ابوعثمان مازنی كتاب التحریف را نوشت.<ref>همان، به نقل از ریحانه الادب، ج 5، ص 149 ـ 151.</ref> برخی از معروف‌ترین كتاب های علم صرف عبارتند از: الاشتقاق نوشته ابن خالویه، البیان فی التحریف نوشته شیخ احمد مهابادی، شرح شافیه استرآبادی، ‌الشافیه ابن حاجب، التحریف زنجانی و شرح التحریف تفتازانی.<ref>همان، ص 103.</ref>
@@ سطر ۲۵: / سطر ۲۵: @@
 فنون بلاغت در علم معانی و بیان بحث می‌شوند: كه ابوعبدالله مرزبانی، دانشمند شیعی، اولین تدوین‌گر این علوم می‌باشد، كتاب تجرید البلاغه از ابن میثم بحرانی، مفتاح العلوم از سكّاكی، تلخیص المفتاح‌ از محمد بن عبدالرحمان قزوینی، مطوّل از تفتازانی و... كتب معروف این علوم هستند. زمخشری و میر سید شریف جرجانی نیز از سرآمدان این دو رشته‌اند.<ref>ر.ك: قربانی، زین العابدین، همان. ص 106 و 107.</ref>
 شعر عرب جاهلی معروف است و عرب شعر و فنون آن را خوب می‌شناخته است. البته پس از اسلام گرایش اُدباء بیشتر به خطابه بوده است تا شعر. با این حال در دوران اموی،‌ حكام بنی امیه، تلاش فراوانی در جذب و احترام شعرا داشتند. شاید تلاش برای كتمان حقایقی كه شعراء در بیان فضایل اهل بیت علیهم السلام و حقانیت آنان ابراز می‌كردند، یكی از عوامل و انگیزه‌های آنان بوده است. بنی‌عباس نیز چنین بودند. مسلمانان از همان قرن اول هجری برای فهم بهتر [[قرآن]] به جمع آوری اشعار گذشتگان پرداختند. حماد بن راویه دیلمی كوفی (م 155) نخستین از ایشان است. شعرای عرب را به چهار رشته شعرای جاهلیت، شعرای مخضرمین، (از ظهور اسلام تا آخر بنی امیه)، شعرای مولدین در زمان [[عباسیان]] و بالاخره محدثین تقسیم كرده‌اند. دسته اخیر پس از انتشار [[فلسفه]] و كلام در عالم اسلام شكل گرفتند و لذا اشعار آنان رنگ و بوی جدلی و حكمی گرفته است. متبنّی به معری و شریف رضی از شعرای معروف این گروه هستند. شاعران دوره اسلامی، به دلیل تأثیرپذیری از [[قرآن]] و [[حدیث]] و نیز بهره‌وری از میراث شعر و امثال و حكم گذشتگان فصیح‌تر و باذوق‌تر از شعرای دوران جاهلی شدند.<ref>ر.ك: زیدان، جرجی، همان، ص 514ـ522.</ref> وجود شعر نشان می‌دهد كه عرب، عروض و قافیه را می‌شناخته است. ولی این دو علم نیز تدوین خود را مدیون خلیل بن احمدند.<ref>همان، ص 522.</ref> پس از او ابوعثمان بكر بن حبیب نحوی معروف به مازنی (م 247) است كه كتاب العروض والقوافی را نوشته است.<ref>ر.ك: قربانی، زین العابدین، همان، ص 107ـ108.</ref> مردم اندلس نیز تاریخ مخصوص در شعر تنظیم كردند و اسلوب و روش‌های متنوع ابداع نمودند، شعر موشح از ابتكارات ایشان است. شعرای شمال آفریقا نیز بحرهای جدیدی به علم عروض افزودند.<ref>زیدان، جرجی، همان، ص 523.</ref>
 ==معرفی اجمالی==

@@ سطر ۱۹: / سطر ۱۹: @@
