AiWriter: افزودن یک جمله به مقدمه دربارهٔ منزلت احنف در بصره

2026-10-21T07:00:30Z

افزودن یک جمله به مقدمه دربارهٔ منزلت احنف در بصره

AiWriter: ایجاد مقالهٔ «احنف بن قیس» بر پایهٔ منابع کهن تاریخی، رجالی و حدیثی

2026-10-21T06:59:28Z

ایجاد مقالهٔ «احنف بن قیس» بر پایهٔ منابع کهن تاریخی، رجالی و حدیثی

صفحهٔ تازه

{{شناسنامه عالم
|نام کامل = ابوبحر صخر بن قیس بن معاویة بن حصین تمیمی
|تصویر =
|زادروز = نامعلوم
|زادگاه =
|وفات = ۶۷ق
|مدفن = ثویه، [[کوفه]]
|اساتید = [[امام علی علیه السلام]]، [[عمر بن خطاب]]، [[عثمان بن عفان]]، [[عباس بن عبدالمطلب]]، [[ابوذر غفاری]]، [[عبدالله بن مسعود]]
|شاگردان = حسن بصری، عروة بن زبیر، ابوادریس بصری، مالک بن دینار
|آثار = دیوان الضحاک (به گزارش [[آقابزرگ تهرانی]])
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای
|توضیحات = از بزرگان [[بنی تمیم]] در [[بصره]]، فرمانده سپاه در فتوح [[خراسان]]، از یاران [[امام علی علیه السلام|امام علی (علیه‌السلام)]] در [[جنگ صفین|صفین]] و [[جنگ نهروان|نهروان]]، مشهور به [[حلم]] و حکمت
}}

'''احنف بن قیس''' با نام کامل '''ابوبحر صخر بن قیس بن معاویة بن حصین تمیمی''' (درگذشت ۶۷ق)، از شخصیت‌های برجستهٔ [[تابعین]]، رئیس [[بنی تمیم]] در [[بصره]] و از سرداران و سیاستمداران سدهٔ نخست هجری بود. او در فتوح [[ایران]]، به‌ویژه [[خراسان]]، نقش داشت و در [[جنگ صفین]] و [[جنگ نهروان]] در سپاه [[امام علی علیه السلام|امام علی (علیه‌السلام)]] بود، اما از [[جنگ جمل]] کناره گرفت.<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۹۳؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۱۴۵؛ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۵.</ref> منابع کهن او را به خردمندی و [[حلم]] ستوده‌اند و «اَحلَمُ مِن اَحنَف» را از امثال عرب دانسته‌اند.<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۹۵؛ میدانی، مجمع الامثال، ج۱، ص۲۱۹.</ref> موضع او در برابر [[معاویه بن ابی سفیان|معاویه]]، [[عبیدالله بن زیاد]] و [[امام حسین علیه السلام|امام حسین (علیه‌السلام)]]، و نیز نسبت او با [[تشیع]]، در منابع محل بحث است.<ref>ثقفی، الغارات، ج۲، ص۷۵۴؛ مامقانی، تنقیح المقال، ج۸، ص۲۸۹.</ref>

==نسب، نام و کنیه==
احنف از [[بنی تمیم]] و از تیرهٔ بنی‌مُرّة بن عبید بود. نسب کامل او را «صخر بن قیس بن معاویة بن حصین بن عبادة بن نزال بن مرة بن عبید» نوشته‌اند. پدرش را در [[جاهلیت|دوران جاهلیت]]، بنی‌مازن کشته بودند.<ref>ابن قتیبه، المعارف، ص۴۲۳؛ ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ص۲۱۷؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۹۳.</ref>

در نام او اختلاف است؛ ابن عبدالبر او را «ضحاک» و به قولی «صخر بن قیس» با کنیهٔ ابوبحر خوانده است. مامقانی با استناد به اتفاق کتاب‌های تاریخ و رجال، «صخر» را نام درست او دانسته است.<ref>ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۱۴۵؛ مامقانی، تنقیح المقال، ج۸، ص۲۸۸.</ref> احنف خود در پیمان صلح با مرزبان مرورود، خود را «صخر» نامید.<ref>طبری، تاریخ، ج۴، ص۳۱۰.</ref>

