Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: ابوحیان توحیدی

2026-11-13T02:27:07Z

ایجاد مقالهٔ تازه: ابوحیان توحیدی

صفحهٔ تازه

{{شناسنامه عالم
|نام کامل = علی بن محمد بن عباس
|تصویر =
|زادروز = حدود ۳۱۰ق (تخمینی)
|زادگاه = نامعلوم؛ به‌گفتهٔ یاقوت شیرازی‌الاصل و به‌گفتهٔ ابن خلکان بغدادی
|وفات = ۴۱۴ق (قول مشهور)؛ دیدگاه‌های دیگر: حدود ۳۸۰ق یا حدود ۴۰۰ق
|مدفن = روشن نیست
|اساتید = ابوسعید سیرافی، علی بن عیسی رمانی، ابوبکر شافعی، جعفر خلدی، ابوالحسین بن شمعون، ابوالفرج معافی، احمد بن بشر عامری
|شاگردان = علی بن یوسف قاضی، محمد بن منصور بن جیکان، عبدالکریم بن محمد داوودی، نصر بن عبدالعزیز مقری، محمد بن ابراهیم بن فارس
|آثار = ''الإمتاع والمؤانسة''، ''البصائر والذخائر''، ''الهوامل والشوامل''، ''الإشارات الإلهیة''، ''الصدیق والصداقة''، ''المقابسات''، ''مثالب الوزیرین''
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای
|توضیحات = ادیب، فیلسوف و متکلم معتزلی‌مذهب سدهٔ چهارم هجری و نویسندهٔ ''الإمتاع والمؤانسة''
}}

'''ابوحیان توحیدی'''، با نام علی بن محمد بن عباس، ادیب، نویسنده، فیلسوف و متکلم سدهٔ چهارم هجری بود که سال‌ها در [[بغداد]] به سر برد. او را «فیلسوف ادیبان و ادیب فیلسوفان» و «امام بلغا» (پیشوای سخن‌وران) خوانده‌اند و در [[نحو]]، [[ادبیات عرب|ادب]]، [[کلام]]، [[فلسفه]] و [[تصوف]] دستی داشت.<ref>حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۴.</ref>

زندگی او با تنگدستی گذشت؛ از راه نسخه‌برداری کتاب روزگار می‌گذراند و از وزیران بزرگ زمانه، ابن عمید و [[صاحب بن عباد]]، بهره‌ای نبرد و در ''مثالب الوزیرین'' به نکوهش آنان پرداخت.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۵، ص۱۱۲–۱۱۳.</ref> آثارش، به‌ویژه ''الإمتاع والمؤانسة'' و ''البصائر والذخائر''، آیینهٔ گفت‌وگوهای فکری و ادبی عصر اوست. مذهبش در منابع محل اختلاف است؛ در فقه او را [[شافعی]] و در کلام [[معتزله|معتزلی]] دانسته‌اند و برخی مخالفان او را به الحاد و زندقه متهم کرده‌اند.<ref>صفدی، الوافی بالوفیات، ج۲۲، ص۲۷؛ حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۴.</ref>

== نام و نسب ==
یاقوت حموی نام او را «علی بن محمد بن العباس»، کنیه‌اش را «ابوحیان» و نسبتش را «توحیدی» آورده است.<ref>حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۳.</ref> در اصل او اختلاف است؛ یاقوت او را شیرازی‌الاصل و «صوفی‌سیما و هیئت» (با ظاهر صوفیان) دانسته و به قولی نیشابوری یا [[واسط|واسطی]] خوانده است.<ref>حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۳.</ref>

ابن خلکان او را «بغدادی» خوانده و نوشته است که هیچ نسب‌شناسی به «توحیدی» نپرداخته است؛ به گفتهٔ او پدر ابوحیان در بغداد «توحید» — گونه‌ای خرما — می‌فروخت و این نسبت از آن آمده است.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۵، ص۱۱۳.</ref>

== زندگی و معیشت ==
ابوحیان پس از اقامتی در بغداد به ری رفت و با صاحب بن عباد و ابن عمید همراه شد، اما از هیچ‌یک بهره‌ای نبرد و در نکوهش آنان کتابی نوشت.<ref>حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۳.</ref> پیشهٔ او نسخه‌برداری از کتاب بود. خود می‌گوید: «لا أسترزق مع صحّة نقلی و تقیید خطّی و تزویق نسخی...»؛ «با درستی نقل و ضبط و آرایش نسخه‌هایم، روزی به دست نمی‌آورم».<ref>حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۷.</ref> در سال ۳۷۱ق، به درخواست ابن سعدان، نگارش ''الصدیق والصداقة'' را آغاز کرد و آن را در رجب ۴۰۰ق به پایان برد.<ref>حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۴.</ref>