 در علم صرف نخستین كسی كه كتابی نوشت، [[ابومسلم معاذ الهرّاء]] (م 187) است كه اهل [[كوفه]] و استاد [[فرّاء]] می‌باشد و خود از شاگردان [[امام صادق]] علیه السلام بوده است.<ref>قربانی، زین العابدین، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، 1370، چ دوم، ص 102، به نقل از ریحانه الادب، ج 4، ص 312 ـ 314 و نیز فهرست ابن ندیم، ص 103.</ref> پس از او ابوعثمان مازنی كتاب التحریف را نوشت.<ref>همان، به نقل از ریحانه الادب، ج 5، ص 149 ـ 151.</ref> برخی از معروف‌ترین كتاب های علم صرف عبارتند از: الاشتقاق نوشته ابن خالویه، البیان فی التحریف نوشته شیخ احمد مهابادی، شرح شافیه استرآبادی، ‌الشافیه ابن حاجب، التحریف زنجانی و شرح التحریف تفتازانی.<ref>همان، ص 103.</ref>
-در لغت، چنان كه گفته شد نخستین كتاب از [[خلیل بن احمد]] عروضی است. وی شاگرد [[امام باقر]] و [[امام صادق]] علیهم السلام بوده است. پس از او [[ابن سكّیت]] قرار دارد و سپس [[ابوالعباس مبرّد]] است، كه كتاب [[الكامل ابوالعباس مبرّد|الکامل]] را نوشته است. [[ابوبكر بن درید]] (م 321) [[مهجره اللغه]] را نوشت. [[ابوعمرو زاهد]] (م 345) نیز دو كتاب به نام‌های [[فاتت العین]] و [[فاتت الحجهره]] نوشت و كتاب های پیشین را تكمیل كرد. برخی از كتب معروف لغت عبارتند از: [[صحاح اللغه]]، [[مفردات القرآن]]، ‌[[قاموس المحیط]]، [[لسان العرب]]، ‌[[تاج العروس]] و [[مجمع البحرین]].<ref>ر.ك، همان، ص 100 ـ 102.</ref>
+در لغت، چنان كه گفته شد نخستین كتاب از [[خلیل بن احمد]] عروضی است. وی شاگرد [[امام باقر]] و [[امام صادق]] علیهم السلام بوده است. پس از او [[ابن سكّیت]] قرار دارد و سپس [[ابوالعباس مبرّد]] است، كه كتاب [[الكامل ابوالعباس مبرّد|الکامل]] را نوشته است. [[ابوبكر بن درید]] (م 321) [[مهجره اللغه]] را نوشت. [[ابوعمرو زاهد]] (م 345) نیز دو كتاب به نام‌های [[فاتت العین]] و [[فاتت الحجهره]] نوشت و كتاب های پیشین را تكمیل كرد. برخی از كتب معروف لغت عبارتند از: [[صحاح اللغه]]، [[مفردات راغب|مفردات القرآن]]، ‌[[قاموس المحیط]]، [[لسان العرب]]، ‌[[تاج العروس]] و [[مجمع البحرین]].<ref>ر.ك، همان، ص 100 ـ 102.</ref>
 بلاغت در انشاء زبان عرب نیز نتیجه آشنایی با [[قرآن]] است. كه نمونه كامل فصاحت و بلاغت می‌باشد. حفظ قرآن، خود بخود در مسلمین ایجاد بلاغت می‌نمود و پس از اسلام زبان عربی وارد دوره جدید از فصاحت و بلاغت شد. كه در خطبه‌ها و مُنشَات ‌كتبی زبان عربی كاملا هویداست، بلاغت در انشاء خطابه، بلاغت در نامه نویسی و بلاغت در تألیف كتاب هر یك داستانی جدا دارند و در آثار عربی به خوبی خودنمایی می‌كنند.<ref>ر.ك: زیدان، جرجی، همان، ص 486.</ref> و پس از قرآن باید به نقش ائمه اهل بیت علیهم السلام به خصوص نهج البلاغه حضرت امیر علیه السلام و [[صحیفه سجادیه]] امام سجاد علیه السلام نیز اشاره نمود.