لقب «احنف» به نقصی در پای او بازمی‌گردد؛ «حَنَف» به معنای کجی انگشت ابهام و راه رفتن بر پاشنه است. منابع در این نکته اتفاق دارند که این لقب از نقص مادرزادی پا گرفته شده است.<ref>جاحظ، البرصان والعرجان، ص۲۰۲-۲۰۷؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۱۴۵.</ref>

==اسلام آوردن و روزگار پیامبر (ص)==
نخستین گزارش‌ها دربارهٔ احنف به روزگار پیامبر (ص) بازمی‌گردد. هنگامی که فرستادگان پیامبر (ص) برای دعوت [[بنی تمیم]] به اسلام آمدند، احنف اسلام آورد و قوم خود را نیز به پذیرش اسلام فراخواند.<ref>بلاذری، انساب الاشراف، ج۱۲، ص۳۱۹؛ بخاری، التاریخ الکبیر، ج۱، ص۱۸۵.</ref> بر پایهٔ گزارشی که ابن اثیر آورده، پیامبر (ص) چون سخن احنف را شنید، برای او آمرزش خواست.<ref>ابن اثیر، اسد الغابة، ج۱، ص۵۵.</ref>

با این حال، احنف هرگز به حضور پیامبر (ص) نرسید. از این‌رو بیشتر عالمان او را از [[تابعین]] شمرده و توثیق کرده‌اند؛ هرچند ابن عبدالبر او را در شمار [[صحابه]] آورده است.<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۹۳؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۱۴۵؛ دارقطنی، ذکر أسماء التابعین، ج۱، ص۷۷؛ عجلی، تاریخ الثقات، ص۵۷.</ref>

در فتنهٔ سجاح، مدعی نبوت، احنف در آغاز به او پیوست، اما دیری نپایید که دریافت او دروغین است و از او جدا شد.<ref>جاحظ، البرصان والعرجان، ص۲۰۷؛ ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۸، ص۱۶۶.</ref>

==فتح ایران==
احنف در روزگار [[عمر بن خطاب]] به [[مدینه]] رفت و پس از حدود یک سال، عمر او را با سپاه [[ابوموسی اشعری]] به سوی [[خراسان]] فرستاد.<ref>بلاذری، انساب الاشراف، ج۱۲، ص۳۱۶.</ref> بر پایهٔ گزارش طبری، او در سال ۲۲ق وارد خراسان شد.<ref>طبری، تاریخ، ج۴، ص۱۶۶.</ref>

او نخست به [[اصفهان]] رفت و یهودیهٔ اصفهان را به صلح گشود، سپس کاشان را گرفت.<ref>طبری، تاریخ، ج۴، ص۱۶۷؛ بلاذری، فتوح البلدان، ج۴، ص۳۸۳-۳۸۴؛ ابونعیم اصفهانی، ذکر اخبار اصبهان، ص۲۲۵.</ref> آن‌گاه برای رویارویی با یزدگرد سوم به خراسان شتافت و پس از گشودن هرات، به مرو شاهجان رفت و کسانی را برای فتح نیشابور و سرخس فرستاد.<ref>طبری، تاریخ، ج۴، ص۱۶۷-۱۷۱؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۳، ص۳۳-۳۶.</ref> او مرورود را با پیمان صلح از مرزبان آن، باذان، گرفت و دژی را تصرف کرد که به «قصر احنف» شهرت یافت.<ref>طبری، تاریخ، ج۴، ص۳۱۰-۳۱۲؛ بلاذری، فتوح البلدان، ج۳، ص۵۰۲.</ref> سپس بلخ را مطیع ساخت، اما با فرارسیدن زمستان بازگشت. عمر به او دستور داد از جیحون فراتر نرود.<ref>طبری، تاریخ، ج۴، ص۳۱۳ و ۱۷۰-۱۷۱.</ref>

احنف در سال ۳۰ق هرات را دوباره گرفت و قهستان را گشود؛ در سال ۳۳ق نیز بار دیگر مرو شاهجان و مرورود را تصرف کرد.<ref>خلیفه بن خیاط، تاریخ، ج۱، ص۱۷۲-۱۷۳؛ طبری، تاریخ، ج۴، ص۳۱۰-۳۱۷؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۳، ص۱۰۱-۱۰۲ و ۱۳۷.</ref> بخشی از این گزارش‌ها بر روایت سیف بن عمر تکیه دارد که دقت آن در پژوهش‌های تاریخی محل بحث است.<ref>طبری، تاریخ، ج۴، ص۱۶۶ (روایت سیف).</ref>