پیوند او با صاحب بن عباد تیره شد. صاحب از او خواست سی مجلد از رسائلش را نسخه‌برداری کند و ابوحیان نپذیرفت؛ سرانجام در سال ۳۷۰ق تهیدست از درِ او رفت: «فارقت بابه ... بغیر زاد و لا راحلة، و لم یعطني فی مدّة ثلاث سنین درهما واحدا»؛ «از درِ او بدون توشه و مرکب رفتم و در سه سال یک درهم به من نداد».<ref>حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۳۶.</ref>

یاقوت او را «محدود و محارف» (بی‌بهره و تنگدست) می‌خواند که «از روزگار خود شکایت می‌کرد و در نوشته‌هایش بر محرومیت خویش می‌گریست».<ref>حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۴.</ref> به گفتهٔ خودش، در بغداد به «گدایی آشکار» ناچار شد.<ref>حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۳۰.</ref> در پایان عمر کتاب‌هایش را سوزاند و در نامه‌ای در رمضان ۴۰۰ق از این کار دفاع کرد و افزود که «در دههٔ نودم» عمر است؛ بر این پایه تولد او را حدود ۳۱۰ق تخمین زده‌اند.<ref>حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۹–۱۹۳۳.</ref>

== استادان و شاگردان ==
ابوحیان در نحو شاگرد ابوسعید سیرافی بود و او را «شیخنا» می‌خواند.<ref>حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۳۱.</ref> به گزارش ذهبی، او شاگرد علی بن عیسی رمانی، متکلم و نحوی معتزلی، بود.<ref>ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۲۷، ص۴۰۱.</ref> ابن نجار استادان او را ابوبکر شافعی، ابوسعید سیرافی، ابوالفرج معافی، ابوالحسین بن شمعون، جعفر خلدی و احمد بن بشر عامری برشمرده است.<ref>ابن حجر، لسان المیزان، ج۷، ص۳۹؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۲۷، ص۴۰۲.</ref>

شاگردانش را علی بن یوسف قاضی، محمد بن منصور بن جیکان، عبدالکریم بن محمد داوودی، نصر بن عبدالعزیز مقری فارسی و محمد بن ابراهیم بن فارس شیرازی دانسته‌اند.<ref>ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۲۷، ص۴۰۲.</ref>

== آثار ==
مهم‌ترین اثر او ''الإمتاع والمؤانسة'' است؛ گزارش چهل شب گفت‌وگوی پرسش و پاسخ با وزیر، ابن سعدان، از «اللیلة الأولی» تا «اللیلة الأربعون».<ref>توحیدی، الإمتاع والمؤانسة، ج۱، ص۴۳ و ۳۹۲.</ref> ''البصائر والذخائر'' را در ده مجلد و هر مجلد را با فاتحه و خاتمه نوشت.<ref>حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۵.</ref> ''الهوامل والشوامل'' دربردارندهٔ ۱۸۵ پرسش اوست که ابوعلی مسکویه به آنها پاسخ گفته است.<ref>طهرانی، الذریعة، ج۲۵، ص۲۵۲.</ref> ''الإشارات الإلهیة'' در دو جزء از دیگر آثار اوست.<ref>حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۵.</ref> ابن خلکان ''المقابسات'' و ''مثالب الوزیرین'' را نیز از کتاب‌های او آورده است.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۵، ص۱۱۳.</ref>

== اندیشه و سبک ==
یاقوت او را در همهٔ علوم زمانه، از نحو و لغت و [[شعر]] و ادب و [[فقه]] و کلام، «متفنّن» (چیره‌دست در فنون گوناگون) می‌داند و می‌نویسد که کلام را بر رأی معتزله می‌دانست و در تصانیفش راه [[جاحظ]] را می‌رفت.<ref>حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۴.</ref> نثر او آراسته به سجع و گفت‌وگوست.<ref>توحیدی، الإمتاع والمؤانسة، ج۱، ص۴۳.</ref>

نمونه‌ای از لحن او: «أناس مضوا تحت التوهّم، و ظنّوا أنّ الحقّ معهم، و کان الحقّ وراءهم»؛ «مردمانی در گمان خویش رفتند و پنداشتند حق با آنان است، حال آنکه حق در پسِ آنان بود».<ref>ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۲۷، ص۴۰۲.</ref> به گزارش أعیان الشیعة، دلبستگی او به فلسفه سبب شد صاحب بن عباد، که «با هر کس گرایشی به فلسفه داشت دشمنی می‌ورزید»، او را از خود براند.<ref>امین، أعیان الشیعة، ج۳، ص۳۳۱–۳۳۲.</ref>

== داوری‌ها دربارهٔ او ==
یاقوت شگفت‌زده است که هیچ دانشمندی او را یاد نکرده؛ او را «فرد روزگار» در هوشمندی و فصاحت می‌داند، اما زبانش را «سخیف» و نکوهش را پیشهٔ او می‌شمارد.<ref>حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۴.</ref> در برابر، ابن نجار او را «فقیری شکیبا، دیندار و درست‌عقیده» خوانده است.<ref>ابن حجر، لسان المیزان، ج۷، ص۳۹.</ref>

مخالفان سخت‌تر داوری کرده‌اند: به گزارش صفدی، ابن فارس او را «کذّاب و کم‌پروادین» خوانده و به قدح در شریعت متهم کرده است؛ ذهبی او را «بدعقیده» و ابن جوزی او را یکی از سه «زندیق» اسلام شمرده‌اند.<ref>صفدی، الوافی بالوفیات، ج۲۲، ص۲۷–۲۸.</ref> یکی از اتهام‌ها این بود که او «قبایح» (زشتی‌ها) را به بزرگان صحابه و «فضایح» (رسوایی‌ها) را به سلف صالح نسبت می‌داد.<ref>صفدی، الوافی بالوفیات، ج۲۲، ص۲۷.</ref>

امین در أعیان الشیعة نکوهش‌های او از صاحب بن عباد را «گزافه» می‌داند، اما دربارهٔ عقیدهٔ او داوری قطعی نمی‌کند.<ref>امین، أعیان الشیعة، ج۳، ص۳۳۲.</ref> در فقه، نووی او را از «اصحاب» شافعی و از مصنّفان آن مذهب شمرده است و در کلام او را معتزلی خوانده‌اند.<ref>صفدی، الوافی بالوفیات، ج۲۲، ص۲۸؛ حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۴.</ref> در منابع [[شیعه]]، مانند أعیان الشیعة، برای او مدخل جداگانه‌ای نیامده و در ضمن شرح حال صاحب بن عباد از او سخن رفته است.<ref>امین، أعیان الشیعة، ج۳، ص۳۳۲.</ref>

== وفات ==
سال درگذشت او روشن نیست. آقابزرگ تهرانی در الذریعة او را «م ۴۱۴» ثبت کرده است.<ref>طهرانی، الذریعة، ج۲۵، ص۲۵۲.</ref> در برابر، صفدی آن را «حدود ۳۸۰ق یا پس از آن» و ذهبی «حدود ۴۰۰ق» دانسته‌اند.<ref>صفدی، الوافی بالوفیات، ج۲۲، ص۲۸؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۲۷، ص۴۰۱.</ref>

به گزارش لسان المیزان، هنگام احتضار او را به یاد خدا اندرز دادند و گفت: «کأنّی أقدم علی جندیّ أو شرطیّ، إنّما أقدم علی ربّ غفور»؛ «گویی بر سربازی یا پاسبانی درمی‌آیم؛ نه، من بر پروردگاری آمرزنده درمی‌آیم».<ref>ابن حجر، لسان المیزان، ج۷، ص۳۹.</ref> به گزارش صفدی، او در پی تعقیب وزیر مهلبی پنهان شد و در پنهان‌کاری درگذشت.<ref>صفدی، الوافی بالوفیات، ج۲۲، ص۲۷؛ امین، أعیان الشیعة، ج۳، ص۳۳۲.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی؛ ''لسان المیزان''، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۹۷۱؛ ج۷.
* ابن خلکان، احمد بن محمد؛ ''وفیات الأعیان''، تحقیق إحسان عباس، بیروت: دار صادر، ۱۹۷۷؛ ج۵.
* امین، سید محسن؛ ''أعیان الشیعة''، بیروت: دار التعارف، بی‌تا؛ ج۳.
* توحیدی، علی بن محمد؛ ''الإمتاع والمؤانسة''، بیروت: المکتبة العصریة، بی‌تا؛ ج۱.
* حموی، یاقوت؛ ''معجم الأدباء'' (إرشاد الأریب إلی معرفة الأدیب)، تحقیق إحسان عباس، بیروت: دار الغرب الإسلامی، ۱۹۹۳؛ ج۵.
* ذهبی، محمد بن احمد؛ ''تاریخ الإسلام''، تحقیق عمر عبدالسلام تدمري، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۹۹۳؛ ج۲۷.
* صفدی، خلیل بن ایبک؛ ''الوافی بالوفیات''، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۲۰۰۰؛ ج۲۲.
* طهرانی، آقابزرگ؛ ''الذریعة إلی تصانیف الشیعة''، بیروت: دار الأضواء، بی‌تا؛ ج۲۵.

[[رده:ادیبان]]
[[رده:فیلسوفان]]
[[رده:متکلمان]]
[[رده:علمای قرن چهارم]]
[[رده:ادبیات عرب]]

ابوحیان توحیدی - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: ابوحیان توحیدی