https://wiki.ahlolbait.com/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%AD%D8%A7%D9%82 2026-11-10T16:40:24Z تاریخچهٔ ویرایش‌های این صفحه در ویکی MediaWiki 1.32.0 https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%AD%D8%A7%D9%82&diff=170260&oldid=prev 2026-11-10T12:45:02Z

<p>ایجاد مقالهٔ تازه: ابن اسحاق</p> <p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>{{شناسنامه عالم<br /> |نام کامل = محمد بن اسحاق بن یسار بن خیار، قریشی مطلبی، مولی آل مطلب<br /> |تصویر =<br /> |زادروز = حدود ۸۰ق (قول دیگر: ۸۵ق)<br /> |زادگاه = [[مدینه]]<br /> |وفات = ۱۵۱ق (اقوال دیگر: ۱۵۰ تا ۱۵۳ق)<br /> |مدفن = گورستان خیزران، [[بغداد]]<br /> |اساتید = اسحاق بن یسار (پدر)، موسی بن یسار (عمو)، [[امام باقر علیه السلام]]، [[امام صادق علیه السلام]]، [[ابان بن عثمان]]، عاصم بن عمر بن قتاده، عبدالله بن ابی بکر بن حزم، فاطمة بنت منذر، محمد بن مسلم زهری<br /> |شاگردان = زیاد بن عبدالله بکائی، سلمة بن فضل ابرش، یونس بن بکیر، ابراهیم بن سعد، شعبة بن حجاج، [[سفیان ثوری]]، حماد بن زید<br /> |آثار = «المبتدأ و المبعث و المغازی» (سیرهٔ ابن اسحاق)<br /> |عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای<br /> |توضیحات = نخستین مؤلفی که مغازی و سیرهٔ [[پیامبر اسلام]] (صلی الله علیه و آله) را در یک مجموعه تدوین کرد؛ کتاب او پایهٔ «السیرة النبویة» [[ابن هشام]] شد<br /> }}<br /> <br /> '''ابن اسحاق'''، با نام کامل '''محمد بن اسحاق بن یسار بن خیار''' (حدود ۸۰ تا ۱۵۱ق)، از موالی خاندان مطلب بن عبد مناف از تیره‌های [[قریش]]، محدث و سیره‌نویس [[مدینه|مدنی]] و صاحب کتاب «المبتدأ و المبعث و المغازی» است؛ همان کتابی که با گزینش و تهذیب [[ابن هشام]] به‌صورت [[السیرة النبویة (ابن هشام) (کتاب)|السیرة النبویة]] به دست ما رسیده است.&lt;ref&gt;ابن ندیم، الفهرست، ص۱۰۵؛ ابن هشام، السیرة النبویة، مقدمهٔ مؤلف.&lt;/ref&gt; او را نخستین کسی دانسته‌اند که در مدینه دانش را تدوین کرد و مغازی [[پیامبر اسلام]] (صلی الله علیه و آله) را در یک مجموعه فراهم آورد.&lt;ref&gt;ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۵؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۲.&lt;/ref&gt; جایگاه رجالی او در منابع محل اختلاف است؛ گروهی او را ثقه خواندند و گروهی، از جمله [[مالک بن انس]]، به تندی نکوهش کردند.&lt;ref&gt;ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۸ و ۴۱.&lt;/ref&gt; [[شیخ طوسی]] نیز او را در شمار اصحاب [[امام صادق علیه السلام]] آورده و گفته است از [[امام باقر علیه السلام|امام باقر]] و امام صادق (علیهماالسلام) روایت کرده است.&lt;ref&gt;طوسی، رجال الطوسی، ص۲۷۷، ش۳۹۹۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==نام و نسب==<br /> نسب کامل او را «محمد بن اسحاق بن یسار بن خیار» و به قولی «ابن یسار بن کوثان» نوشته‌اند. کنیه‌اش ابوبکر و به قولی ابوعبدالله، و نسبتش «قرشی مطلبی» است.&lt;ref&gt;ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۳-۳۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> جدّ او یسار، از اسیران عین التمر در روزگار خلافت [[ابوبکر]] بود که پس از ورود به مدینه مولای قیس بن مخرمة بن مطلب بن عبد مناف شد؛ از همین رو فرزندان او را «مولی آل مطلب» خوانده‌اند.