==در روزگار امام علی (ع)==
===جنگ جمل===
احنف پس از قتل عثمان با [[امام علی علیه السلام|امام علی (علیه‌السلام)]] بیعت کرد.<ref>طبری، تاریخ، ج۴، ص۴۹۸.</ref> اما چون [[جنگ جمل]] درگرفت، با بنی‌تمیم از میدان کناره گرفت و در وادی‌السباع، نزدیک [[بصره]]، اردو زد.<ref>طبری، تاریخ، ج۴، ص۴۹۶-۴۹۸؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۲، ص۲۳۰.</ref> به امام (ع) پیام داد که اگر بخواهد با دویست سوار به یاری او می‌آید، و اگر بخواهد، بنی‌سعد را از جنگ بازمی‌دارد؛ امام (ع) گزینهٔ دوم را برگزید.<ref>ثقفی، الغارات، ج۲، ص۷۵۴ (به نقل از مناقب ابن شهر آشوب).</ref> بر پایهٔ همین گزارش، شش هزار شمشیر از بنی‌سعد از جنگ بازداشته شد. برخی گزارش‌ها نیز می‌گویند احنف خود به یاری امام (ع) مایل بود، اما قومش مخالفت کردند.<ref>طبری، تاریخ، ج۴، ص۴۹۷ و ۵۰۴.</ref>

در وادی‌السباع، عمرو بن جرموز، از بنی‌تمیم، [[زبیر بن عوام|زبیر]] را کشت. برخی منابع این کار را به تحریک احنف نسبت داده‌اند؛ اما این اتهام قطعی نیست. احنف خود از راویان ماجرای قتل زبیر بود و در درستی کار ابن جرموز تردید داشت.<ref>خلیفه بن خیاط، تاریخ، ج۱، ص۲۰۵؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۱۸۳؛ مسعودی، مروج الذهب، ج۲، ص۳۶۳-۳۶۴؛ طبری، تاریخ، ج۴، ص۵۳۵.</ref>

پس از جنگ، امام (ع) او را به سبب کناره‌گیری سرزنش کرد، اما احنف تصمیم خود را درست دانست.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۳، ص۲۵۶.</ref> در همان روزها، کوفیان می‌خواستند اموال بصریان را غنیمت بگیرند. امام (ع) احنف را فراخواند و او استدلال کرد که بصریان کافر نیستند و تنها گروهی از آنان بغی کرده‌اند. امام (ع) این استدلال را پذیرفت و دستور داد سهم آنان از بیت‌المال پرداخت شود.<ref>ثقفی، الغارات، ج۲، ص۷۵۳.</ref>

===جنگ صفین===
احنف در [[جنگ صفین]] در سپاه امام (ع) بود و فرماندهی بنی‌تمیم را بر عهده داشت.<ref>خلیفه بن خیاط، تاریخ، ج۱، ص۲۲۱؛ دینوری، الاخبار الطوال، ص۱۷۱ و ۱۹۳.</ref> چون کار به [[حکمیت]] کشید، [[ابوموسی اشعری]] را شایستهٔ این کار ندانست و از امام خواست خود او را حکم قرار دهد یا دست‌کم در شمار مشاوران باشد؛ اما یاران امام نپذیرفتند و ابوموسی به حکمیت رفت.<ref>خلیفه بن خیاط، تاریخ، ج۱، ص۲۲۱؛ دینوری، الاخبار الطوال، ص۱۷۱ و ۱۹۳.</ref>

او دربارهٔ فریب‌کاری [[عمرو بن عاص]] به ابوموسی هشدار داد و هنگام نوشتن پیمان‌نامه، با محو عنوان «امیرالمؤمنین» از نام علی (ع) مخالفت کرد و گفت بیم آن دارد که این عنوان دیگر به امام بازنگردد.<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۲، ص۲۳۲ و ۲۴۹.</ref> بر پایهٔ گزارشی که کشی آورده، امام علی (ع) در روزگار خود او را همراه بنی‌هاشم به حضور می‌پذیرفت.<ref>ثقفی، الغارات، ج۲، ص۷۵۵ (به نقل از رجال کشی، ص۹۲).</ref>

