ابوالفتح خازنی - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zamani در ‏۲۶ اوت ۲۰۲۴، ساعت ۱۲:۲۵

2024-08-26T12:25:23Z

مهدی موسوی در ‏۲۲ ژوئن ۲۰۲۳، ساعت ۱۰:۲۵

2023-06-22T10:25:38Z

مهدی موسوی در ‏۲۲ ژوئن ۲۰۲۳، ساعت ۰۸:۳۲

2023-06-22T08:32:31Z

نمایش تغییرات

سید مهدی خدایی: پروژه4

2019-08-23T05:10:26Z

پروژه4

سید مهدی خدایی: پروژه2: سنجش کیفی

2019-07-03T13:36:52Z

پروژه2: سنجش کیفی

سید مهدی خدایی در ‏۷ فوریهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۰۵:۳۸

2019-02-07T05:38:23Z

سید مهدی خدایی در ‏۷ فوریهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۰۵:۲۴

2019-02-07T05:24:44Z

Zamani در ‏۲۴ اوت ۲۰۱۴، ساعت ۱۲:۲۶

2014-08-24T12:26:36Z

Saeed zamani: عبدالرحمان ابوالفتح منصور خازنی را به ابوالفتح خازنی منتقل کرد

2013-08-27T09:57:43Z

عبدالرحمان ابوالفتح منصور خازنی را به ابوالفتح خازنی منتقل کرد

مرضیه الله وکیل جزی: صفحه‌ای جدید حاوی '{{مدخل دائرة المعارف|اثر آفرینان}} '''''عبدالرحمان ابوالفتح منصور خازنی''''' قرن:...' ایجاد کرد

2013-07-17T07:53:10Z

صفحه‌ای جدید حاوی '{{مدخل دائرة المعارف|اثر آفرینان}} '''''عبدالرحمان ابوالفتح منصور خازنی''''' قرن:...' ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل دائرة المعارف|[[اثر آفرینان]]}}

'''''عبدالرحمان ابوالفتح منصور خازنی'''''

قرن: 6

وفات: (ح 525 ق)

منجم و ریاضیدان. معروف به زاهد. غلام یونانى على خازن مروزى بود.

وى در مرو پرورش یافت و در آنجا ریاضى و [[فلسفه]] را آموخت. گرچه نزد سلطان سنجر و بزرگان دربار وى احترام بسیار داشت ولى با این همه ساده زیسته بود. در سال 513 ق با توجه به ترازوى [[ارشمیدس]]، ترازویى ساخت و آن را «میزان الحكمه» نامید و ساعتى آبى نیز به نام «میزان الساعه» ساخت. از آثار وى: «زیج معتبر سنجرى»؛ «میزان الحكمه» كه از جالبترین كتابهاى قرون وسطى در مكانیك و [[فیزیك]] است.

==منابع==
* [[انجمن مفاخر فرهنگی]]، [[اثرآفرینان]]، ج2، ص309.

[[رده:منجمان]]
[[رده:ریاضیدانان]]

