Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

2026-11-12T09:27:28Z

ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

2026-11-11T13:01:29Z

ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

صفحهٔ تازه

'''آیات مهدویت''' به مجموعه‌ای از آیات [[قرآن]] گفته می‌شود که مفسران و متکلمان شیعه آنها را با [[مهدویت]] و حکومت جهانی [[امام زمان عجل الله فرجه الشریف|امام مهدی علیه‌السلام]] پیوند می‌دهند. این آیات را معمولاً در سه محور دسته‌بندی می‌کنند: وعدهٔ حکومت صالحان و وراثت زمین، پیروزی دین حق بر همهٔ دین‌ها، و تعبیر [[بقیة الله|بقیةالله]]. هیچ‌یک از این آیات نام امام مهدی علیه‌السلام را به صراحت نمی‌آورد؛ از این‌رو عالمان شیعه دلالت آنها را عام می‌شمارند و تعیین مصداق را بر پایهٔ روایات [[اهل البیت]] علیهم‌السلام می‌دانند.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ نور؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ قصص.</ref> در برابر، شماری از مفسران [[اهل سنت]] همین وعده‌ها را بر مصادیق صدر اسلام یا بر [[بنی اسرائیل]] تطبیق کرده و حمل آنها بر مهدی را لازم ندانسته‌اند.<ref>قرطبی، الجامع لأحکام القرآن، ذیل سورهٔ نور؛ ترمذی، سنن، أبواب الفتن.</ref>

==جایگاه در تفسیر موضوعی==

بررسی این آیات از نمونه‌های [[تفسیر موضوعی]] است: گردآوری آیات پراکندهٔ قرآن دربارهٔ یک موضوع و استخراج دیدگاه کلی آن. در سنت تفسیری شیعه میان «شأن نزول» و «جری و تطبیق» تفکیک می‌شود؛ [[اسباب نزول|شأن نزول]] به مورد نزول آیه بازمی‌گردد و جری، تطبیق مضمون کلی آیه بر مصادیق تازه در هر دوره است. بر پایهٔ این تفکیک، روایاتی که مضمون آیه را بر امام مهدی علیه‌السلام منطبق می‌کنند، بیان مصداق به شمار می‌آیند و دلیل بر آن نیست که آیه تنها دربارهٔ او نازل شده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ نور؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ قصص.</ref>

==وعدهٔ وراثت زمین==

این محور سه آیهٔ مشهور را در بر می‌گیرد و مضمون مشترک آنها سپردن زمین به بندگان صالح و برافتادن استضعاف است. مفسران شیعه این وعده را زمینهٔ قرآنی حکومت جهانی امام مهدی علیه‌السلام می‌شمارند.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ قصص و سورهٔ انبیاء؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ نور.</ref>

===آیهٔ پنجم سورهٔ قصص===

{{متن قرآن|«وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ»}}؛ «و می‌خواهیم بر کسانی که در زمین به ضعف کشیده شده‌اند منّت نهیم و آنان را پیشوایان و وارثان [زمین] گردانیم».<ref>قرآن کریم، سورهٔ قصص، آیهٔ ۵.</ref>

آیه در سیاق داستان [[حضرت موسی علیه السلام|حضرت موسی علیه‌السلام]] و [[فرعون]] و دربارهٔ بنی اسرائیل است. برخی مفسران شیعه با تکیه بر عموم تعبیر {{متن قرآن|«الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا»}} («کسانی که به ضعف کشیده شده‌اند») و جریان این سنت در تاریخ، دامنهٔ آن را به امت اسلامی و عصر ظهور گسترش داده‌اند.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ قصص؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ قصص.</ref> در برابر، شماری از مفسران اهل سنت آیه را ویژهٔ بنی اسرائیل و رهایی آنان از سلطهٔ فرعون دانسته‌اند.<ref>قرطبی، الجامع لأحکام القرآن، ذیل سورهٔ قصص.</ref>

===آیهٔ صد و پنجم سورهٔ انبیاء===

{{متن قرآن|«وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ»}}؛ «و همانا در [[زبور]]، پس از ذکر، نوشتیم که زمین را بندگان شایستهٔ من به ارث می‌برند».<ref>قرآن کریم، سورهٔ انبیاء، آیهٔ ۱۰۵.</ref>