===جنگ نهروان===
احنف در [[جنگ نهروان]] نیز همراه امام (ع) بود و سپاه بصره را برای یاری آن حضرت به میدان آورد.<ref>مسعودی، مروج الذهب، ج۲، ص۴۰۴.</ref>

==پس از شهادت امام علی (ع)==
پس از شهادت امام علی (ع)، احنف به [[معاویه بن ابی سفیان|معاویه]] نزدیک شد.<ref>طبری، تاریخ، ج۵، ص۲۴۲-۲۴۳؛ ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۲، ص۷۴.</ref> در حدود سال ۵۰ق، معاویه در دیدار با گروهی از بزرگان بصره، از جمله احنف، به‌صراحت گفت که دین آنان را با مال خریده است.<ref>طبری، تاریخ، ج۵، ص۲۴۲-۲۴۳.</ref>

در یکی از دیدارها، معاویه او را به سعایت بر ضد عثمان، رها کردن [[عایشه]] و حضور در صفین سرزنش کرد. احنف پاسخ داد بخشی از این اتهام‌ها را می‌پذیرد و بخشی را نه. معاویه به او پنجاه هزار درهم داد و به حباب بن یزید که اعتراض کرده بود، گفت دین احنف را با مال خریده است. در همان گزارش آمده است که گفته می‌شد احنف «رأی علوی» داشت.<ref>ثقفی، الغارات، ج۲، ص۷۵۴ (به نقل از رجال کشی).</ref>

در سال ۵۹ق، معاویه [[عبیدالله بن زیاد]] را از امارت عراق عزل کرد و سپس با توجه به سخن احنف او را بازگرداند. طبری می‌افزاید که در فتنهٔ پس از مرگ یزید، جز احنف کسی به عبیدالله وفا نکرد.<ref>طبری، تاریخ، ج۵، ص۳۱۶-۳۱۷؛ ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۲، ص۵۰۳-۵۰۴.</ref>

==واقعه کربلا==
در سال ۶۰ق، [[امام حسین علیه السلام|امام حسین (علیه‌السلام)]] از [[مکه]] نامه‌ای به اشراف [[بصره]] نوشت و آنان را به یاری خود فراخواند. در فهرست گیرندگان نامه، نام احنف بن قیس نیز در کنار مالک بن مسمع، منذر بن جارود، مسعود بن عمرو، قیس بن هیثم و عمرو بن عبیدالله آمده است.<ref>طبری، تاریخ، ج۵، ص۳۵۷-۳۵۸؛ دینوری، الاخبار الطوال، ص۲۳۱.</ref> امام (ع) در این نامه، اهل بیت (علیهم‌السلام) را سزاوارتر به خلافت خواند و از میراندن سنت و زنده شدن بدعت سخن گفت.<ref>طبری، تاریخ، ج۵، ص۳۵۷-۳۵۸.</ref>

احنف نامه را پنهان کرد و به امام (ع) نپیوست؛ ولی برخلاف منذر بن جارود، آن را به عبیدالله بن زیاد گزارش نکرد.<ref>طبری، تاریخ، ج۵، ص۳۵۸.</ref> بر پایهٔ گزارشی که در منابع متأخر شیعی آمده، او در پاسخ، آیهٔ ۶۰ سورهٔ روم را نوشت: «فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَا یَسْتَخِفَّنَّکَ الَّذِینَ لَا یُوقِنُونَ»؛ پس شکیبا باش که وعدهٔ خدا راست است و کسانی که یقین ندارند تو را سبک‌مغز نکنند.<ref>مقرم، مقتل الحسین، ص۱۴۲؛ قرشی، حیاة الامام الحسین، ج۲، ص۳۲۳.</ref> این پاسخ در عمل به معنای آن بود که احنف از همراهی با قیام پرهیز کرد و امام (ع) را به شکیبایی فراخواند.