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
 {{خوب}}
-'''«ابوالفتح عبدالرحمن خازنی»''' منجم و متخصص مکانیک مسلمان [[ایران|ایرانی]] در قرن پنجم و ششم قمری است. او یکی از بنیانگذاران تقویم جلالی و مؤلف دو اثر ارزشمند «زیج معتبر سنجرى» در [[علم نجوم]] و «میزان الحکمه» در علم [[فیزیک و مکانیک|مکانیک]] است.
+'''«ابوالفتح عبدالرحمن خازنی»'''، منجم، ریاضی‌دان، فیزیک‌دان و متخصص مکانیک مسلمان [[ایران|ایرانی]] رومی‌تبار در قرن پنجم و ششم قمری است. او یکی از بنیانگذاران تقویم جلالی و مؤلف دو اثر ارزشمند «زیج معتبر سنجرى» در [[علم نجوم]] و «میزان الحکمه» در علم [[فیزیک و مکانیک|مکانیک]] است.
 ==معرفی اجمالی==
-ابوالفتح عبدالرحمن منصور خازِنی، غلامى اصالتاً رومى از آنِ على خازن مروزى معرفى شده است. او به تحصیل هندسه پرداخت، به کمال رسید و زندگی زاهدانه‌ای در پیش گرفت.
+ابوالفتح عبدالرحمن منصور خازِنی، غلامى اصالتاً رومى از آنِ على خازن مروزى خزانه‌دار بارگاه مرو معرفى شده است. او به تحصیل هندسه پرداخت، به کمال رسید و زندگی زاهدانه‌ای در پیش گرفت.
-ظاهراً خازنى ساکن شهر مرو بوده و تحت حمایت دربار [[سلجوقیان]] به ویژه سلطان سنجر بن ملکشاه سلجوقی فعالیت مى کرده است، چرا که وى مهمترین اثر نجومى خود یعنى «زیج معتبر سنجرى» را به این سلطان تقدیم کرده است.
+ظاهراً خازنى ساکن شهر مرو بوده و تحت حمایت دربار [[سلجوقیان]] به ویژه سلطان سنجر بن ملکشاه سلجوقی فعالیت مى کرده است، چرا که وى مهمترین اثر نجومى خود یعنى «زیج معتبر سنجرى» را به این سلطان تقدیم کرده است. خازنی بارها پیشنهادهای دربار برای پست و مقام‌های حکومتی را رد می‌کند و ترجیح می‌دهد در مقام یک دانشمند مستقل باقی بماند.
-از تاریخ دقیق تولد و وفات خازنى اطلاعى در دست نیست، اما از آثار او بر می آید که دست کم از سال ۴۷۵ هجری قمری فعالیت نجومی داشته است.
+ابوالفتح خازنی در بخشی از فعالیت‌های علمی خود، به اختراع یک ترازوی آبی برای اندازه‌گیری جرم حجمی مواد و میزان خلوص آلیاژها می‌پردازد و شخصاً نمونه‌ای از آنرا برای دربار مرو می‌سازد. اما سرنوشت او بس غم‌انگیز است؛ کارکنان دربار که وجود چنین ترازوی شگفتی را برملاکننده تقلب‌های خود می‌دانستند، آنرا به آتش می‌کشند و خازنی از غصه ترازو، دق می‌کند و می‌میرد.
 ==آثار و فعالیت‌های علمی==
-=== فعالیت‌های نجومی ===
+===فعالیت‌های نجومی===
 خازنى در زمره ۲۲ منجم یا گروههاى رصدى دوره [[اسلام|اسلامى]] بوده که رصدهاى مستقلى انجام داده است.
@@ سطر ۲۰: / سطر ۳۳: @@
 در ستاره‌شناسی گذشته، مجموعه‌ای از جدول‌ها که مقادیر کمیت‌هایی که برای تعیین موضع سیاره‌ها به کار می‌رفته، در آن درج می‌شده‌ است «زیج» یا «زیگ» می‌گفتند. واژه زیج، عربی واژه فارسی زیگ است که در پارسی میانه به معنای جدول اختری یا سالنامه است. زیج معتبر سنجری حاصل رصدهاى 35 سالۀ خازنی است. وى در مقدمه فهرستى از نوآورى هایش را در این زیج عرضه مى کند که مهمترین آنها درباره رؤیت هلال ماه، نظریه گرفتگى هاست. همچنین وى موارد برترى زیج معتبر را نسبت به زیج هاى قبلى بیان کرده است.
-از این اثر چهار نسخه باقى مانده است که دو نسخه کتابخانه واتیکان و موزه بریتانیا نسبتاً کاملتر و نسخه هاى کتابخانه مدرسه عالى شهید مطهرى و حمیدیه استانبول ناقصتر و حاوى خلاصه اى از مطالب زیج اند. البته این چهار نسخه در بعضى بخشها مکمل یکدیگرند. تاریخهاى گوناگونى بین سالهاى ۵۰۰ تا ۵۳۰ قمری براى تألیف زیج معتبر ذکر کرده اند، اما به نظر مى رسد تاریخ ۵۰۹ قمری که جدول مختصات ستارگان نیز در زیج براساس آن تنظیم شده، به واقع نزدیکتر است.
+از این اثر چهار نسخه باقى مانده است. البته این چهار نسخه در بعضى بخشها مکمل یکدیگرند. تاریخهاى گوناگونى بین سالهاى ۵۰۰ تا ۵۳۰ قمری براى تألیف زیج معتبر ذکر کرده اند، اما به نظر مى رسد تاریخ ۵۰۹ قمری که جدول مختصات ستارگان نیز در زیج براساس آن تنظیم شده، به واقع نزدیکتر است.
 از زیج معتبر سنجرى با عنوان «جامع التواریخ سنجرى» نیز یاد شده است. در حدود سى برگ از زیج به توصیف گاهشماری هاى رایج و منسوخ در قلمرو اسلامى تا دوره خازنى اختصاص دارد. همچنین روشهایى براى تبدیل گاه شماریها به یکدیگر، جدول ها و توضیحاتى درباره ایام [[روزه]] و جشنهاى مسلمانان، رومیها، عبریان و [[مسیحیت|مسیحیها]] وجود دارد. افزون بر این، در جدولهاى پایان زیج، فهرست پادشاهان [[بابل|بابلى]]، هخامنشى، ساسانى، خلفاى [[بنی امیه|اموى]] و [[حکومت بنی عباس|عباسى]]، فرمانروایان شمال افریقا، [[آل بویه]] و سلجوقیان به همراه مدت حکومت هریک آمده است.