&lt;ref&gt;ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۱.&lt;/ref&gt; در برخی منابع، تعبیر «از اسیران عین التمر» به خود محمد بن اسحاق نیز نسبت داده شده است؛ حال آنکه گزارش دقیق‌تر، این اسارت را دربارهٔ جدّ او یسار می‌داند.&lt;ref&gt;طوسی، رجال الطوسی، ص۲۷۷، ش۳۹۹۸؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.&lt;/ref&gt; نسبت «مولی فاطمة بنت عتبة» هم در منابع دیده می‌شود و شیخ طوسی همین نسبت را برای او آورده است.&lt;ref&gt;طوسی، رجال الطوسی، ص۲۷۷، ش۳۹۹۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==ولادت و خانواده==<br /> ذهبی سال تولد او را ۸۰ق در مدینه نوشته است.&lt;ref&gt;ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.&lt;/ref&gt; برخی پژوهشگران معاصر با تکیه بر شواهد دیگر، حدود ۸۵ق را ترجیح داده‌اند.&lt;ref&gt;دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پدرش اسحاق بن یسار و عمویش موسی بن یسار از راویان حدیث بودند و محمد نخست نزد ایشان و عموی دیگرش عبدالرحمن دانش آموخت. برادرانش ابوبکر و عمر نیز از طالبان حدیث شدند.&lt;ref&gt;دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق»؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.&lt;/ref&gt; به گزارش ذهبی، او در کودکی [[انس بن مالک]] و [[سعید بن مسیب]] را در مدینه دیده است.&lt;ref&gt;ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==تحصیل و استادان==<br /> فهرست استادان او در منابع مفصل است: پدرش، عمویش موسی، [[ابان بن عثمان]]، [[امام باقر علیه السلام|ابوجعفر محمد بن علی الباقر]]، محمد بن مسلم زهری، عاصم بن عمر بن قتاده، عبدالله بن ابی بکر بن حزم، فاطمة بنت منذر، نافع و کسانی دیگر.&lt;ref&gt;ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> زهری که خود از استادان برجستهٔ او بود، در ستایشش گفت: «لا یَزالُ بِالحِجازِ عِلمٌ کَثیرٌ ما دامَ هذَا الأَحوَلُ»؛ تا این لوچ (ابن اسحاق) در حجاز است، دانش در حجاز بسیار خواهد ماند.&lt;ref&gt;ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۷.&lt;/ref&gt; چون از او دربارهٔ مغازی ابن اسحاق پرسیدند، گفت: «هذا أعلَمُ النّاسِ بِها»؛ این مرد داناترین مردم به مغازی است.&lt;ref&gt;ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۶.&lt;/ref&gt; ابومعاویه نیز او را از حافظ‌ترین مردم می‌دانست و می‌گفت مردم مدینه هرگاه پنج حدیث یا بیشتر داشتند، آن را نزد ابن اسحاق به ودیعه می‌گذاشتند.&lt;ref&gt;ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> او در حدود ۱۱۵ق به [[مصر]] و اسکندریه رفت و از استادان آن دیار، مانند یزید بن ابی حبیب و ثمامة بن شفی، بهره برد.&lt;ref&gt;دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==از مدینه به بغداد==<br /> تنگدستی و فضای نامساعد مدینه، او را به ترک زادگاهش کشاند.&lt;ref&gt;دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».&lt;/ref&gt; به گزارش ابن سعد، او مدینه را دیرگاه ترک گفت و به جزیره، [[کوفه]]، ری و [[بغداد]] رفت و تا پایان زندگی در بغداد ماند.&lt;ref&gt;ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۲.&lt;/ref&gt; در حیره نزد [[منصور (خلیفه عباسی)|منصور عباسی]] رفت و مغازی را برای او نگاشت.