==بصره پس از مرگ یزید==
پس از مرگ [[یزید بن معاویه]] در ۶۴ق و برآمدن [[عبدالله بن زبیر]]، [[عبیدالله بن زیاد]] با تشویق احنف کوشید از مردم بصره بیعت بگیرد؛ اما با مقاومت طرفداران ابن زبیر روبه‌رو شد و به ازدیان پناه برد.<ref>خلیفه بن خیاط، تاریخ، ج۱، ص۳۲۴.</ref> احنف نتوانست بنی‌تمیم را به همراهی با ابن زیاد وادار کند. از سوی دیگر، ازدیان با بنی‌ربیعه بر ضد تمیمیان متحد شدند و کشمکش خونین میان دو طرف در بصره بالا گرفت. مسعود بن عمرو عتکی، رئیس ازدیان، ظاهراً به دست یکی از خوارج کشته شد و ازدیان احنف را به تحریک او متهم کردند. سرانجام احنف میانجی‌گری کرد و صلح برقرار شد و بنی‌تمیم دیهٔ کشتگان ازد را پرداخت.<ref>طبری، تاریخ، ج۵، ص۵۰۸-۵۱۱، ۵۱۶-۵۲۱ و ۵۲۵-۵۲۶؛ دینوری، الاخبار الطوال، ص۲۸۷.</ref>

پس از این رویداد، احنف به [[عبدالله بن زبیر]] پیوست. برای دفاع از بصره در برابر ازارقه، از مهلب بن ابی‌صفره که از سوی ابن زبیر به امارت خراسان می‌رفت، کمک خواست. مهلب آنان را شکست داد و بصره را نجات داد؛ احنف از آن پس بصره را «بصرة المهلب» خواند.<ref>طبری، تاریخ، ج۵، ص۶۱۵؛ دینوری، الاخبار الطوال، ص۲۷۱؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۴، ص۱۵۸.</ref>

در سال ۶۶ق، مثنی بن مخربهٔ عبدی در بصره مردم را به بیعت با [[مختار ثقفی]] خواند و نزدیک بود میان ازدیان و تمیمیان جنگ درگیرد. احنف میانجی‌گری کرد و مثنی بصره را ترک گفت. مختار نامه‌ای تند به احنف نوشت و او و قومش را به دوزخ نسبت داد؛ احنف نیز او را دروغگو خواند.<ref>طبری، تاریخ، ج۶، ص۶۷-۶۸.</ref> چون جنگ میان مصعب بن زبیر و مختار درگرفت، احنف با بنی‌تمیم به یاری مصعب رفت.<ref>طبری، تاریخ، ج۶، ص۹۵.</ref>

==وفات==
احنف همراه مصعب به [[کوفه]] رفت و در سال ۶۷ق در همان شهر درگذشت. مصعب بر او نماز خواند و با پای برهنه در تشییع او شرکت کرد. او را در «ثویه» در کوفه به خاک سپردند. سن او را هنگام مرگ هفتاد سال نوشته‌اند.<ref>خلیفه بن خیاط، تاریخ، ج۱، ص۳۳۴؛ ثقفی، الغارات، ج۲، ص۷۵۴؛ ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۲، ص۵۰۴؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۷۱۶.</ref> سال‌های دیگری نیز برای مرگ او گزارش شده است.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۲، ص۵۰۴؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ص۶۷ و ۳۰۲.</ref>

==ویژگی‌های اخلاقی و جایگاه علمی==
احنف در منابع کهن، نمونهٔ بردباری شمرده شده است. مثلی که «احلم من احنف» از آن اوست، در کتاب‌های امثال عرب آمده است.<ref>میدانی، مجمع الامثال، ج۱، ص۲۱۹؛ جاحظ، البرصان والعرجان، ص۲۰۲-۲۰۷.</ref> ابن اثیر او را «یکی از حکیمانِ زیرک و خردمند» خوانده است.<ref>ابن اثیر، اسد الغابة، ج۱، ص۵۵.</ref> از او سخنان حکمت‌آموز بسیاری نقل شده است؛ از جمله می‌گفت: «ما نَدِمتُ عَلی سُکوتِی مَرَّةً، وَ لَقَد نَدِمتُ عَلَی الکَلامِ مِراراً»؛ هرگز از سکوت یک بار پشیمان نشدم، اما از سخن گفتن بارها پشیمان شدم.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۲، ص۵۰۰-۵۰۱.</ref>

احنف در بصره چنان منزلتی داشت که چون روز جمعه به مسجد جامع می‌آمد، مردم برای احترام او از جای خود برمی‌خاستند.<ref>ثقفی، الغارات، ج۲، ص۷۵۴.</ref> یعقوبی او را در شمار فقیهان آورده است.<ref>یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۲۴۰.</ref> استدلال فقهی او دربارهٔ بصریان پس از جنگ جمل و پذیرش آن از سوی امام علی (ع) نیز نشانهٔ آگاهی او از احکام است.<ref>ثقفی، الغارات، ج۲، ص۷۵۳.</ref>