 '''رسالة الاعتبار:'''
-رساله فى نُکَت کیفیة اعتبار مواضع السیاره، معروف به رسالة الاعتبار؛ در این رساله خازنى به دلایل خطاهاى رصدى و محاسباتى و به علل تفاوت میان رصد و محاسبه در موضع خورشید، ماه و سیارات پرداخته و روشهایى براى تصحیح خطاها عرضه کرده است.
+رسالة فى نُکَت کیفیة اعتبار مواضع السیاره، معروف به رسالة الاعتبار؛ در این رساله خازنى به دلایل خطاهاى رصدى و محاسباتى و به علل تفاوت میان رصد و محاسبه در موضع خورشید، ماه و سیارات پرداخته و روشهایى براى تصحیح خطاها عرضه کرده است.
-'''رساله فى الآلات العجیبه:'''
+'''رسالة فى الآلات العجیبه:'''
 این اثر از رسائل مهم موجود درباره ابزارهاى نجومى دوره اسلامى است.
-===دستاوردهاى مکانیکی===
+===دستاوردهایى در فیزیک و مکانیک===
 '''تألیف کتاب میزان الحکمة:'''
@@ سطر ۴۰: / سطر ۵۱: @@
 نیمه دوم کتاب به ساز و کار ترازوى حکمت (میزان الحکمة) اختصاص دارد. ترازوى حکمت بسیار دقیق بود، چنانکه به نوشته خازنى اگر سازنده ترازو چیره دست باشد، ترازو با دقتى معادل یک حبّه تعیین وزن مى کند. خازنى در ادامه «میزان الارض»، وسیله اى براى ترازیابى سطح زمین و «قسطاس المستقیم»، ترازوى ساخته شده به وسیله خیام، را معرفى کرده است.
-نکات بدیع و شاخص در میزان الحکمه: خازنى نظریات روشنى درباره مسائل فیزیکى مربوط به وزن اجسام داشت که آنها را در مقاله اول کتاب میزان الحکمه آورده است. خازنى مفهوم گرانروى مایعات را با اصطلاح «رطوبت» معرفى کرده است، که با افزایش رطوبت مایع، جسم جامد در آن سریعتر حرکت مى کند. وى در ادامه به پدیده اصطکاک حرکت اجسام در مایعات اشاره کرده و گفته است که اگر دو جسم متحرک در مایع، حجم و وزن یکسان ولى شکلهاى متفاوتى داشته باشند، آنکه سطح تماس آن با مایع کمتر است سریعتر حرکت مى کند. خازنى مرکز ثقل یک جسم را نقطه اى از آن دانسته است که وقتى بر مرکز عالم منطبق شود جسم ساکن بماند.
+خازنى نظریات روشنى درباره مسائل فیزیکى مربوط به وزن اجسام داشت که آنها را در مقاله اول کتاب میزان الحکمه آورده است. خازنى مفهوم گرانروى مایعات را با اصطلاح «رطوبت» معرفى کرده است، که با افزایش رطوبت مایع، جسم جامد در آن سریعتر حرکت مى کند. وى در ادامه به پدیده اصطکاک حرکت اجسام در مایعات اشاره کرده و گفته است که اگر دو جسم متحرک در مایع، حجم و وزن یکسان ولى شکلهاى متفاوتى داشته باشند، آنکه سطح تماس آن با مایع کمتر است سریعتر حرکت مى کند. خازنى مرکز ثقل یک جسم را نقطه اى از آن دانسته است که وقتى بر مرکز عالم منطبق شود جسم ساکن بماند.
-همچنین به بحث تعادل دو جسم حول مرکز ثقل مجموعه (نقطه گرانیگاه) اشاره کرده و به درستى گفته است که مرکز ثقل مجموعه، نقطه اى بر خط گذرنده از مراکز ثقل دو جسم و بین آن دو مرکز واقع است. او به وزن و وزن مخصوص جوّ آگاه بوده و در این باره گفته است که وزن اجسام در جوّى متراکمتر سبکتر است. درواقع با بیان این نکته تلویحاً به نیروى شناورى اجسام در جوّ اشاره می کند. وى اصول شناورى اجسام در مایعات را هم تشریح کرده است.
+همچنین به بحث تعادل دو جسم حول مرکز ثقل مجموعه (نقطه گرانیگاه) اشاره کرده و به درستى گفته است که مرکز ثقل مجموعه، نقطه اى بر خط گذرنده از مراکز ثقل دو جسم و بین آن دو مرکز واقع است. او به وزن مخصوص جوّ آگاه بوده و در این باره گفته است که وزن اجسام در جوّى متراکمتر سبکتر است. درواقع با بیان این نکته تلویحاً به نیروى شناورى اجسام در جوّ اشاره می کند. وى اصول شناورى اجسام در مایعات را هم تشریح کرده است.
 خازنى در بحث ترازوى حکمت، به وزنه هاى ترازوى رایج آن دوره (شامل وزنه هایى معادل یک، دو، پنج، ده، بیست و پنجاه و مانند آن برحسب واحد وزن) انتقاد کرده و سپس وزنه هاى مضارب سه (شامل وزنه هاى معادل یک، سه، نه، بیست و هفت و جز آن) را برحسب واحد وزن مناسب دانسته است. بدین ترتیب تعداد وزنه هاى لازم براى اندازه گیرى وزن به حداقل ممکن مى رسد. به عقیده روژنسکایا، خازنى مسئله اى از اندازه گیرى وزن را، که اروپاییان در سده هاى بعدى به آن پرداختند، حل کرده است.
@@ سطر ۵۶: / سطر ۶۵: @@
 خازنى به فنِّ سوراخکارىِ اجسامِ سخت، مثل یاقوت سرخ، با الماس براى خارج کردن هوا از داخل حفره هاى آن نیز اشاره کرده است.
 ==منابع==
+*[https://rch.ac.ir/article/Details?id=8300 "خازنی، عبدالرحمن"، دانشنامه جهان اسلام، جلد ۱۴].
 {{سنجش کیفی
 |سنجش=شده
@@ سطر ۷۲: / سطر ۷۹: @@
 |رده=دارد
 }}
+[[رده:علمای قرن ششم]]
 [[رده:منجمان]]
 [[رده:ریاضیدانان]]
 [[رده: مقاله های مرتبط به دانشنامه]]

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
 ابوالفتح عبدالرحمن خازنی منجم و متخصص علم الحیل(مکانیک) در قرن پنجم و ششم است. او یکی از بنیانگذاران تقویم جلالی و مؤلف دو اثر ارزشمند [[زیج معتبر سنجرى]] در علم نجوم و میزان الحکمه در علم مکانیک است.
 ==ولادت و نسب==
@@ سطر ۶۱: / سطر ۶۲: @@
 [[رده:ریاضیدانان]]
 [[رده:علمای قرن ششم]]

@@ سطر ۴۳: / سطر ۴۳: @@
 *برگرفته از دانشنامه جهان اسلام جلد ۱۴
 [[رده:منجمان]]
 [[رده:ریاضیدانان]]
 [[رده:علمای قرن ششم]]

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-خازنی عبدالرحمن منجم و متخصص علم الحیل(مکانیک) در قرن پنجم و ششم است. او یکی از بنیانگذاران تقویم جلالی و مؤلف دو اثر ارزشمند [[زیج معتبر سنجرى]] در علم نجوم و میزان الحکمه در علم مکانیک است.
+ابوالفتح عبدالرحمن خازنی منجم و متخصص علم الحیل(مکانیک) در قرن پنجم و ششم است. او یکی از بنیانگذاران تقویم جلالی و مؤلف دو اثر ارزشمند [[زیج معتبر سنجرى]] در علم نجوم و میزان الحکمه در علم مکانیک است.
 ==ولادت و نسب==
 وى غلامى اصالتاً رومى از آنِ على خازن مروزى معرفى شده است. ظاهراً خازنى ساکن شهر مرو بوده و تحت حمایت دربار [[سلجوقیان]] به ویژه سلطان سنجر بن ملکشاه فعالیت مى کرده است، چرا که وى مهمترین اثر نجومى خود یعنى زیج معتبر سنجرى را به این سلطان تقدیم کرده است