&lt;ref&gt;دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».&lt;/ref&gt; سپس در بغداد و ری، در روزگار ولایتعهدی [[مهدی (خلیفه عباسی)|مهدی]]، به آموزش شاگردان پرداخت و بیشتر شاگردانش از کوفه و ری و بغداد بودند.&lt;ref&gt;دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».&lt;/ref&gt;<br /> <br /> راویان او بسیار بودند. ذهبی از میان آنان یحیی بن سعید انصاری، شعبه، [[سفیان ثوری]]، حماد بن زید و حماد بن سلمه، زیاد بن عبدالله بکائی، سلمة بن فضل ابرش و یونس بن بکیر را نام برده است.&lt;ref&gt;ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==مغازی و سیره==<br /> ذهبی او را «نخستین کسی که در مدینه دانش را تدوین کرد» می‌شمارد و ابن سعد او را «اولین گردآورندهٔ مغازی پیامبر (ص)» می‌داند.&lt;ref&gt;ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۵؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۲.&lt;/ref&gt; [[شافعی]] در همین باره گفته است: «مَن أرادَ أن یَتَبَحَّرَ فِی المَغازی فَهُوَ عِیالٌ عَلی مُحَمَّدِ بنِ إسحاق»؛ هر کس بخواهد در مغازی ژرف‌نگری کند، وامدار ابن اسحاق است.&lt;ref&gt;ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[ابن ندیم]] نام اثر او را «المبتدأ و المبعث و المغازی» ثبت کرده است.&lt;ref&gt;ابن ندیم، الفهرست، ص۱۰۵.&lt;/ref&gt; آنچه امروز از این کتاب در دست است، روایت گزیده و تهذیب‌شده‌ای است که ابن هشام (م۲۱۳ق) در مقدمهٔ «السیرة النبویة» از آن فراهم آورده است.&lt;ref&gt;ابن هشام، السیرة النبویة، مقدمهٔ مؤلف.&lt;/ref&gt; شرح این کتاب و سرگذشت نسخه‌های آن در مقالهٔ [[سیره ابن اسحاق (کتاب)]] آمده است.<br /> <br /> ==وفات و مدفن==<br /> ابن سعد درگذشت او را در ۱۵۱ق در بغداد و به خاک‌سپاری‌اش را در گورستان خیزران همان شهر ثبت کرده است.&lt;ref&gt;ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۲.&lt;/ref&gt; سال مرگ او محل اختلاف است: عمرو بن علی و نفطویه ۱۵۰ق، هیثم بن عدی و وهبی ۱۵۱ق، و علی بن مدینی و یحیی بن معین و زکریا ساجی ۱۵۲ق را گفته‌اند.&lt;ref&gt;ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۵۵.&lt;/ref&gt; به گزارش ذهبی، [[محمد بن اسماعیل بخاری|بخاری]] در [[صحیح بخاری (کتاب)|صحیح]] به احادیث او استشهاد کرده و [[مسلم بن حجاج نیشابوری|مسلم]] نیز روایات او را در متابعات آورده است.&lt;ref&gt;ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۵۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==جایگاه رجالی==<br /> در منابع رجالی، ستایش و نکوهش دربارهٔ او در کنار هم آمده است. یحیی بن معین او را «ثقة حسن الحدیث» خواند، عجلی او را «مدنی ثقة» دانست، ابو زرعه «صدوق»اش خواند و ابو حاتم گفت حدیثش نوشته می‌شود.&lt;ref&gt;ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۵ و ۴۷.&lt;/ref&gt; شعبه او را «امیر المحدثین» به سبب حافظه‌اش نامید و علی بن مدینی گفت در کتاب‌های او جز دو حدیث ایرادی نیافت.&lt;ref&gt;ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۱.&lt;/ref&gt; [[احمد بن حنبل]] نیز او را «حسن الحدیث» خواند.&lt;ref&gt;ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در برابر، [[مالک بن انس]] او را «دَجّالٌ مِنَ الدَّجاجِلَة»، یعنی «دجالی از دجال‌ها»، خواند.&lt;ref&gt;ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۸.