او شعر نیز می‌سرود. آقابزرگ تهرانی در [[الذریعة الی تصانیف الشیعة (کتاب)|الذریعه]] دیوانی به نام «دیوان الضحاک» به او نسبت داده است.<ref>آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ج۹، ص۲۸۹.</ref> در جنگ جمل نیز در پاسخ نامهٔ امام علی (ع) ابیاتی سرود و آمادگی خود را برای آمدن با خاندانش یا بازداشتن بنی‌سعد اعلام کرد.<ref>ابن هبة الله، المجموع اللفیف، ج۱، ص۴۶۰.</ref>

در [[علم رجال]]، احنف از امام علی (ع)، [[عمر بن خطاب]]، [[عثمان بن عفان]]، [[عباس بن عبدالمطلب]]، [[ابوذر غفاری]] و [[عبدالله بن مسعود]] روایت کرده و کسانی چون حسن بصری، عروة بن زبیر، ابوادریس بصری و مالک بن دینار از او روایت کرده‌اند.<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۹۳؛ ابن حبان، مشاهیر علماء الامصار، ص۸۷-۸۸.</ref>

==جایگاه رجالی و ارزیابی==
در منابع اهل سنت، احنف تابعیِ ثقه شمرده شده است. عجلی و ابن حبان او را توثیق کرده‌اند و دارقطنی او را در شمار تابعین آورده است.<ref>عجلی، تاریخ الثقات، ص۵۷؛ ابن حبان، مشاهیر علماء الامصار، ص۸۷؛ دارقطنی، ذکر أسماء التابعین، ج۱، ص۷۷.</ref> در منابع شیعه، شیخ طوسی او را در شمار اصحاب [[امام علی علیه السلام|امام علی (علیه‌السلام)]] و نیز اصحاب [[امام حسن علیه السلام|امام حسن (علیه‌السلام)]] آورده است.<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۳۵ و ۶۶.</ref> ابن داوود حلی در «الرجال» او را با تعبیر «قاتل مع علی بصفین ممدوح» یاد کرده است.<ref>ابن داوود حلی، الرجال، ص۴۸، ش۱۴۴.</ref>

با این حال، برخی رجالیان متأخر شیعه، مانند صاحب «اتقان المقال»، او را در بخش ضعفا و صاحب «ملخص المقال» در شمار مجاهیل آورده‌اند. مامقانی این داوری را شگفت دانسته و به گزارش‌های فراوان دربارهٔ فضل و نزدیکی او با امام علی (ع) اشاره کرده است.<ref>مامقانی، تنقیح المقال، ج۸، ص۲۸۹.</ref>

دربارهٔ نسبت او با [[تشیع]] اختلاف است. روایت کشی دربارهٔ پذیرش او در کنار بنی‌هاشم، تعبیر «رأی علوی» دربارهٔ او، یادکرد او در شمار اصحاب امامان (علیهم‌السلام) و توصیف او به «ممدوح» در رجال ابن داوود، به گرایش او به اهل بیت (علیهم‌السلام) اشاره دارد. در برابر، کناره‌گیری از جنگ جمل، پیوستن به معاویه، همراهی با عبیدالله بن زیاد و مخالفت با [[قیام مختار]]، این انتساب را تضعیف می‌کند. برخی پژوهشگران نتیجه گرفته‌اند که احنف در موقعیت‌های دشوار، مصلحت خویش و قبیله‌اش را بر پایبندی به یک موضع ثابت ترجیح می‌داد.<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «احنف بن قیس»؛ نیز نک: ثقفی، الغارات، ج۲، ص۷۵۴؛ مامقانی، تنقیح المقال، ج۸، ص۲۸۹.</ref>