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۴ اوت ۲۰۱۴، ساعت ۱۲:۲۶
سطر ۱۶:		سطر ۱۶:
	[[رده:منجمان]]		[[رده:منجمان]]
	[[رده:ریاضیدانان]]		[[رده:ریاضیدانان]]
		+	[[رده:علمای قرن ششم]]

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-{{مدخل دائرة المعارف|[[اثر آفرینان]]}}
+خازنی عبدالرحمن منجم و متخصص علم الحیل(مکانیک) در قرن پنجم و ششم است. او یکی از بنیانگذاران تقویم جلالی و مؤلف دو اثر ارزشمند [[زیج معتبر سنجرى]] در علم نجوم و میزان الحکمه در علم مکانیک است.
-'''''عبدالرحمان ابوالفتح منصور خازنی'''''
+از تاریخ دقیق تولد و وفات خازنى اطلاعى در دست نیست، اما از آثار او بر می آید که دست کم از سال ۴۷۵ هجری قمری فعالیت نجومی داشته است.
-قرن: 6
+زیج معتبر سنجری  حاصل رصدهاى 35 ساله ی خازنی است. وى در مقدمه فهرستى از نوآورى هایش را در این زیج عرضه مى کند که مهمترین آنها دربارهء رؤیت هلأل ماه، نظریهء گرفتگى هاست. همچنین وى موارد برترى زیج معتبر را نسبت به زیج هاى قبلى بیان کرده است
-وفات: (ح 525 ق)
+از این اثر چهار نسخه باقى مانده است که دو نسخه کتابخانه واتیکان و موزه بریتانیا نسبتاً کاملتر و نسخه هاى کتابخانه مدرسه عالى شهید مطهرى و حمیدیه استانبول ناقصتر و حاوى خلاصهاى از مطالب زیج اند. البته این چهار نسخه در بعضى بخشها مکمل یکدیگرند. تاریخهاى گوناگونى بین سالهاى ۵۰۰ تا ۵۳۰ براى تألیف زیج معتبر ذکر کرده اند اما به نظر مى رسد تاریخ ۵۰۹ که جدول مختصات ستارگان نیز در زیج براساس آن تنظیم شده، به واقع نزدیکتر است.
-منجم و ریاضیدان. معروف به زاهد. غلام یونانى على خازن مروزى بود.
+از زیج معتبر سنجرى با عنوان جامع التواریخ سنجرى نیز یاد شده است.  در حدود سى برگ از زیج (نسخه واتیکان)  به توصیف گاهشماری هاى رایج و منسوخ در قلمرو اسلامى تا دوره خازنى اختصاص دارد.همچنین روشهایى براى تبدیل گاه شماریها به یکدیگر، جدول ها و توضیحاتى درباره ایام روزه و جشنهاى مسلمانان، رومیها، عبریان و مسیحیها وجود دارد. افزون بر این، در جدولهاى پایان زیج، فهرست پادشاهان بابلى، هخامنشى، ساسانى، خلفاى اموى و عباسى، فرمانروایان شمال افریقا، آلبویه و سلجوقیان به همراه مدت حکومت هریک آمده است
-وى در مرو پرورش یافت و در آنجا ریاضى و [[فلسفه]] را آموخت. گرچه نزد سلطان سنجر و بزرگان دربار وى احترام بسیار داشت ولى با این همه ساده زیسته بود. در سال 513 ق با توجه به ترازوى [[ارشمیدس]]، ترازویى ساخت و آن را «میزان الحكمه» نامید و ساعتى آبى نیز به نام «میزان الساعه» ساخت. از آثار وى: «زیج معتبر سنجرى»؛ «میزان الحكمه» كه از جالبترین كتابهاى قرون وسطى در مكانیك و [[فیزیك]] است.
+خازنى در آرایه اى که براى کبیسه هاى گاه شمارى سلطانى عرضه کرده، براى نخستین بار به درستى روش به کارگیرى کبیسه هاى پنجساله (خماسى) را براى تدقیق بیشتر تقویم شمسى بیان نموده است.
 ==منابع==
-* [[انجمن مفاخر فرهنگی]]، [[اثرآفرینان]]، ج2، ص309.
 [[رده:منجمان]]
 [[رده:ریاضیدانان]]
 [[رده:علمای قرن ششم]]

→ نسخهٔ قدیمی‌تر	نسخهٔ ‏۲۷ اوت ۲۰۱۳، ساعت ۰۹:۵۷
(بدون تفاوت)