در معنای دو واژهٔ کلیدی آیه اختلاف نظر هست. بسیاری از مفسران «زبور» را کتاب [[حضرت داوود علیه السلام|حضرت داوود علیه‌السلام]] و «ذکر» را تورات دانسته‌اند و برخی دیگر «ذکر» را قرآن یا امّالکتاب (لوح محفوظ) شمرده‌اند.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ انبیاء.</ref> به باور مفسران شیعه، وعدهٔ این آیه فراگیر است و وراثت زمین به صالحان، به یک قوم یا دورهٔ تاریخی خاص محدود نمی‌شود.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ انبیاء.</ref>

===آیهٔ پنجاه و پنجم سورهٔ نور===

{{متن قرآن|«وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ»}}؛ «خدا به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند وعده داده است که آنان را در زمین جانشین کند، همان‌گونه که پیشینیان را جانشین کرد، و دینشان را که برای آنان پسندیده است استوار سازد و ترسشان را به ایمنی بدل کند؛ [تا] مرا بپرستند و چیزی را شریک من نکنند؛ و هر کس پس از آن کفر ورزد، آنان همان فاسقان‌اند».<ref>قرآن کریم، سورهٔ نور، آیهٔ ۵۵.</ref>

آیه سه وعده را در یکجا گرد آورده است: جانشینی در زمین، تمکین دین، و تبدیل خوف به امن. مفسران شیعه تحقق کامل این سه را در حکومت امام مهدی علیه‌السلام می‌دانند.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ نور؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ نور.</ref>

در تفسیرهای روایی، از [[امام سجاد علیه السلام|امام سجاد علیه‌السلام]] نقل شده که مقصود از مؤمنان، شیعیان اهل البیت‌اند و این وعده به دست مردی از خاندان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله انجام می‌شود: {{متن حدیث|«هُمْ شِيعَتُنَا أَهْلَ الْبَيْتِ، يَفْعَلُ اللَّهُ ذَلِكَ بِهِمْ عَلَى يَدَيْ رَجُلٍ مِنَّا، وَهُوَ مَهْدِيُّ هَذِهِ الْأُمَّةِ»}}؛ «آنان شیعیان ما اهل بیت‌اند؛ خداوند این کار را به دست مردی از ما دربارهٔ آنان انجام می‌دهد و او مهدی این امت است».<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ذیل سورهٔ نور.</ref>

==پیروزی دین حق==

{{متن قرآن|«هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ»}}؛ «او کسی است که فرستادهٔ خود را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همهٔ دین‌ها پیروز گرداند، هرچند مشرکان ناخوش دارند».<ref>قرآن کریم، سورهٔ توبه، آیهٔ ۳۳.</ref>

همین آیه در [[سوره صف]] (آیهٔ ۹) نیز آمده است. در پایان آیهٔ ۲۸ [[سوره فتح]]، به‌جای «وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ» («هرچند مشرکان ناخوش دارند»)، عبارت {{متن قرآن|«وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا»}} («و گواهی خدا کافی است») آمده است.<ref>قرآن کریم، سورهٔ صف، آیهٔ ۹؛ سورهٔ فتح، آیهٔ ۲۸.</ref> مفسران تکرار این وعده در سه سوره را نشانهٔ تأکید قرآن بر آن دانسته‌اند.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ توبه و سورهٔ صف.</ref>

مفسران شیعه تحقق کامل «اظهار دین» را در عصر ظهور می‌دانند؛ زیرا به باور آنان این وعده در دورهٔ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و در سده‌های بعد به‌طور کامل محقق نشد.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ توبه؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ صف.</ref>

==بقیةالله==

{{متن قرآن|«بَقِيَّةُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ»}}؛ «باقیماندهٔ خدا برای شما بهتر است، اگر مؤمن باشید».<ref>قرآن کریم، سورهٔ هود، آیهٔ ۸۶.</ref>

آیه در سیاق پندهای [[حضرت شعیب علیه السلام|حضرت شعیب علیه‌السلام]] به قومش دربارهٔ کم‌فروشی آمده است. بسیاری از مفسران «بقیةالله» را در این آیه بر سود حلال و آنچه خدا برای بنده نگاه می‌دارد تفسیر کرده‌اند.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ هود.</ref>