&lt;/ref&gt; هشام بن عروة روایت او را از همسرش فاطمة بنت منذر انکار کرد و سوگند یاد کرد که ابن اسحاق هرگز او را ندیده است.&lt;ref&gt;ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۸.&lt;/ref&gt; نسایی او را «لیس بالقوی» دانست و یحیی بن سعید قطان و سلیمان بن بلال و وهیب بن خالد نیز از کسانی بودند که او را غیر ثقه شمردند.&lt;ref&gt;ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۷؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۹، ص۴۵.&lt;/ref&gt; ذهبی خود داوری میانه‌ای دارد: او را در مغازی «علامه» می‌داند و می‌گوید در احادیث احکام، حدیثش از مرتبهٔ صحیح به حسن فرود می‌آید.&lt;ref&gt;ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۷ و ۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==نسبت با تشیع==<br /> شیخ طوسی او را در باب اصحاب امام صادق (ع) آورده و تصریح کرده که از امام باقر و امام صادق (علیهماالسلام) روایت کرده است.&lt;ref&gt;طوسی، رجال الطوسی، ص۲۷۷، ش۳۹۹۸.&lt;/ref&gt; ذهبی نیز [[امام باقر علیه السلام|ابوجعفر الباقر]] را در شمار استادان او آورده است.&lt;ref&gt;ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۴.&lt;/ref&gt; از همین رو، گروهی او را شیعه یا دارای گرایش شیعی دانسته‌اند.&lt;ref&gt;دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل «ابن اسحاق».&lt;/ref&gt;<br /> <br /> خطیب بغدادی، به نقل ذهبی، یکی از دلایل خودداری شماری از عالمان از احتجاج به روایات او را چنین برمی‌شمرد: «مِنها تَشَیُّعُهُ، و نُسِبَ إلَی القَدَرِ، و یُدَلِّسُ فی حَدیثِهِ، فَأَمَّا الصِّدقُ فَلَیْسَ بِمَدفوعٍ عَنهُ»؛ از آن جمله تشیع او، انتسابش به [[قضا و قدر|قدر]] و تدلیس در حدیث است؛ اما در راستگویی، سخنی بر او وارد نیست.&lt;ref&gt;ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۹.&lt;/ref&gt; ابن نمیر نیز گفت او را به قدر متهم می‌کردند، حال آنکه از آن باور دورترین مردم بود.&lt;ref&gt;ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۳.&lt;/ref&gt; ابو زرعه می‌گوید در باب سخن مالک با دُحَیم گفت‌وگو کرد و او دید که آن نکوهش از سر حدیث نیست، بلکه از آن روست که مالک او را به قدر متهم می‌دانست.&lt;ref&gt;ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع==<br /> * ابن حجر عسقلانی، احمد؛ ''تهذیب التهذیب''، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۴ق؛ ج۹.<br /> * ابن سعد، محمد؛ ''الطبقات الکبری''، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۷.<br /> * ابن ندیم، محمد؛ ''الفهرست''، بیروت: دار المعرفة، ۱۹۷۸م.<br /> * ابن هشام، عبدالملک؛ ''السیرة النبویة''، تحقیق مصطفی السقا و دیگران، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۱.<br /> * ذهبی، محمد؛ ''سیر أعلام النبلاء''، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق؛ ج۷.<br /> * طوسی، محمد؛ ''رجال الطوسی''، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۵ق.<br /> * دائرة المعارف بزرگ اسلامی؛ مدخل «ابن اسحاق»، نسخهٔ آنلاین (cgie.org.ir)، دسترسی: ۱۹ آبان ۱۴۰۵.<br /> <br /> [[رده:تاریخ نویسان]]<br /> [[رده:محدثان]]<br /> [[رده:راویان حدیث]]<br /> [[رده:علمای قرن دوم]]<br /> [[رده:راویان احادیث اهل سنت]]</div>

Zadhoosh