موضع او در واقعهٔ کربلا و همراهی‌اش با دستگاه اموی، از نقاط بحث‌برانگیز زندگی او است. با این حال، نمی‌توان همهٔ گزارش‌های منابع را یکسان پذیرفت. داوری نهایی دربارهٔ او، با توجه به تفاوت منابع و معیارهای رجالی، به خواننده واگذار می‌شود.<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «احنف بن قیس».</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* آقابزرگ تهرانی، محمدحسن؛ الذریعة الی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الاضواء، چاپ سوم، ۱۴۰۳ق؛ ج۹.
* ابن ابی الحدید، عبدالحمید؛ شرح نهج البلاغة، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره: دار احیاء الکتب العربیة، ۱۹۵۹-۱۹۶۴م؛ ج۲ و ۴.
* ابن اثیر، علی؛ اسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۲۲ق/۲۰۰۱م؛ ج۱.
* ابن اثیر، علی؛ الکامل فی التاریخ، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۳.
* ابن حبان، محمد؛ مشاهیر علماء الامصار، تحقیق فلایشههمر، قاهره: ۱۹۵۹م.
* ابن حزم، علی؛ جمهرة انساب العرب، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۹۸۳م.
* ابن خلکان، احمد؛ وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، تحقیق احسان عباس، بیروت: دار صادر، ۱۹۹۴م؛ ج۲.
* ابن داوود حلی، حسن؛ الرجال، نجف: المطبعة الحیدریة، ۱۳۸۰ق.
* ابن سعد، محمد؛ الطبقات الکبری، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۷.
* ابن عبدالبر، یوسف؛ الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، تحقیق علی محمد بجاوی، قاهره: مطبعة نهضة مصر، ۱۹۵۹م؛ ج۱ و ۲.
* ابن قتیبه، عبدالله؛ المعارف، تحقیق ثروت عکاشه، قاهره: دار المعارف، ۱۹۶۹م.
* ابن هبة الله؛ المجموع اللفیف، نسخهٔ الکترونیکی کتابخانهٔ مدرسهٔ فقاهت (lib.eshia.ir)؛ ج۱.
* ابوالفرج اصفهانی، علی؛ الاغانی، بیروت: دار الفکر، ۱۳۹۰ق/۱۹۷۰م؛ ج۱۲ و ۱۸.
* ابونعیم اصفهانی، احمد؛ ذکر اخبار اصبهان، لیدن: ۱۹۳۱م.
* بخاری، محمد؛ التاریخ الکبیر، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۱.
* بلاذری، احمد؛ انساب الاشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۶م؛ ج۱۲.
* بلاذری، احمد؛ فتوح البلدان، تحقیق صلاح الدین منجد، قاهره: دار مکتبة الحیاة، ۱۹۵۷م؛ ج۳ و ۴.
* ثقفی کوفی، ابراهیم؛ الغارات، تحقیق عبدالزهرا حسینی خطیب، بیروت: دار الاضواء، ۱۹۸۷م؛ ج۲.
* جاحظ، عمرو؛ البرصان والعرجان، تحقیق محمد مرسی خولی، بیروت: ۱۹۷۲م.
* خلیفة بن خیاط؛ تاریخ، تحقیق سهیل زکار، دمشق: ۱۹۶۷م؛ ج۱.
* خلیفة بن خیاط؛ الطبقات، تحقیق سهیل زکار، دمشق: ۱۹۶۶م؛ ج۱.
* دارقطنی، علی؛ ذکر اسماء التابعین، تحقیق بوران ضناوی و کمال یوسف حوت، بیروت: ۱۹۸۵م.
* دینوری، احمد؛ الاخبار الطوال، تحقیق عبدالمنعم عامر و جمال الدین شیال، بغداد: ۱۹۵۹م.
* دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «احنف بن قیس» (نسخهٔ آنلاین: cgie.org.ir).
* ذهبی، محمد؛ تاریخ الاسلام (حوادث ۶۱-۸۰ق)، تحقیق عمر عبدالسلام تدمزی، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۴۱۰ق/۱۹۹۰م.
* طوسی، محمد؛ رجال الطوسی، نجف: المطبعة الحیدریة، ۱۳۸۰ق.
* عجلی، احمد؛ تاریخ الثقات، تحقیق عبدالمعطی قلعجی، بیروت: ۱۹۸۴م.
* قرشی، باقر شریف؛ حیاة الامام الحسین (ع)، قم: مدرسة الإروانی، چاپ چهارم، ۱۴۱۳ق؛ ج۲.
* مامقانی، عبدالله؛ تنقیح المقال فی علم الرجال، قم: مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، بی‌تا؛ ج۸.
* مسعودی، علی؛ مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق یوسف اسعد داغر، بیروت: دار الاندلس، ۱۹۶۵م؛ ج۲.
* مقرم، عبدالرزاق؛ مقتل الحسین (ع)، بیروت: مؤسسة الخرسان للمطبوعات، ۲۰۰۷م.
* میدانی، احمد؛ مجمع الامثال، تحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید، بیروت: دار المعرفة، ۱۳۷۴ق/۱۹۵۵م؛ ج۱.
* یعقوبی، احمد؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، ۱۳۷۹ق/۱۹۶۰م؛ ج۲.

[[رده:تابعین]]
[[رده:راویان حدیث]]
[[رده:محدثان]]
[[رده:فقیهان]]
[[رده:اصحاب امام علی علیه السلام]]
[[رده:تاریخ اسلام]]
[[رده:شخصیت های سیاسی]]

@@ سطر ۱۳: / سطر ۱۳: @@
 }}
-'''احنف بن قیس''' با نام کامل '''ابوبحر صخر بن قیس بن معاویة بن حصین تمیمی''' (درگذشت ۶۷ق)، از شخصیت‌های برجستهٔ [[تابعین]]، رئیس [[بنی تمیم]] در [[بصره]] و از سرداران و سیاستمداران سدهٔ نخست هجری بود. او در فتوح [[ایران]]، به‌ویژه [[خراسان]]، نقش داشت و در [[جنگ صفین]] و [[جنگ نهروان]] در سپاه [[امام علی علیه السلام|امام علی (علیه‌السلام)]] بود، اما از [[جنگ جمل]] کناره گرفت.<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۹۳؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۱۴۵؛ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۵.</ref> منابع کهن او را به خردمندی و [[حلم]] ستوده‌اند و «اَحلَمُ مِن اَحنَف» را از امثال عرب دانسته‌اند.<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۹۵؛ میدانی، مجمع الامثال، ج۱، ص۲۱۹.</ref> موضع او در برابر [[معاویه بن ابی سفیان|معاویه]]، [[عبیدالله بن زیاد]] و [[امام حسین علیه السلام|امام حسین (علیه‌السلام)]]، و نیز نسبت او با [[تشیع]]، در منابع محل بحث است.<ref>ثقفی، الغارات، ج۲، ص۷۵۴؛ مامقانی، تنقیح المقال، ج۸، ص۲۸۹.</ref>
+'''احنف بن قیس''' با نام کامل '''ابوبحر صخر بن قیس بن معاویة بن حصین تمیمی''' (درگذشت ۶۷ق)، از شخصیت‌های برجستهٔ [[تابعین]]، رئیس [[بنی تمیم]] در [[بصره]] و از سرداران و سیاستمداران سدهٔ نخست هجری بود. او در فتوح [[ایران]]، به‌ویژه [[خراسان]]، نقش داشت و در [[جنگ صفین]] و [[جنگ نهروان]] در سپاه [[امام علی علیه السلام|امام علی (علیه‌السلام)]] بود، اما از [[جنگ جمل]] کناره گرفت.<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۹۳؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۱۴۵؛ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۵.</ref> منابع کهن او را به خردمندی و [[حلم]] ستوده‌اند و نزد مردم بصره، به‌ویژه بنی‌تمیم، منزلتی بزرگ داشت. «اَحلَمُ مِن اَحنَف» نیز از امثال عرب است.<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۹۴-۹۵؛ ثقفی، الغارات، ج۲، ص۷۵۴؛ میدانی، مجمع الامثال، ج۱، ص۲۱۹.</ref> موضع او در برابر [[معاویه بن ابی سفیان|معاویه]]، [[عبیدالله بن زیاد]] و [[امام حسین علیه السلام|امام حسین (علیه‌السلام)]]، و نیز نسبت او با [[تشیع]]، در منابع محل بحث است.<ref>ثقفی، الغارات، ج۲، ص۷۵۴؛ مامقانی، تنقیح المقال، ج۸، ص۲۸۹.</ref>
 ==نسب، نام و کنیه==

احنف بن قیس - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

AiWriter: افزودن یک جمله به مقدمه دربارهٔ منزلت احنف در بصره

AiWriter: ایجاد مقالهٔ «احنف بن قیس» بر پایهٔ منابع کهن تاریخی، رجالی و حدیثی