در روایات شیعه، این تعبیر بر اهل البیت و به‌ویژه امام مهدی علیه‌السلام تطبیق شده است. در روایتی از [[امام صادق علیه السلام|امام صادق علیه‌السلام]] آمده است که هنگام سلام بر قائم باید گفت: {{متن حدیث|«السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا بَقِيَّةَ اللَّهِ»}}؛ «سلام بر تو ای بقیةالله»؛ سپس امام آیهٔ {{متن قرآن|«بَقِيَّةُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ»}} («باقیماندهٔ خدا برای شما بهتر است») را تلاوت کرد.<ref>کلینی، الکافی، کتاب الحجة.</ref>

در روایتی که صدوق از [[امام باقر علیه السلام|امام باقر علیه‌السلام]] آورده، آمده است که امام مهدی علیه‌السلام هنگام قیام، نخست آیهٔ بقیةالله را می‌خواند و سپس می‌گوید: {{متن حدیث|«أَنَا بَقِيَّةُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ وَخَلِيفَتُهُ وَحُجَّتُهُ عَلَيْكُمْ»}}؛ «من بقیةالله در زمین او، و جانشین و حجت او بر شمایم».<ref>صدوق، کمال الدین و تمام النعمة.</ref>

==دلالت آیات==

هیچ‌یک از آیات یادشده نام «مهدی» یا «قائم» را در بر ندارد؛ از این‌رو دلالت آنها بر مهدویت عام است و تعیین مصداق به روایات واگذار می‌شود.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ نور.</ref>

متکلمان شیعه دو مقدمه را در کنار هم می‌گذارند. نخست اینکه وعدهٔ خدا تخلف‌ناپذیر است: {{متن قرآن|«إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ»}}؛ «همانا خدا از وعدهٔ خود تخلف نمی‌کند».<ref>قرآن کریم، سورهٔ آل عمران، آیهٔ ۹.</ref> دوم اینکه وعدهٔ جانشینی، تمکین کامل دین و ایمنی فراگیر، در سده‌های نخست به‌سبب جنگ‌های داخلی و فتنه‌ها به‌طور کامل محقق نشد. نتیجه آن است که تحقق تام این وعده‌ها در آینده است و روایات، مصداق آن را امام مهدی علیه‌السلام می‌دانند.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ نور؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ نور.</ref>

شماری از مفسران اهل سنت این آیات را بر وقایع صدر اسلام، مانند [[فتح مکه]] و گسترش سریع اسلام، یا بر بنی اسرائیل تطبیق کرده و حمل آنها بر مهدی را نپذیرفته‌اند.<ref>قرطبی، الجامع لأحکام القرآن، ذیل سورهٔ نور و سورهٔ قصص.</ref> با این حال در مجموعه‌های حدیثی اهل سنت نیز روایاتی دربارهٔ ظهور مردی از اهل البیت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده است.<ref>ترمذی، سنن، أبواب الفتن، باب ما جاء فی المهدی.</ref>

==پرهیز از تعیین زمان==

عالمان شیعه تأکید می‌کنند که زمان ظهور دانسته نیست و تعیین آن نارواست. مستند آنان روایتی است که وقت‌گذاران را دروغ‌گو می‌خواند: {{متن حدیث|«كَذَبَ الْوَقَّاتُونَ»}}؛ «وقت‌گذاران دروغ گفتند».<ref>نعمانی، الغیبة، باب النهی عن التوقیت.</ref>

بر همین پایه، عالمان شیعه از تعیین قطعی مصداق این آیات برای رویدادهای روزگار حاضر و از استخراج تاریخ ظهور از آنها پرهیز کرده‌اند.<ref>نعمانی، الغیبة، باب النهی عن التوقیت؛ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
*قرآن کریم.
*ترمذی، محمد بن عیسی؛ سنن الترمذی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
*صدوق، محمد بن علی؛ کمال الدین و تمام النعمة، تهران: اسلامیه، ۱۳۹۵ق.
*طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
*طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
*عیاشی، محمد بن مسعود؛ تفسیر العیاشی، تحقیق سید هاشم رسولی محلاتی، تهران: مکتبة العلمیة الإسلامیة، بی‌تا.
*قرطبی، محمد بن احمد؛ الجامع لأحکام القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
*کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
*نعمانی، محمد بن ابراهیم؛ الغیبة، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران: مکتبة الصدوق، بی‌تا.

{{شناختنامه امام زمان (عج)}}
[[رده:مهدویت]]
[[رده:آیات قرآن]]
[[رده:تفسیر موضوعی]]
[[رده:امام زمان (عج)]]
[[رده:حکومت حضرت مهدی (عج)]]

آیات مهدویت - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه