دانشنامه‌ی اسلامی - مشارکت‌های کاربر [fa]

مالک بن انس

2026-10-27T07:07:00Z

Zadhoosh: افزودن ارجاع و ویرایش جزئی متن

{{شناسنامه عالم
|نام کامل = ابوعبدالله مالک بن انس بن مالک بن ابی عامر اصبحی
|تصویر =
|زادروز = ۹۳ق (قول‌های دیگر: ۹۰ تا ۹۷ق)
|زادگاه = [[مدینه]]
|وفات = ۱۷۹ق
|مدفن = [[بقیع]]، [[مدینه]]
|اساتید = نافع، ربیعة الرأی، ابن شهاب زهری، یحیی بن سعید انصاری، [[امام صادق علیه السلام|امام صادق (علیه‌السلام)]]
|شاگردان = [[شافعی]]، عبدالرحمن بن قاسم، عبدالله بن وهب، لیث بن سعد، [[سفیان ثوری]]
|آثار = [[الموطّأ (کتاب)|الموطّأ]]، رسالة فی القدر، تفسیر غریب القرآن
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای
|توضیحات = بنیان‌گذار مذهب [[مالکی]] و مؤلف ''الموطّأ''، از امامان چهارگانهٔ فقه [[اهل سنت]]
}}

'''مالک بن انس''' با نام کامل '''ابوعبدالله مالک بن انس بن مالک بن ابی عامر اصبحی''' (۹۳–۱۷۹ق)، فقیه و محدث نامدار [[مدینه]] و بنیان‌گذار مذهب [[مالکی]] است که یکی از چهار مذهب فقهی [[اهل سنت]] به شمار می‌رود.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۸-۵۰؛ ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۵-۱۳۷.</ref> او بیشتر عمر خود را در مدینه گذراند و از استادانی چون نافع، ربیعة الرأی، ابن شهاب زهری و [[امام صادق علیه السلام|امام صادق (علیه‌السلام)]] دانش آموخت.<ref>مزی، تهذیب الکمال، ج۲۷، ص۱۰۳-۱۰۴؛ شیخ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۰۸.</ref> شاگردانی چون [[شافعی]]، عبدالرحمن بن قاسم و عبدالله بن وهب از مکتب او برخاستند.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۹-۱۵۰؛ سمعانی، الانساب، ج۱، ص۲۸۲.</ref> اثر مشهور او ''[[الموطّأ (کتاب)|الموطّأ]]'' از کهن‌ترین مجموعه‌های حدیثی برجای‌مانده از سدهٔ دوم هجری است.<ref>الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴؛ جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۱.</ref> مالک در دورهٔ [[منصور (خلیفه عباسی)|منصور عباسی]]، بر پایهٔ یکی از گزارش‌ها، به سبب فتوایش دربارهٔ طلاق اکراهی تازیانه خورد و سپس مورد احترام خلفا قرار گرفت.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۱۱، ص۳۲۳.</ref> او در ۱۷۹ق در مدینه درگذشت و در [[بقیع]] به خاک سپرده شد.<ref>ابن جوزی، المنتظم، ج۹، ص۴۵؛ نووی، تهذیب الاسماء واللغات، ج۲، ص۷۹.</ref> عالمان شیعه او را از اصحاب امام صادق (علیه‌السلام) شمرده‌اند، اما فقه او را پیروی نمی‌کنند.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۱۶۵؛ موسوعة طبقات الفقهاء، ج۲، ص۴۷۶.</ref>

==نام، نسب و ولادت==
نام و نسب مالک را چنین آورده‌اند: ابوعبدالله مالک بن انس بن مالک بن ابی عامر بن عمرو بن حارث بن غیمان بن خثیل بن عمرو بن حارث اصبحی.<ref>بخاری، التاریخ الکبیر، ج۷، ص۳۱۰؛ سمعانی، الانساب، ج۱، ص۲۸۲.</ref> خاندان او از تیرهٔ اصبح، شاخه‌ای از حمیر یمن، بودند که در مدینه با قریش هم‌پیمان شدند.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۷۱؛ ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ص۴۳۶.</ref> به همین سبب او را «اصبحی» و «حمیری» نیز می‌خوانند.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۷۱؛ ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ص۴۳۶.</ref>

مالک بنابر قول مشهور در سال ۹۳ق در مدینه زاده شد.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۸؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۱۱، ص۳۱۸.</ref> در سال ولادت او اختلاف است و برخی ۹۰، ۹۵ یا ۹۷ق را نوشته‌اند.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ زرکلی، الاعلام، ج۵، ص۲۵۷.</ref> زادگاه او را مدینه دانسته‌اند؛ برخی نیز زادگاهش را روستای «ذوالمروه» در شمال مدینه نوشته‌اند.<ref>مکارم شیرازی، «معرفی مالک بن انس»، پایگاه آیین رحمت.</ref> خانواده‌اش وضع مالی مناسبی داشت و او از حدود ده‌سالگی به آموختن قرآن و حدیث پرداخت.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۹.</ref>

==تحصیل و استادان==
مالک در مدینه از محضر شمار زیادی از فقیهان و محدثان بهره گرفت. مهم‌ترین استادان او نافع، غلام عبدالله بن عمر، ربیعة بن ابی عبدالرحمان (ربیعة الرأی)، ابن شهاب زهری، یحیی بن سعید انصاری و ابوالزناد بودند.<ref>مزی، تهذیب الکمال، ج۲۷، ص۱۰۳-۱۰۴؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۹.</ref> او سال‌ها در حلقهٔ ربیعه حاضر شد و از نافع، که از راویان برجستهٔ مدینه بود، بسیار روایت کرد.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۲۱؛ مزی، تهذیب الکمال، ج۲۷، ص۱۰۳.</ref>

مالک پس از درگذشت استادانش، در مدینه مجلس درس برپا کرد و به فتوا پرداخت. به گزارش منابع، حلقهٔ درس او چنان پررونق شد که جای استادش را گرفت و مردم مدینه او را پیشوای فقه خود دانستند و شاگردان بسیاری از شهرهای مختلف به آن روی آوردند.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۰؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۵۵.</ref>

==مالک و امام صادق (علیه‌السلام)==
شیخ طوسی مالک را در شمار اصحاب [[امام صادق علیه السلام|امام صادق (علیه‌السلام)]] آورده است.<ref>شیخ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۰۸.</ref> مالک خود گفته است که به حضور امام می‌رسید و امام برای او بالش می‌گذاشت و می‌فرمود: «ای مالک، من تو را دوست دارم.»<ref>شیخ صدوق، الخصال، باب ۳، ح۲۱۹؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۱۶۵.</ref> او امام را هیچ‌گاه جز در سه حال ندید: روزه‌دار، نمازگزار یا ذاکر خدا.<ref>شیخ صدوق، الخصال، باب ۳، ح۲۱۹؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۱۶۵-۱۶۶.</ref> مالک در ادامهٔ همین گزارش، از خشوع امام در احرام و لرزش صدای او در گفتن «لبیک» سخن گفته است.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۱۶۶.</ref>

مالک در ''الموطّأ'' نیز از امام صادق (علیه‌السلام) روایت کرده است.<ref>مزی، تهذیب الکمال، ج۲۷، ص۹۴.</ref> ابن شهرآشوب نیز جمله‌ای در فضل امام از مالک نقل کرده است: «ما رأت عين ولا سمعت أذن ولا خطر على بال بشر بأفضل من جعفر بن محمد (عليه‌السلام)»؛ هرچند سند آن را ذکر نکرده است.<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۳، ص۳۷۲.</ref> این گزارش‌ها از پیوند علمی و ارادت مالک به امام صادق (علیه‌السلام) حکایت می‌کند.

==شاگردان و جایگاه علمی==
از شاگردان نامدار مالک می‌توان به [[شافعی]]، عبدالرحمن بن قاسم، عبدالله بن وهب، معَن بن عیسی، عبدالله بن مبارک، [[سفیان ثوری]]، لیث بن سعد و محمد بن حسن شیبانی اشاره کرد.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۹-۱۵۰؛ سمعانی، الانساب، ج۱، ص۲۸۲؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۵۵.</ref> شافعی مالک را استاد خود می‌دانست و او را بر بسیاری از فقیهان روزگار برتری می‌داد.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۹-۱۵۰؛ شیرازی، طبقات الفقهاء، ص۶۸.</ref> مالک را در منابع اهل سنت «امام دار الهجرة» و «امام اهل المدینه» لقب داده‌اند.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۵؛ قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۰.</ref>

==الموطّأ==
بر پایهٔ گزارش‌ها، [[منصور (خلیفه عباسی)|منصور عباسی]] از مالک خواست کتابی برای مسلمانان تدوین کند تا اختلاف فقهی میان شهرها را کاهش دهد.<ref>جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۲؛ موسوعة طبقات الفقهاء، ج۲، ص۴۷۶.</ref> مالک ''الموطّأ'' را بر اساس ابواب فقهی و با تکیه بر احادیث و آثار مدینه نوشت.<ref>الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴.</ref> منصور خواست نسخه‌هایی از آن را به همهٔ شهرها بفرستد و مردم را به عمل به آن ملزم کند؛ اما مالک نپذیرفت و گفت: «ای امیر مؤمنان، آیا چنین می‌کنی؟ مردم پیش از این سخنانی شنیده‌اند و هر گروهی به آنچه از اختلاف اصحاب رسول خدا (ص) به او رسیده است، عمل می‌کند. بازداشتن آنان از باورهایشان دشوار است؛ مردم را با آنچه هستند واگذار.»<ref>جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۲.</ref>

مالک کتاب را بر هفتاد فقیه مدینه عرضه کرد و چون همه با آن موافقت کردند، آن را «الموطّأ» (هموار و مورد توافق) نامید.<ref>الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴.</ref> ''الموطّأ'' شامل احادیث مسند، مرسل، موقوف و مقطوع است.<ref>الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴.</ref> ابوبکر ابهری شمار روایات آن را ۱۷۲۰ دانسته است: ۶۰۰ مسند، ۲۲۲ مرسل، ۶۱۳ موقوف و ۲۸۵ مقطوع.<ref>ابهری، به نقل از: ابوریّه، اضواء علی السنة المحمدیه، ص۳۱۱.</ref>

از ''الموطّأ'' نسخه‌های متعددی برجای مانده است؛ مشهورترین آنها روایت یحیی بن یحیی لیثی است و روایت‌های ابومصعب، ابن وهب و محمد بن حسن شیبانی نیز شناخته‌شده‌اند.<ref>جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۳.</ref> به شافعی نسبت داده‌اند که ''الموطّأ'' را صحیح‌ترین کتاب پس از قرآن دانسته است.<ref>جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۱؛ الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴.</ref>

==روش فقهی و اندیشه==
مالک در استنباط احکام به قرآن، سنت و اجماع و در مواردی به قیاس تکیه می‌کرد و در کنار آنها برای «عمل اهل مدینه» و مصالح مرسله جایگاه ویژه‌ای قائل بود.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰؛ قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۰.</ref> او از رأی و قیاس گسترده پرهیز داشت و بیشتر به حدیث و آثار فقیهان مدینه بسنده می‌کرد.<ref>ابونعیم اصفهانی، حلیة الاولیاء، ج۶، ص۳۲۴-۳۲۶؛ مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰.</ref> همین روش، فقه او را از فقه اهل رأی در [[عراق]] متمایز کرد.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰.</ref>

مالک در عقاید از بحث‌های کلامی دوری می‌جست و در برابر قدریه موضع گرفت. رساله‌ای در رد قدریه و نیز آثاری چون ''تفسیر غریب القرآن''، ''کتاب النجوم'' و نامه‌ای به [[هارون الرشید]] به او نسبت داده‌اند.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۲، ص۹۰؛ ابن فرحون، الدیباج المذهب، ص۱۲۴.</ref>

==سیاست و محنت==
مالک حدود چهل سال از عمر خود را در دورهٔ امویان و چهل‌وشش سال را در دورهٔ عباسیان گذراند.<ref>اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۰.</ref> به گزارش برخی پژوهش‌های تاریخی، او در آغاز با دعوت [[محمد نفس زکیه]] همراهی کرد.<ref>اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۲.</ref> این گزارش نشان می‌دهد که موضع سیاسی او یکدست نبوده است.

در سال ۱۴۶ یا ۱۴۷ق، جعفر بن سلیمان، والی مدینه، مالک را به سبب فتوایش دربارهٔ طلاق اکراهی تازیانه زد.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۱۱، ص۳۲۳؛ اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۲.</ref> بنابر گزارش مشهور، او را هفتاد ضربه زدند تا آنجا که یکی از کتف‌هایش از جا دررفت.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۲.</ref> سبب دقیق این محنت روشن نیست؛ برخی منابع فتوای «بر شخص مجبور، طلاقی نیست» را سبب دانسته‌اند و برخی دیگر اتهام او را به نپذیرفتن بیعت با خلیفه ذکر کرده‌اند.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۱۱، ص۳۲۳.</ref>

پس از این ماجرا، منصور در سفر حج سال ۱۵۳ق از مالک عذرخواهی کرد و خواست او را همراه خود به بغداد ببرد، اما مالک نپذیرفت که مدینه را ترک کند.<ref>اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۵-۵۲۶.</ref> منصور او را گرامی داشت و هدایایی به او داد.<ref>اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۶.</ref> [[هارون الرشید]] نیز با او دیدار کرد و از او اندرز خواست.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۲، ص۹۵.</ref>

==مذهب مالکی==
پس از درگذشت مالک، شاگردان او فقهش را در سرزمین‌های اسلامی گستردند. عبدالرحمن بن قاسم و عبدالله بن وهب آن را در [[مصر]]، اسد بن فرات و سحنون در افریقیه و یحیی بن یحیی لیثی در [[اندلس]] رواج دادند.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۹-۱۵۰؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۵۵.</ref> مذهب مالکی امروز در [[مراکش]]، [[الجزایر]]، [[تونس]]، [[لیبی]] و [[سودان]] مذهب اکثریت است و در [[کویت]]، [[بحرین]] و [[قطر]] نیز پیروان بسیاری دارد؛ در بخش‌هایی از مصر و غرب آفریقا هم پیروانی دارد.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰.</ref>

ویژگی‌های فقه مالکی، تکیه بر عمل اهل مدینه، توجه به مصالح مرسله و پرهیز از تعمیم قیاس است.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰.</ref> مذهب مالکی در مغرب و اندلس به مذهب غالب تبدیل شد و به یکی از ستون‌های فقه اهل سنت بدل گشت.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۵۵.</ref>

==مالک در نگاه شیعه==
عالمان شیعه مالک را محدث و فقیهی بزرگ می‌دانند و به او با احترام می‌نگرند. شیخ طوسی او را از اصحاب امام صادق (علیه‌السلام) شمرده و روایت او دربارهٔ عبادت امام را نقل کرده است.<ref>شیخ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۰۸؛ شیخ صدوق، الخصال، باب ۳، ح۲۱۹.</ref> شیخ طوسی در کتاب ''الخلاف'' نزدیک به ۹۹۲ فتوا از مالک نقل کرده است.<ref>موسوعة طبقات الفقهاء، ج۲، ص۴۷۶.</ref> این نشان می‌دهد که عالمان شیعه در مباحث فقهی به آرای او توجه داشته‌اند.

با این حال، مذهب مالکی در شیعه پیرو ندارد و فقه شیعه بر پایهٔ آموزه‌های امامان اهل بیت (علیهم‌السلام) است. برخی نویسندگان شیعه بر مالک نقدهایی دارند؛ از جمله اینکه او در ''الموطّأ'' از [[امام علی علیه السلام|امام علی (علیه‌السلام)]] و ابن عباس روایتی نیاورده است.<ref>مکارم شیرازی، «معرفی مالک بن انس»، پایگاه آیین رحمت.</ref> در برابر، پاسخ مالک را چنین نقل کرده‌اند که آن دو در سرزمین او نبودند و او با راویانشان برخوردی نداشت؛ منتقدان این پاسخ را قانع‌کننده نمی‌دانند، زیرا امام علی (علیه‌السلام) سال‌ها در مدینه زندگی کرده بود.<ref>مکارم شیرازی، «معرفی مالک بن انس»، پایگاه آیین رحمت.</ref>

از سوی دیگر، خویی پس از نقل گزارش‌های مربوط به مالک یادآور می‌شود که سند شیخ طوسی به کتاب او ضعیف است.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۱۶۶.</ref> این داوری رجالی، به معنای انکار جایگاه تاریخی مالک نیست. در مجموع، نگاه شیعه به او ترکیبی از احترام علمی و نقد فقهی و رجالی است.

==وفات==
مالک در سال ۱۷۹ق در مدینه درگذشت. سن او را در هنگام مرگ حدود هشتاد و شش سال نوشته‌اند.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۸.</ref> والی مدینه، عبدالله بن محمد بن ابراهیم، بر پیکر او نماز گزارد و او در قبرستان [[بقیع]] به خاک سپرده شد.<ref>ابن جوزی، المنتظم، ج۹، ص۴۵؛ نووی، تهذیب الاسماء واللغات، ج۲، ص۷۹.</ref> آرامگاه او در بقیع است.<ref>ابن جوزی، المنتظم، ج۹، ص۴۵؛ ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی؛ المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق؛ ج۹.
* ابن حزم، علی بن احمد؛ جمهرة انساب العرب، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۳ق.
* ابن خلکان، احمد بن محمد؛ وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، تحقیق احسان عباس، بیروت: دار صادر، ۱۹۷۷م؛ ج۴.
* ابن شهرآشوب، محمد بن علی؛ مناقب آل ابی طالب، قم: انتشارات علامه، بی‌تا؛ ج۳.
* ابن فرحون، ابراهیم بن علی؛ الدیباج المذهب فی معرفة اعیان علماء المذهب، تحقیق محمد احمدی ابوالنور، قاهره: دار التراث، ۱۳۹۴ق.
* ابوریّه، محمود؛ اضواء علی السنة المحمدیه، قاهره: دار المعارف، بی‌تا.
* اسد حیدر؛ الامام الصادق و المذاهب الاربعة، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، ۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م؛ ج۱.
* بخاری، محمد بن اسماعیل؛ التاریخ الکبیر، حیدرآباد دکن: مطبعة دائرة المعارف العثمانیة، ۱۳۹۸ق؛ ج۷.
* جواهری، حسن؛ دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، نسخهٔ الکترونیکی مکتبة مدرسة الفقاهة (lib.eshia.ir)؛ ج۱.
* خویی، سید ابوالقاسم؛ معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، قم: مؤسسة الخوئی الاسلامیة، بی‌تا؛ ج۱۵.
* ذهبی، محمد بن احمد؛ تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت: دار الکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق؛ ج۱۱.
* ذهبی، محمد بن احمد؛ سیر اعلام النبلاء، تحقیق شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت: مؤسسة الرسالة، چاپ دهم، ۱۴۱۴ق؛ ج۸.
* زرکلی، خیرالدین؛ الاعلام، بیروت: دار العلم للملایین، چاپ هشتم، ۱۹۸۹م؛ ج۵.
* سمعانی، عبدالکریم بن محمد؛ الانساب، تحقیق عبدالله عمر بارودی، بیروت: دار الجنان، ۱۴۰۸ق؛ ج۱.
* شیخ صدوق، محمد بن علی؛ الخصال، تحقیق علی اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین، ۱۳۶۲ش.
* شیخ طوسی، محمد بن حسن؛ رجال الطوسی، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۵ق.
* شیرازی، ابراهیم بن علی؛ طبقات الفقهاء، تحقیق احسان عباس، بیروت: دار الرائد العربی، ۱۹۸۱م.
* قاضی عیاض، عیاض بن موسی؛ ترتیب المدارک و تقریب المسالک لمعرفة اعلام مذهب مالک، تحقیق محمد بن تاویت الطنجی و دیگران، مغرب: وزارة الاوقاف، ۱۹۸۱م؛ ج۱-۲.
* مزی، یوسف بن عبدالرحمن؛ تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، تحقیق بشار عواد معروف، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۰ق؛ ج۲۷.
* مالک بن انس؛ الموطّأ، تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۶ق؛ ج۱ (مقدمه).
* مکارم شیرازی، ناصر؛ دائرة المعارف فقه مقارن، قم: انتشارات امام علی بن ابی طالب (ع)، ۱۳۸۵ش؛ ج۱.
* مکارم شیرازی، ناصر؛ «معرفی مالک بن انس»، پایگاه آیین رحمت، تاریخ دسترسی: ۵ آبان ۱۴۰۵.
* موسوعة طبقات الفقهاء، اشراف جعفر سبحانی، قم: مؤسسة الامام الصادق (ع)، ۱۴۱۸ق؛ ج۲.
* نووی، یحیی بن شرف؛ تهذیب الاسماء واللغات، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۲.

{{حدیث}}

[[رده:محدثان]]
[[رده:فقیهان]]
[[رده:راویان احادیث اهل سنت]]
[[رده:اهل سنت]]
[[رده:مذاهب فقهی اهل سنت]]
[[رده:علمای قرن دوم]]
[[رده:تاریخ اسلام]]
[[رده:حدیث]]
[[رده:مذاهب اسلامی]]

مالک بن انس

2026-10-27T07:06:26Z

Zadhoosh: ویرایش زبانی مقدمه و تکمیل مشخصات یکی از منابع

{{شناسنامه عالم
|نام کامل = ابوعبدالله مالک بن انس بن مالک بن ابی عامر اصبحی
|تصویر =
|زادروز = ۹۳ق (قول‌های دیگر: ۹۰ تا ۹۷ق)
|زادگاه = [[مدینه]]
|وفات = ۱۷۹ق
|مدفن = [[بقیع]]، [[مدینه]]
|اساتید = نافع، ربیعة الرأی، ابن شهاب زهری، یحیی بن سعید انصاری، [[امام صادق علیه السلام|امام صادق (علیه‌السلام)]]
|شاگردان = [[شافعی]]، عبدالرحمن بن قاسم، عبدالله بن وهب، لیث بن سعد، [[سفیان ثوری]]
|آثار = [[الموطّأ (کتاب)|الموطّأ]]، رسالة فی القدر، تفسیر غریب القرآن
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای
|توضیحات = بنیان‌گذار مذهب [[مالکی]] و مؤلف ''الموطّأ''، از امامان چهارگانهٔ فقه [[اهل سنت]]
}}

'''مالک بن انس''' با نام کامل '''ابوعبدالله مالک بن انس بن مالک بن ابی عامر اصبحی''' (۹۳–۱۷۹ق)، فقیه و محدث نامدار [[مدینه]] و بنیان‌گذار مذهب [[مالکی]] است که یکی از چهار مذهب فقهی [[اهل سنت]] به شمار می‌رود.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۸-۵۰؛ ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۵-۱۳۷.</ref> او بیشتر عمر خود را در مدینه گذراند و از استادانی چون نافع، ربیعة الرأی، ابن شهاب زهری و [[امام صادق علیه السلام|امام صادق (علیه‌السلام)]] دانش آموخت.<ref>مزی، تهذیب الکمال، ج۲۷، ص۱۰۳-۱۰۴؛ شیخ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۰۸.</ref> شاگردانی چون [[شافعی]]، عبدالرحمن بن قاسم و عبدالله بن وهب از مکتب او برخاستند.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۹-۱۵۰؛ سمعانی، الانساب، ج۱، ص۲۸۲.</ref> اثر مشهور او ''[[الموطّأ (کتاب)|الموطّأ]]'' از کهن‌ترین مجموعه‌های حدیثی برجای‌مانده از سدهٔ دوم هجری است.<ref>الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴؛ جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۱.</ref> مالک در دورهٔ [[منصور (خلیفه عباسی)|منصور عباسی]]، بر پایهٔ یکی از گزارش‌ها، به سبب فتوایش دربارهٔ طلاق اکراهی تازیانه خورد و سپس مورد احترام خلفا قرار گرفت.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۱۱، ص۳۲۳.</ref> او در ۱۷۹ق در مدینه درگذشت و در [[بقیع]] به خاک سپرده شد.<ref>ابن جوزی، المنتظم، ج۹، ص۴۵؛ نووی، تهذیب الاسماء واللغات، ج۲، ص۷۹.</ref> عالمان شیعه او را از اصحاب امام صادق (علیه‌السلام) شمرده‌اند، اما فقه او را پیروی نمی‌کنند.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۱۶۵؛ موسوعة طبقات الفقهاء، ج۲، ص۴۷۶.</ref>

==نام، نسب و ولادت==
نام و نسب مالک را چنین آورده‌اند: ابوعبدالله مالک بن انس بن مالک بن ابی عامر بن عمرو بن حارث بن غیمان بن خثیل بن عمرو بن حارث اصبحی.<ref>بخاری، التاریخ الکبیر، ج۷، ص۳۱۰؛ سمعانی، الانساب، ج۱، ص۲۸۲.</ref> خاندان او از تیرهٔ اصبح، شاخه‌ای از حمیر یمن، بودند که در مدینه با قریش هم‌پیمان شدند.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۷۱؛ ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ص۴۳۶.</ref> به همین سبب او را «اصبحی» و «حمیری» نیز می‌خوانند.

مالک بنابر قول مشهور در سال ۹۳ق در مدینه زاده شد.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۸؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۱۱، ص۳۱۸.</ref> در سال ولادت او اختلاف است و برخی ۹۰، ۹۵ یا ۹۷ق را نوشته‌اند.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ زرکلی، الاعلام، ج۵، ص۲۵۷.</ref> زادگاه او را مدینه دانسته‌اند؛ به گزارشی نیز در روستای «ذوالمروه» در شمال مدینه زاده شد.<ref>مکارم شیرازی، «معرفی مالک بن انس»، پایگاه آیین رحمت.</ref> خانواده‌اش وضع مالی مناسبی داشت و او از حدود ده‌سالگی به آموختن قرآن و حدیث پرداخت.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۹.</ref>

==تحصیل و استادان==
مالک در مدینه از محضر شمار زیادی از فقیهان و محدثان بهره گرفت. مهم‌ترین استادان او نافع، غلام عبدالله بن عمر، ربیعة بن ابی عبدالرحمان (ربیعة الرأی)، ابن شهاب زهری، یحیی بن سعید انصاری و ابوالزناد بودند.<ref>مزی، تهذیب الکمال، ج۲۷، ص۱۰۳-۱۰۴؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۹.</ref> او سال‌ها در حلقهٔ ربیعه حاضر شد و از نافع، که از راویان برجستهٔ مدینه بود، بسیار روایت کرد.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۲۱؛ مزی، تهذیب الکمال، ج۲۷، ص۱۰۳.</ref>

مالک پس از درگذشت استادانش، در مدینه مجلس درس برپا کرد و به فتوا پرداخت. به گزارش منابع، حلقهٔ درس او چنان پررونق شد که جای استادش را گرفت و مردم مدینه او را پیشوای فقه خود دانستند و شاگردان بسیاری از شهرهای مختلف به آن روی آوردند.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۰؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۵۵.</ref>

==مالک و امام صادق (علیه‌السلام)==
شیخ طوسی مالک را در شمار اصحاب [[امام صادق علیه السلام|امام صادق (علیه‌السلام)]] آورده است.<ref>شیخ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۰۸.</ref> مالک خود گفته است که به حضور امام می‌رسید و امام برای او بالش می‌گذاشت و می‌فرمود: «ای مالک، من تو را دوست دارم.»<ref>شیخ صدوق، الخصال، باب ۳، ح۲۱۹؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۱۶۵.</ref> او امام را هیچ‌گاه جز در سه حال ندید: روزه‌دار، نمازگزار یا ذاکر خدا.<ref>شیخ صدوق، الخصال، باب ۳، ح۲۱۹؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۱۶۵-۱۶۶.</ref> مالک در ادامهٔ همین گزارش، از خشوع امام در احرام و لرزش صدای او در گفتن «لبیک» سخن گفته است.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۱۶۶.</ref>

مالک در ''الموطّأ'' نیز از امام صادق (علیه‌السلام) روایت کرده است.<ref>مزی، تهذیب الکمال، ج۲۷، ص۹۴.</ref> ابن شهرآشوب نیز جمله‌ای در فضل امام از مالک نقل کرده است: «ما رأت عين ولا سمعت أذن ولا خطر على بال بشر بأفضل من جعفر بن محمد (عليه‌السلام)»؛ هرچند سند آن را ذکر نکرده است.<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۳، ص۳۷۲.</ref> این گزارش‌ها از پیوند علمی و ارادت مالک به امام صادق (علیه‌السلام) حکایت می‌کند.

==شاگردان و جایگاه علمی==
از شاگردان نامدار مالک می‌توان به [[شافعی]]، عبدالرحمن بن قاسم، عبدالله بن وهب، معَن بن عیسی، عبدالله بن مبارک، [[سفیان ثوری]]، لیث بن سعد و محمد بن حسن شیبانی اشاره کرد.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۹-۱۵۰؛ سمعانی، الانساب، ج۱، ص۲۸۲؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۵۵.</ref> شافعی مالک را استاد خود می‌دانست و او را بر بسیاری از فقیهان روزگار برتری می‌داد.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۹-۱۵۰؛ شیرازی، طبقات الفقهاء، ص۶۸.</ref> مالک را در منابع اهل سنت «امام دار الهجرة» و «امام اهل المدینه» لقب داده‌اند.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۵؛ قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۰.</ref>

==الموطّأ==
بر پایهٔ گزارش‌ها، [[منصور (خلیفه عباسی)|منصور عباسی]] از مالک خواست کتابی برای مسلمانان تدوین کند تا اختلاف فقهی میان شهرها را کاهش دهد.<ref>جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۲؛ موسوعة طبقات الفقهاء، ج۲، ص۴۷۶.</ref> مالک ''الموطّأ'' را بر اساس ابواب فقهی و با تکیه بر احادیث و آثار مدینه نوشت.<ref>الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴.</ref> منصور خواست نسخه‌هایی از آن را به همهٔ شهرها بفرستد و مردم را به عمل به آن ملزم کند؛ اما مالک نپذیرفت و گفت: «ای امیر مؤمنان، آیا چنین می‌کنی؟ مردم پیش از این سخنانی شنیده‌اند و هر گروهی به آنچه از اختلاف اصحاب رسول خدا (ص) به آن رسیده‌اند، عمل می‌کنند. بازداشتن آنان از باورهایشان دشوار است؛ مردم را با آنچه هستند واگذار.»<ref>جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۲.</ref>

مالک کتاب را بر هفتاد فقیه مدینه عرضه کرد و چون همه با آن موافقت کردند، آن را «الموطّأ» (هموار و مورد توافق) نامید.<ref>الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴.</ref> ''الموطّأ'' شامل احادیث مسند، مرسل، موقوف و مقطوع است.<ref>الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴.</ref> ابوبکر ابهری شمار روایات آن را ۱۷۲۰ دانسته است: ۶۰۰ مسند، ۲۲۲ مرسل، ۶۱۳ موقوف و ۲۸۵ مقطوع.<ref>ابهری، به نقل از: ابوریّه، اضواء علی السنة المحمدیه، ص۳۱۱.</ref>

از ''الموطّأ'' نسخه‌های متعددی برجای مانده است؛ مشهورترین آنها روایت یحیی بن یحیی لیثی است و روایت‌های ابومصعب، ابن وهب و محمد بن حسن شیبانی نیز شناخته‌شده‌اند.<ref>جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۳.</ref> به شافعی نسبت داده‌اند که ''الموطّأ'' را صحیح‌ترین کتاب پس از قرآن دانسته است.<ref>جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۱؛ الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴.</ref>

==روش فقهی و اندیشه==
مالک در استنباط احکام به قرآن، سنت و اجماع و در مواردی به قیاس تکیه می‌کرد و در کنار آنها برای «عمل اهل مدینه» و مصالح مرسله جایگاه ویژه‌ای قائل بود.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰؛ قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۰.</ref> او از رأی و قیاس گسترده پرهیز داشت و بیشتر به حدیث و آثار فقیهان مدینه بسنده می‌کرد.<ref>ابونعیم اصفهانی، حلیة الاولیاء، ج۶، ص۳۲۴-۳۲۶؛ مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰.</ref> همین روش، فقه او را از فقه اهل رأی در [[عراق]] متمایز کرد.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰.</ref>

مالک در عقاید از بحث‌های کلامی دوری می‌جست و در برابر قدریه موضع گرفت. رساله‌ای در رد قدریه و نیز آثاری چون ''تفسیر غریب القرآن''، ''کتاب النجوم'' و نامه‌ای به [[هارون الرشید]] به او نسبت داده‌اند.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۲، ص۹۰؛ ابن فرحون، الدیباج المذهب، ص۱۲۴.</ref>

==سیاست و محنت==
مالک حدود چهل سال از عمر خود را در دورهٔ امویان و چهل‌وشش سال را در دورهٔ عباسیان گذراند.<ref>اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۰.</ref> به گزارش برخی پژوهش‌های تاریخی، او در آغاز با دعوت [[محمد نفس زکیه]] همراهی کرد.<ref>اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۲.</ref> این گزارش نشان می‌دهد که موضع سیاسی او یکدست نبوده است.

در سال ۱۴۶ یا ۱۴۷ق، جعفر بن سلیمان، والی مدینه، مالک را به سبب فتوایش دربارهٔ طلاق اکراهی تازیانه زد.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۱۱، ص۳۲۳؛ اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۲.</ref> بنابر گزارش مشهور، او را هفتاد ضربه زدند تا آنجا که یکی از کتف‌هایش از جا دررفت.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۲.</ref> سبب دقیق این محنت روشن نیست؛ برخی منابع فتوای «بر شخص مجبور، طلاقی نیست» را سبب دانسته‌اند و برخی دیگر اتهام او را به نپذیرفتن بیعت با خلیفه ذکر کرده‌اند.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۱۱، ص۳۲۳.</ref>

پس از این ماجرا، منصور در سفر حج سال ۱۵۳ق از مالک عذرخواهی کرد و خواست او را همراه خود به بغداد ببرد، اما مالک نپذیرفت که مدینه را ترک کند.<ref>اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۵-۵۲۶.</ref> منصور او را گرامی داشت و هدایایی به او داد.<ref>اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۶.</ref> [[هارون الرشید]] نیز با او دیدار کرد و از او اندرز خواست.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۲، ص۹۵.</ref>

==مذهب مالکی==
پس از درگذشت مالک، شاگردان او فقهش را در سرزمین‌های اسلامی گستردند. عبدالرحمن بن قاسم و عبدالله بن وهب آن را در [[مصر]]، اسد بن فرات و سحنون در افریقیه و یحیی بن یحیی لیثی در [[اندلس]] رواج دادند.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۹-۱۵۰؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۵۵.</ref> مذهب مالکی امروز در [[مراکش]]، [[الجزایر]]، [[تونس]]، [[لیبی]] و [[سودان]] مذهب اکثریت است و در [[کویت]]، [[بحرین]] و [[قطر]] نیز پیروان بسیاری دارد؛ در بخش‌هایی از مصر و غرب آفریقا هم پیروانی دارد.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰.</ref>

ویژگی‌های فقه مالکی، تکیه بر عمل اهل مدینه، توجه به مصالح مرسله و پرهیز از تعمیم قیاس است.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰.</ref> مذهب مالکی در مغرب و اندلس به مذهب غالب تبدیل شد و به یکی از ستون‌های فقه اهل سنت بدل گشت.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۵۵.</ref>

==مالک در نگاه شیعه==
عالمان شیعه مالک را محدث و فقیهی بزرگ می‌دانند و به او با احترام می‌نگرند. شیخ طوسی او را از اصحاب امام صادق (علیه‌السلام) شمرده و روایت او دربارهٔ عبادت امام را نقل کرده است.<ref>شیخ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۰۸؛ شیخ صدوق، الخصال، باب ۳، ح۲۱۹.</ref> شیخ طوسی در کتاب ''الخلاف'' نزدیک به ۹۹۲ فتوا از مالک نقل کرده است.<ref>موسوعة طبقات الفقهاء، ج۲، ص۴۷۶.</ref> این نشان می‌دهد که عالمان شیعه در مباحث فقهی به آرای او توجه داشته‌اند.

با این حال، مذهب مالکی در شیعه پیرو ندارد و فقه شیعه بر پایهٔ آموزه‌های امامان اهل بیت (علیهم‌السلام) است. برخی نویسندگان شیعه بر مالک نقدهایی دارند؛ از جمله اینکه او در ''الموطّأ'' از [[امام علی علیه السلام|امام علی (علیه‌السلام)]] و ابن عباس روایتی نیاورده است.<ref>مکارم شیرازی، «معرفی مالک بن انس»، پایگاه آیین رحمت.</ref> در برابر، پاسخ مالک را چنین نقل کرده‌اند که آن دو در سرزمین او نبودند و او با راویانشان برخوردی نداشت؛ منتقدان این پاسخ را قانع‌کننده نمی‌دانند، زیرا امام علی (علیه‌السلام) سال‌ها در مدینه زندگی کرده بود.<ref>مکارم شیرازی، «معرفی مالک بن انس»، پایگاه آیین رحمت.</ref>

از سوی دیگر، خویی پس از نقل گزارش‌های مربوط به مالک یادآور می‌شود که سند شیخ طوسی به کتاب او ضعیف است.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۱۶۶.</ref> این داوری رجالی، به معنای انکار جایگاه تاریخی مالک نیست. در مجموع، نگاه شیعه به او ترکیبی از احترام علمی و نقد فقهی و رجالی است.

==وفات==
مالک در سال ۱۷۹ق در مدینه درگذشت. سن او را در هنگام مرگ حدود هشتاد و شش سال نوشته‌اند.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۸.</ref> والی مدینه، عبدالله بن محمد بن ابراهیم، بر پیکر او نماز گزارد و او در قبرستان [[بقیع]] به خاک سپرده شد.<ref>ابن جوزی، المنتظم، ج۹، ص۴۵؛ نووی، تهذیب الاسماء واللغات، ج۲، ص۷۹.</ref> آرامگاه او در بقیع است.<ref>ابن جوزی، المنتظم، ج۹، ص۴۵؛ ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی؛ المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق؛ ج۹.
* ابن حزم، علی بن احمد؛ جمهرة انساب العرب، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۳ق.
* ابن خلکان، احمد بن محمد؛ وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، تحقیق احسان عباس، بیروت: دار صادر، ۱۹۷۷م؛ ج۴.
* ابن شهرآشوب، محمد بن علی؛ مناقب آل ابی طالب، قم: انتشارات علامه، بی‌تا؛ ج۳.
* ابن فرحون، ابراهیم بن علی؛ الدیباج المذهب فی معرفة اعیان علماء المذهب، تحقیق محمد احمدی ابوالنور، قاهره: دار التراث، ۱۳۹۴ق.
* ابوریّه، محمود؛ اضواء علی السنة المحمدیه، قاهره: دار المعارف، بی‌تا.
* اسد حیدر؛ الامام الصادق و المذاهب الاربعة، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، ۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م؛ ج۱.
* بخاری، محمد بن اسماعیل؛ التاریخ الکبیر، حیدرآباد دکن: مطبعة دائرة المعارف العثمانیة، ۱۳۹۸ق؛ ج۷.
* جواهری، حسن؛ دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، نسخهٔ الکترونیکی مکتبة مدرسة الفقاهة (lib.eshia.ir)؛ ج۱.
* خویی، سید ابوالقاسم؛ معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، قم: مؤسسة الخوئی الاسلامیة، بی‌تا؛ ج۱۵.
* ذهبی، محمد بن احمد؛ تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت: دار الکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق؛ ج۱۱.
* ذهبی، محمد بن احمد؛ سیر اعلام النبلاء، تحقیق شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت: مؤسسة الرسالة، چاپ دهم، ۱۴۱۴ق؛ ج۸.
* زرکلی، خیرالدین؛ الاعلام، بیروت: دار العلم للملایین، چاپ هشتم، ۱۹۸۹م؛ ج۵.
* سمعانی، عبدالکریم بن محمد؛ الانساب، تحقیق عبدالله عمر بارودی، بیروت: دار الجنان، ۱۴۰۸ق؛ ج۱.
* شیخ صدوق، محمد بن علی؛ الخصال، تحقیق علی اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین، ۱۳۶۲ش.
* شیخ طوسی، محمد بن حسن؛ رجال الطوسی، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۵ق.
* شیرازی، ابراهیم بن علی؛ طبقات الفقهاء، تحقیق احسان عباس، بیروت: دار الرائد العربی، ۱۹۸۱م.
* قاضی عیاض، عیاض بن موسی؛ ترتیب المدارک و تقریب المسالک لمعرفة اعلام مذهب مالک، تحقیق محمد بن تاویت الطنجی و دیگران، مغرب: وزارة الاوقاف، ۱۹۸۱م؛ ج۱-۲.
* مزی، یوسف بن عبدالرحمن؛ تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، تحقیق بشار عواد معروف، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۰ق؛ ج۲۷.
* مالک بن انس؛ الموطّأ، تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۶ق؛ ج۱ (مقدمه).
* مکارم شیرازی، ناصر؛ دائرة المعارف فقه مقارن، قم: انتشارات امام علی بن ابی طالب (ع)، ۱۳۸۵ش؛ ج۱.
* مکارم شیرازی، ناصر؛ «معرفی مالک بن انس»، پایگاه آیین رحمت، تاریخ دسترسی: ۵ آبان ۱۴۰۵.
* موسوعة طبقات الفقهاء، اشراف جعفر سبحانی، قم: مؤسسة الامام الصادق (ع)، ۱۴۱۸ق؛ ج۲.
* نووی، یحیی بن شرف؛ تهذیب الاسماء واللغات، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۲.

{{حدیث}}

[[رده:محدثان]]
[[رده:فقیهان]]
[[رده:راویان احادیث اهل سنت]]
[[رده:اهل سنت]]
[[رده:مذاهب فقهی اهل سنت]]
[[رده:علمای قرن دوم]]
[[رده:تاریخ اسلام]]
[[رده:حدیث]]
[[رده:مذاهب اسلامی]]

بحث کاربر:Zamani

2026-10-27T07:05:57Z

Zadhoosh: افزودن یادداشت دربارهٔ مقالهٔ تازهٔ مالک بن انس و درخواست بازبینی

==مقاله [[سبحان مهرداد محمدپور]]==
سلام و احترام خدمت جناب زمانی و سایر دوستان عزیز ، چشم ، در خصوص مقاله [[سبحان مهرداد محمدپور]] دستوراتتان اجرا خواهد شد ، لطفا در ویرایش و تکمیل عزیزان یاری کنند و فرصت بیشتر دهند تا تکمیل شود ، دوستان اگر بتونن کمک کن ادبیاتش رو به قالب مقاله اسلامی برگردونیم ممنون میشم
چند تا مقاله جدید رو هم دارم رو کاغذ مینویسم تکمیل بشه رو سایت قرار خواهم داد ، ممنون التماس دعا

==ایام البیض==

سلام خسته نباشید

ایام بیض به صورت أيام بیض و الأیام البیض صفت و موصوف در نظر گرفته میشه یابه صورت ایام البیض مضاف و مضاف الیه؟؟

سلام. ممنون. من به تبع مفاتیح الجنان نامش را عوض کردم. ظاهرا که آنجا مضاف ومضاف الیه گرفته. علتش را نمیدانم؟!

==تفسیر مطلع‌الانوار==
با سلام
شما اخیرا تمام مطالبی که من درباره‌ی تفاسیر را در [[فهرست تفاسیر عرفانی شیعه]] و [[فهرست منابع قرآن شناسی و علوم قرآن]] و [[فهرست تفاسیر عرفانی]] و [[فهرست تفاسیر ترتیبی]] اضافه کرده بودم حذف نمودید. دلیل این کار چیست؟
من تفسیر مطلع‌الانوار را به عنوان تفسیر روایی-تاویلی اضافه کرده بودم و امروز قصد داشتم تا مقاله مربوط به کتاب و نویسنده آن‌را به ویکی اضافه کنم که متوجه شدم شما آن‌را حذف کردید. لطفا دلیل این کارتان را به من بگویید.
ممنون

==امضا==

سلام! چرا شما به عنوان مدیر و دیگر كاربران همانند شما، ویرایش‌هایتان در صفحه‌های بحث را امضا نمیكنید؟[[کاربر:فرزند ایران اسلامی|فرزند ایران اسلامی]] ‌۲۱ نوامبر ۲۰۱۴، ساعت ۱۷:۲۳ (IRST)

==مقالات مرتبط با دانش‌نامه==

سلام دوباره! مقاله [[محمد خزائلی]] را به دلیل نامشخص بودن ارتباطش با دانش‌نامه حذف نمودید. ارتباط با دانش‌نامه از چه معیاری پیروی میكند؟ لطفاً، مستند به قوانین و راهنمایی‌های دانش‌نامه اسلامی پاسخ دهید![[کاربر:فرزند ایران اسلامی|فرزند ایران اسلامی]] ‌۲۱ نوامبر ۲۰۱۴، ساعت ۱۷:۲۳ (IRST)

از پاسختان در [[بحث کاربر:فرزند ایران اسلامی|صفحه بحث من]] متشكرم. لطفاً مقاله [[محمد خزائلی]] را احیا نمایید تا اطلاعات لازم را در روزهای آينده به آن بیفزایم.[[کاربر:فرزند ایران اسلامی|فرزند ایران اسلامی]] ‌۲۲ نوامبر ۲۰۱۴، ساعت ۱۸:۱۱ (IRST)

==رده‌ها==

سلام! شایسته است که رده‌های مناسب در ویکی‌پدیا، در این دانش‌نامه هم استفاده شود.[[کاربر:فرزند ایران اسلامی|فرزند ایران اسلامی]] ‌۲۲ نوامبر ۲۰۱۴، ساعت ۱۸:۱۱ (IRST)

==مقالات مربوط به قاریان==

سلام! اينكه مقالاتی برای فهرست قاریان قرآن ایجاد شود كه شده‌است، بسیار نیكوست، اما آيا مقاله‌ای صرفاً شامل فهرستي خام از نام قاریان بدون قالب خاص (جدول يا ...) و بدون اطلاعات دانشنامه‌ای (سال تولد، درگذشت، محل تولد و اقامت و ...)، شایسته یك دانشنامه است؟[[کاربر:فرزند ایران اسلامی|فرزند ایران اسلامی]] ‌۳ ژانویهٔ ۲۰۱۵، ساعت ۰۳:۱۲ (IRST)

==استفاده از سایر ویکی ها==
دلیل همکاری نکردن یا موازی کاری‌هایی که با ویکی فقه(بیش از ۲۰هزار مدخل)، ویکی علوم اسلامی(بیش از ۶۰هزار مدخل) و ویکی شیعه(بیش از ۳هزار مدخل) و . . . (اونا با این دانشنامه و بالعکس)انجام مي شه رو می‌دونید،

خیلی صفحات داریم این جا ایجاد می کنیم که اون جا هست و خیلی صفحات هم اونا دارن اضافه می کنند که این جا هست.

ویکی شیعه الگو های خیلی خوبی داره در مورد زندگی نامه اهل بیت که خیلی خوب بود این سمت هم استفاده بشه.

اگه بشه یک هم افزایی ایجاد کرد می شه ادعا کرد از ویکیپدیای فارسی جلوتر و مستند تر خواهیم بود.[[کاربر:Goodosuser|Goodosuser]] ‌۳ ژانویهٔ ۲۰۱۵، ساعت ۱۹:۲۹ (IRST)

.........

ممنون از تذکر بجایتان. در فکرش هستیم و دغدغه ما هم همین هست. با دعای دوستان ان شاء الله بتوانیم باب همکاری را باز کنیم. قطعا هدف مشترک ما و آن عزیزان که الحق تلاش خوبی هم دارند به انضمام دعای شما کار را به نتیجه می رساند.
امضا فراموشتان نشود--[[کاربر:Zamani|Zamani]] ‌۴ ژانویهٔ ۲۰۱۵، ساعت ۲۰:۲۰ (IRST)

==منبع نامعتبر==

سلام! به نظر شما، آيا در [[البلاغ فى تفسير القرآن بالقرآن|اين مقاله]] معتبر شايسته يك دانشنامه قوی و غنی است؟[[کاربر:فرزند ایران اسلامی|فرزند ایران اسلامی]] ‌۶ ژانویهٔ ۲۰۱۵، ساعت ۲۲:۰۲ (IRST)

==عنوان در صفحات بحث==

سلام! بیشتر اوقات مشاهده مي‌كنم كه در صفحات بحث بدون ايجاد عنوان مستقل، مطلبتان را مي‌نویسید! به نظر مي‌رسد این كار موجب در هم تنيدگي محتوا خواهد شد. در چند مورد عناوین را ایجاد كرده‌ام، اما عنایت بیشتر خودتان را مي‌طلبد.[[کاربر:فرزند ایران اسلامی|فرزند ایران اسلامی]] ‌۱۳ ژانویهٔ ۲۰۱۵، ساعت ۰۳:۱۲ (IRST)

==استفاده از جمع فارسی==
سلام! بهتر است در نام‌گذاری رده‌ها و مقاله‌ها از جمع فارسی استفاده نمایید. برای نمونه:
*مدفونان به جای مدفونین؛
*مجتهدان به جای مجتهدین؛
*مفسران به جای مفسرین؛
جمع بستن مفرد با «ین» در فارسی متداول نیست، گرچه بعضی جمع‌های مكسر و جمع با «ات» گهگاه متداول است.[[کاربر:فرزند ایران اسلامی|فرزند ایران اسلامی]] ‌۲۱ ژانویهٔ ۲۰۱۵، ساعت ۱۵:۵۳ (IRST)
سلام! هر سه کلمه عربی است و این نوشتار در کتابها متداول تر است. چنانچه قاعده ای در فرهنگستان زبان فارسی در این مورد به تصویب رسیده است بگویید تا موارد جدید را اینچنین بگذاریم--[[کاربر:Zamani|Zamani]] ‌۲۱ ژانویهٔ ۲۰۱۵، ساعت ۱۶:۲۷ (IRST) ظاهرا فرهنگستان از هر دو املا استفاده کرده است.[http://parsijoo.ir/websearch?q=%D9%85%D9%81%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D9%86&site=http%3A%2F%2Fwww.persianacademy.ir&filetype=any&period=all&acinput=&acvalue= مفسرین در فرهنگستان]--[[کاربر:Goodosuser|Goodosuser]] ‌۱۱ فوریهٔ ۲۰۱۵، ساعت ۰۰:۱۷ (IRST)

==ساخت الگو==

كوشیدم [[الگو:انتقال رده|الگویی]] را ویژه رده‌های انتقال یافته به عنوان جدید ایجاد نمایم كه به دلیل آشنا نبودن با كدهای برنامه‌نویسی موفق نشدم. لطفاً در ایجاد آن به من كمك كنید! برای مثال درباره رده [[:رده:منابع حدیثی|منابع حدیثی]]:
{|
!عنوان الگو
!آنچه مي‌بینیم
|-
|انتقال رده | منابع حدیثی } }
|صفحات زیر رده این رده به رده [[:رده:منابع حدیثی|منابع حدیثی]] انتقال يافته است. اگر صفحه‌اي را به این رده مربوط نمودید يا پیشتر صفحه‌اي به آن مربوط شده است، آن را در عنوان جدید رده‌بندی نمایید!
|}[[کاربر:فرزند ایران اسلامی|فرزند ایران اسلامی]] ‌۲۴ فوریهٔ ۲۰۱۵، ساعت ۱۹:۰۱ (IRST)

== اشکال در پیوند صفحه اول ==
سلام

در وقایع و مناسبت های تقویم صفحه اصلی ولادت [[زینب کبری سلام الله علیها|حضرت زینب سلام الله علیها]] در تقویم به صفحه ای جدید که وجود ندارد هدایت می‌شود.+ این‌که ظاهرا شماره روز و سال صحیح وارد نشده.
--[[کاربر:Goodosuser|Goodosuser]] ‌۲۸ فوریهٔ ۲۰۱۵، ساعت ۰۲:۰۹ (IRST)

بله . درست کردم. تشکر از اینکه متذکر شدید.--[[کاربر:Zamani|Zamani]] ‌۲۸ فوریهٔ ۲۰۱۵، ساعت ۱۰:۳۱ (IRST)

== امکان افزودن پرونده ==

امکان افزودن پرونده(عکس) برای مطالب وجود ندارد.-خطا می دهد--[[کاربر:Goodosuser|Goodosuser]] ‌۱۲ مارس ۲۰۱۵، ساعت ۰۰:۳۲ (IRST)
:بله - متاسفانه مدتی است اینطوری شده - ان شاء الله با نصب نسخه جدید مشکل حل میشه--[[کاربر:Zamani|Zamani]] ‌۱۷ مارس ۲۰۱۵، ساعت ۱۲:۰۵ (IRST)

== کپی برداری ==
سلام علیکم

مدیریت محترم دانشنامه اسلامی در تعدادی از مقاله ها از منابعی که آزاد بودن آنها محلّ شک است یعنی نویسنده ی اصلی مطلب , آزاد بودن مطلب را ذکر نکرده است
کپی برداری شده است و در دانشنامه اسلامی قرار گرفته است خواهشمند است این مطالب مشکوک را از دانشنامه اسلامی حذف کنید . حتی بنده نیز جند مقاله را به این منوال ثبت کرده ام. انها را نیز حذف کنید .منتظر جوابتان هستم mohamadhosein 1

:ممنون از دقتتان. لطفا نمونه ها را ذکر کنید.--[[کاربر:Zamani|Zamani]] ‌۱۷ مارس ۲۰۱۵، ساعت ۱۱:۵۴ (IRST)

صفحه ی"مواهب الرحمان في تفسير القرآن " که منبع آن از مقاله ای در نشریه ی " مطالعات قرآنی و روایی " آمده است اما در سایت نشریه آزاد بودن مطالب ذکر نشده است و محل شک است
"البلاغ فى تفسير القرآن بالقرآن " که منبع ان از" وبلاگ شخصی عزت الله مرتضایی " آمده است در حالیکه در وبلاگ ایشان به آزاد بودن یا نبودن مطالب اشاره ای نشده است
یا مقاله" شیراز " از سایت دانشگاه سراسری شیراز کپی شده است در حالیکه سایت مذکور در مورد حق تکثیر مطلبی ذکر نکرده است و محل شک است
مقاله ی احكام القرآن(شافعى) از موسسه قرآن پژوهان شمال کپی برداری شده است در حالیکه سایت مذکور در مورد حق تکثیر مطلبی ذکر نکرده است و محل شک است و ...
به نظر بنده دانشنامه ی اسلامی در مورد حق تکثیر مشکوک بایستی سیاست حذف در پیش بگیرد اما در ابتدا در بالای صفحه به کاربر نویسنده ی دانشنامه ی اسلامی اخطار و پیام جایگزینی دهد منتظر جوابتان هستم التماس دعا mohamadhosein1

:ممنون دوست گرامی! بلاخص که با بزرگواری از مقالات خودتان شروع نمودید. من بخشهایی از قانون کپی رایت رو در اینجا می آورم شما باز چک کنید و ببینید کدوم مطابق با آن مشکلی نداره و بقیه رو بهم بگید . چون خودم فرصت چک کردن دقیق رو ندارم:

* آنچه در اینترنت میبینیم در صورتی قابل کپی کردن است که یا دولتی باشد مانند سفارت خانه ها، دانشگاهها و مانند آن ...، یا تاریخ کپی رایت آن منقضی شده باشد و یا صاحب وب سایت حقوق خود را لغو یا واگذار کرده باشد.

* صاحبان فایلها و برنامه های Midi، تصاویر گرافیکی (عکسها، نشانه ها، آثار هنری دیجیتالی)، نوشته ها، متون، HTML، javascripts و تمام مواردی که استفاده از آن مجاز اعلام شده اند، به شما اجازه نمی دهند که مواد مورد نظر را به نام خود ثبت کنید و این اجازه به معنای احراز مالکیت نیست.
* علامت کپی رایتی که در پایین صفحه یک وب سایت میبینید برای بخشهایی است که دارنده سایت خودش به وجود آورده (مثلا طرح گرافیکی یک وب سایت موسیقی) نه بخشهایی که صاحب سایت اجازه استفاده آنها را دارد. (منبع: [http://rasekhoon.net/article/show/161041/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%20%DA%A9%D9%BE%DB%8C%20%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%AA%20(%20Copy%20right%20)/ قانون کپی رایت ( Copy right )، سایت راسخون])

مورد دیگر اینکه غالب سایتهای فارسی خودشون تولید کننده محتوا نیستند و محتوای وبگاه های دیگه رو منتشر می کنند لذا خیلی وقتها اگر پیگیری کنید متوجه می شوید که اون سایت هم خودش از جای دیگه برداشته ولی متاسفانه منبع اصلی رو ذکر نکرده. معمولا با جستجوی یکی از جملات مقاله در گوگل می تونید سایت های دیگه ای که اون مطلب رو دارند پیدا کنید و به منبع اصلی برسید که در خیلی از موارد برداشت از منبع اصلی مجاز هم هست.

در آخر اینکه سایت دانشنامه اسلامی از معدود سایتهاست که روی معتبر بودن و همچنین دست اول بودن مطالب و مجاز بودن کپی از اونها حساسیت ویژه دارد . چنانچه در پایین صفحات ویرایش بدان اشاره شده است. هر مطلبی قوانین کپی رایت رو رعایت نکرده باشه باید حذف بشه . فقط چیزی که هست چون این سایت یک سایت مشارکتی است عدم رعایت قوانین رو هم همگان باید بهم متذکر بشند و در صورت اصرار نویسنده‌ای گزارش کنند تا حذف بشه. لیستی از سایتها معتبر و مجاز در این صفحه قرار داده شده است که البته کامل نیست: [[دانشنامه اسلامی:پایگاه های معتبر]]--[[کاربر:Zamani|Zamani]] ‌۱۸ مارس ۲۰۱۵، ساعت ۱۱:۰۴ (IRST)

علاقه مند به این بودم ابتدا صفحاتی که اعداد پیوند بیشتری را به خود اختصاص داده اند شروع کنم. با توجه به این که ویکی پدیا جزء منابع معتبر شمرنده نمی شود و مطالبی که ا آن رونوشت برداشتم و مورد اعتراضتان قرارگرفت که اطلاعات مربوط به شهر ها یا کشورها را با ان کامل کردم. چنانچه منبعی برای این گونه مطالب برای رونوشت برداری در اختیار داشتید معرفی فرمایید یا این که وقتی [[روم]] توسط بزرگواری کامل شد یا پیوند به مطلب دیگری بالاتر رفت. در صورت تمایل از طریق رایانامه مطلعم کنید. خدانگهدارتان--[[کاربر:Goodosuser|حجت‌اله]] ([[بحث کاربر:Goodosuser|بحث]]) ‌۲۱ نوامبر ۲۰۱۵، ساعت ۰۳:۲۹ (IRST)

== تشکر ==
سلام علیکم
مدیریت محترم دانشنامه اسلامی
انشاءالله سال با عزّتی داشته باشید mohamadhosein1

== تبریک سال جدید ==

سلام
ضمن تشکر و ضمن [[تسلیت]][[ ایام فاطمیه]] امیدوارم که سال پر خیر و برکتی برای شما و سایر خدمتگزاران اسلام و اهل بیت علیهم السلام آرزومندم.

پیشنهاد می کنم دورهمی هایی شبیه به آن چه متاسفانه در ویکیپدیا و حتی ویکی شیعه به [http://fa.wikishia.net/view/%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%E2%80%8C%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87:%D9%82%D9%87%D9%88%D9%87%E2%80%8C%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87 قهوه خانه] مشهور است، داشته باشیم تا به پیشبرد کارها هدفمند کمک کنیم.

==ایجاد صفحه راهنمای الگوها==
با عرض سلام و خسته نباشید . در صفحه راهنما الگوها به خوب یمعرفی نشده است. بنده صفحه ای را آماده کرده ام که به معرفی الگوها پرداخته و الگوهای پر کاربرد را معرفی نموده است. لطفا این صفحه را در بخش راهنما اضافه نمایید. البته هنوز در حال ویرایش ان هستم . لطفا راهنمایی فرمایید.

:سلام و خدا قوت! - بله واقعا جایش خالی بود. در [[:رده:الگوها]] الگوها بر اساس نوع الگو دسته یندی شده اند. اگر ملاحظه بفرمایید فکر می کنم بهتر بتوانید این صفحه را بنویسید. من منتظر می شوم تا شما باز هم این صفحه را تکمیل کنید بعد بگذارم. ضمنا امضا در صفحات بحث فراموشتان نشود جناب خدائی--[[کاربر:Zamani|Zamani]] ‌۱۳ آوریل ۲۰۱۵، ساعت ۱۱:۱۱ (IRDT)

== حذف صفحه و اصلاح پیوندها ==

سلام
[http://wiki.ahlolbait.com/index.php/%D9%88%DB%8C%DA%98%D9%87:%D9%BE%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%AF_%D8%A8%D9%87_%D8%A7%DB%8C%D9%86_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87/%D8%A2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D9%82%D8%AF%D8%B3_%D8%B1%D8%B6%D9%88%D9%89 پیوندهای به آستان قدس رضوی] باید اصلاح شود. «ی» در رضوی ظاهرا متفاوت است و باعث شد دو صفحه با نام کاملا شبیه بسازم
[[آستان قدس رضوى]] و [[آستان قدس رضوی]] که دومی صحیح است.--[[کاربر:Goodosuser|Goodosuser]] ‌۱۳ آوریل ۲۰۱۵، ساعت ۰۲:۱۸ (IRDT)

انجام شد. چرا منبع ندارد!. برای اینکه زحمتتتان حذف نشود باید حتما منبعتان را بنویسید--[[کاربر:Zamani|Zamani]] ‌۱۳ آوریل ۲۰۱۵، ساعت ۰۹:۵۷ (IRDT)
ظاهرا انجام نشده است. الان چندین صفحه وجود دارد که به اولی لینک هستند. منبع هم خود سایت آستان قدس را گذاشته بودم.--[[کاربر:Goodosuser|Goodosuser]] ‌۱۵ آوریل ۲۰۱۵، ساعت ۰۱:۳۸ (IRDT)

:: اونی که در بخش مطالب مرتبط آوردید منظورتون هست؟ باید به عنوان منبع بنویسید.--[[کاربر:Zamani|Zamani]] ‌۱۵ آوریل ۲۰۱۵، ساعت ۱۱:۱۵ (IRDT)

پیشنهاد می کنم دو مورد باقی مانده به [http://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%98%D9%87%3A%D9%BE%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%AF+%D8%A8%D9%87+%D8%A7%DB%8C%D9%86+%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87&target=%DA%A9%D8%A7%D9%81%DB%8C&namespace= کافی] اصلاح شود و صفحه [[الکافی]] ملاک قرارگیرد.--[[کاربر:Goodosuser|حجت‌اله]] ‌۱۰ مهٔ ۲۰۱۵، ساعت ۰۷:۲۹ (IRDT)

::نیازی به این کار نیست . تغییر مسیر برای چنین مواقعی است. الان کافی تغییر مسیر داده شده به الکافی و با کلیک بر روی کافی خودبخود الکافی باز می شود.--[[کاربر:Zamani|Zamani]] ‌۱۰ مهٔ ۲۰۱۵، ساعت ۱۸:۲۸ (IRDT)

== مطلب صفحه اول ==

در صفحه اول نشانی سایت [[دانشکده‌ علوم حدیث]] صحیح نبود اصلاح و صفحه ای به نام [[دانشگاه قرآن و حدیث]] ایجاد کردم که بهتر است جایگزین شود.--[[کاربر:Goodosuser|Goodosuser]] ‌۱۳ آوریل ۲۰۱۵، ساعت ۰۲:۱۸ (IRDT)

سلام. برای چنین کاری باید به جای ساختن صفحه جدید صفحه با عنوان کنونی را به عنوان جدید منتقل کنید. این امکان در کنار باکس جستجو (سمت راست باکس) از طریق مثلت کوچک در دسترس شما قرار گرفته است.

من دو تا صفحه را مقایسه کردم. صفحه قبلی مفصل تر بود اما برخی اطلاعاتی که شما در این صفحه آورده اید را ندارد. پیشنهاد میکنم صفحه قبلی را تکمیل کنید و بعد بگویید تا صفحه جدید را حذف کنم تا بتوانید این انتقال را انجام بدهید.(چون شما امکان حذف صفحه را ندارید و این انتقال الان نیازمند حذف صفحه هم هست)--[[کاربر:Zamani|Zamani]] ‌۱۳ آوریل ۲۰۱۵، ساعت ۰۹:۴۹ (IRDT)-
منظورم حذف از و جایگزینی در صفحه اصلی بود.--[[کاربر:Goodosuser|Goodosuser]] ‌۱۵ آوریل ۲۰۱۵، ساعت ۰۱:۳۳ (IRDT)

== تاریخ شمسی در امضا ==

سلام
در امضا تاریخ شمسی نمی خورد. ممنون می شوم پیگیری فرمایید./

==قرار دادن صفحه برای افراد زنده==

سلام علیکم
مدیریت محترم دانشنامه اسلامی آیا می توان با ذکر منابع سرشناسی برای افراد زنده در دانشنامه اسلامی صفحه زندگینامه ( بیوگرافی ) قرار داد؟
و اینکه چند منبع سرشناسی بایست ذکر شود ؟
با تشکر mohamadhosein1

==ویرایش کتاب ذهن و زبان حافظ==

سلام علیکم
جمله ی : " بهاالدین خرمشاهی این کتاب را بدیع و علمی نگارش کرده است " را حذف کرده ام
و جمله ی : " کتاب ذهن و زبان حافظ تحلیل ِ ارزشمند در زمینه ی حافظ پژوهی است. " را با حذف واژگان ِ : " تحلیل ِ ارزشمند " , تغییر داده ام
با تشکر راهنمایی فرمایید mohamadhosein1

==ویرایش کتاب اندیشه سبز , زندگی سرخ==

سلام علیکم مدیریت محترم دانشنامه اسلامی
علایم نگارشی و جمله بندی را تغییر داده ام . با تشکر لطفا راهنمایی فرمایید . mohamadhosein1

== علت حذف چه بود؟ ==

باسلام بنده فهرستی کامل ازمطالب قرآن در قسمت کاربری نوشتم تا بمرور زمان با مقایسه با مطالب سایت نقاط خالی را یافته وبرای تکمیل آن تلاش کنیم علت حذف چه بود آیا مشکلی درکار است ممنونم--[[کاربر:Behabadi|Behabadi]] ([[بحث کاربر:Behabadi|بحث]]) ‌۸ نوامبر ۲۰۱۵، ساعت ۱۵:۱۹ (IRST)

==ویرایش کتاب اندیشه سبز , زندگی سرخ==

سلام علیکم
نویسنده ی کتاب اندیشه سبز , زندگی سرخ در دانشنامه ویکی پدیای فارسی صفحه ی زندگینامه دارد و بنده این کتاب را از کتابخانه ی معتبر شهر خویش تهیه و مطالعه کردم
و در قسمت منبع مقاله , لینک زندگینامه و لینک لیست آثار را در سایت ویکی پدیای فارسی اضافه کردم .
التماس دعا
لطفا راهنمایی فرمایید
[[کاربر:Mohamadhosein1|mohamadhosein1]] ([[بحث کاربر:Mohamadhosein1|بحث]]) ‌۸ نوامبر ۲۰۱۵، ساعت ۱۸:۰۷ (IRST)

==سال جدید==

با عرض سلام و احترام
مدیر محترم دانشنامه اسلامی انشاءالله سال با عزّتی داشته باشید[[کاربر:Mohamadhosein1|mohamadhosein1]] ([[بحث کاربر:Mohamadhosein1|بحث]]) ‌۱۶ مارس ۲۰۱۶، ساعت ۱۷:۵۲ (IRST)

==مقالهٔ [[تناسخ]]==
سلام و احترام. مقالهٔ [[تناسخ]] در دانشنامه ایجاد شد. این مقاله تعریف و اقسام تناسخ (نسخ، مسخ، فسخ، رسخ)، پیشینهٔ آن در ادیان و فرقه‌های اسلامی، ادلهٔ نقلی و عقلی بطلان، تفاوت با رجعت و مسخ، و موضع عالمان شیعه را پوشش می‌دهد و بر پایهٔ منابع کلامی و تفسیری شیعه (المیزان، بحارالانوار، عیون اخبار الرضا، الاحتجاج، اسفار و ...) مستند شده است. لطفاً در بازبینی، اصلاح و تکمیل آن یاری کنید. [[کاربر:AiWriter|AiWriter]] ([[بحث کاربر:AiWriter|بحث]]) ‏۲۰ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۴:۱۷ (+0330)

==مقالهٔ [[سعد بن معاذ]]==
سلام و احترام. مقالهٔ [[سعد بن معاذ]] در دانشنامه ایجاد شد. این مقاله نسب و خاندان، اسلام آوردن او به دست مصعب بن عمیر، جایگاهش نزد پیامبر (ص)، حضور در غزوات بدر و احد و خندق، داوری دربارهٔ بنی قریظه، درگذشت و تشییع، و بررسی روایت «اهتزاز عرش» را پوشش می‌دهد و بر پایهٔ منابع کهن شیعه و اهل سنت (ابن هشام، ابن سعد، طبری، یعقوبی، بخاری، مسلم، شیخ صدوق، شیخ طوسی و قاموس الرجال) مستند شده است. اختلاف گزارش‌ها دربارهٔ شمار کشته‌شدگان بنی قریظه و معنای روایت اهتزاز عرش نیز بدون داوری نهایی بازتاب یافته است. لطفاً در بازبینی، اصلاح و تکمیل آن یاری کنید. [[کاربر:AiWriter|AiWriter]] ([[بحث کاربر:AiWriter|بحث]]) ‏۲۰ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۶:۴۵ (+0330)

==مقالهٔ [[مصعب بن عمیر]]==
سلام و احترام. مقالهٔ [[مصعب بن عمیر]] در دانشنامه ایجاد شد. این مقاله نسب و خاندان، اسلام آوردن و هجرت به حبشه، سفارت او در مدینه و نقشش در اسلام آوردن اوس و خزرج، حضور در غزوه بدر و احد، شهادت او در احد، و جایگاه و ویژگی‌هایش را پوشش می‌دهد. مقاله بر پایهٔ منابع کهن سیره و تراجم (ابن هشام، ابن سعد، الاستیعاب، اسد الغابة، الاصابة، صحیح بخاری و بیهقی) و منابع شیعه (الارشاد شیخ مفید و بحار الانوار) مستند شده است. اختلاف گزارش‌ها دربارهٔ نخستین اقامه‌کنندهٔ نماز جمعه در مدینه و نیز روایت ترمذی دربارهٔ گریهٔ پیامبر (ص) بر مصعب، با اشاره به ضعف سند آن، بدون داوری نهایی بازتاب یافته است. لطفاً در بازبینی، اصلاح و تکمیل آن یاری کنید. [[کاربر:AiWriter|AiWriter]] ([[بحث کاربر:AiWriter|بحث]]) ‏۲۰ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۶:۵۵ (+0330)

==مقاله [[قبرستان شیخان قم]]==
سلام و احترام. مقالهٔ [[قبرستان شیخان قم]] ایجاد شد. این مقاله به معرفی قبرستان تاریخی و زیارتی شیخان قم، در نزدیکی [[حرم حضرت معصومه علیها السلام|حرم حضرت معصومه (سلام‌الله علیها)]]، می‌پردازد: وجه نام‌گذاری آن به دو محدث هم‌نام ([[زکریا بن آدم]] و [[زکریا بن ادریس]])، پیشینهٔ بیش از هزارساله و نسبت آن با قبرستان کهن بابلان، شش مقبرهٔ تاریخی و بزرگان مدفون در آن (از جمله [[میرزای قمی]]، [[ملا محمدطاهر قمی]]، [[میرزا جواد آقا ملکی تبریزی]] و [[شیخ محمدحسین فاضل تونی]])، شماری از شهدای هفتم تیر و دفاع مقدس، جایگاه معنوی و وضعیت کنونی آن. منابع مقاله گزارش‌های خبرگزاری حوزه، ایکنا، تسنیم، ایلنا، اوقاف قم، دانشنامه ایران و منابع رجالی است. لطفاً در بازبینی، اصلاح و تکمیل آن یاری کنید. [[کاربر:AiWriter|AiWriter]] ([[بحث کاربر:AiWriter|بحث]]) ‏۲۰ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۷:۰۶ (+0330)

==مقالهٔ [[عبدالرحمن بن عوف]]==
سلام و احترام. مقالهٔ [[عبدالرحمن بن عوف]] بر پایهٔ منابع کهن تاریخی و رجالی (الاستیعاب، الطبقات الکبری، تاریخ الطبری، أنساب الأشراف، المغازی و نهج البلاغه) نوشته و در دانشنامه درج شد. این مقاله زندگی، نسب، هجرت‌ها، حضور در غزوات، سریهٔ دومة الجندل، ثروت و بخشش، نقش در شورای شش‌نفره و انتخاب عثمان، و اختلاف منابع دربارهٔ پایان زندگی او را پوشش می‌دهد. در بخش ارزیابی، دیدگاه اهل سنت دربارهٔ «عشره مبشره» و نقد شیعی آن، همراه با نقد نقش او در شورا، بدون داوری نهایی بازتاب یافته است. از دوستان گرامی برای بازبینی، اصلاح ارجاع‌ها و افزودن منابع تازه سپاسگزارم. --[[کاربر:AiWriter|AiWriter]] ([[بحث کاربر:AiWriter|بحث]]) ‏۲۱ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۱۹ (+0330)

==مقالهٔ [[سفیان ثوری]]==
سلام و احترام. مقالهٔ [[سفیان ثوری]] با تکیه بر منابع کهن تاریخی، رجالی و حدیثی (الطبقات الکبری، تاریخ بغداد، سیر أعلام النبلاء، رجال الطوسی، رجال العلامة الحلی، الکافی، تحف العقول و مقاتل الطالبیین) نوشته و در دانشنامه درج شد. این مقاله نسب و ولادت، تحصیل و مشایخ، جایگاه حدیثی، زهد و ورع، فقه و مذهب ثوری، مواضع سیاسی، نسبت او با [[امام صادق علیه السلام]]، اختلاف منابع دربارهٔ مذهب او، آثار و وفات را پوشش می‌دهد.

خلاصهٔ مقاله: سفیان بن سعید بن مسروق ثوری (۹۷–۱۶۱ق) فقیه، محدث، مفسر و زاهد کوفی و بنیان‌گذار مذهب ثوریه است. او را از بزرگان اهل حدیث و «امیرالمؤمنین در حدیث» خوانده‌اند. شیخ طوسی او را در شمار اصحاب [[امام صادق علیه السلام]] آورده، اما رجالیان شیعه او را غیرامامی دانسته‌اند. سفیان از پذیرش منصب قضا و همکاری با عباسیان خودداری کرد و در بصره، در حال گریز از حکومت، درگذشت. از او آثاری در فقه، حدیث و تفسیر بر جای مانده است. لطفاً در بازبینی، اصلاح ارجاع‌ها و تکمیل آن یاری فرمایید. [[کاربر:AiWriter|AiWriter]] ([[بحث کاربر:AiWriter|بحث]]) ‏۲۱ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۴۵ (+0330)
==مقالهٔ [[مسلم بن حجاج نیشابوری]]==
سلام و احترام. مقالهٔ [[مسلم بن حجاج نیشابوری]] با تکیه بر منابع کهن تاریخی، رجالی و حدیثی (سیر أعلام النبلاء، تاریخ الإسلام ذهبی، تاریخ بغداد، وفیات الأعیان، تهذیب التهذیب، شرح صحیح مسلم نووی، صحیح مسلم و منابع شیعی مانند شناخت‌نامه حدیث، جوامع حدیثی اهل سنت، سیری در صحیحین و موسوعة طبقات الفقهاء) نوشته و در دانشنامه درج شد. این مقاله نسب و ولادت، سفرهای علمی و مشایخ، شاگردان، جایگاه حدیثی، روش تدوین [[صحیح مسلم (کتاب)|صحیح مسلم]]، مناسبات او با [[محمد بن اسماعیل بخاری|بخاری]] و ماجرای اختلاف با ذهلی، آثار، وفات و آرامگاه، و جایگاه او در نگاه عالمان شیعه را پوشش می‌دهد.

خلاصهٔ مقاله: ابوالحسین مسلم بن حجاج قشیری نیشابوری (۲۰۶–۲۶۱ق) از نامدارترین محدثان [[اهل سنت]] و مؤلف [[صحیح مسلم (کتاب)|صحیح مسلم]]، دومین کتاب از [[صحاح سته|صحاح ششگانه]]، است. او در [[نیشابور]] زاده شد و برای فراگیری حدیث به حجاز، عراق، شام، مصر و ری سفر کرد و از محضر بخاری، احمد بن حنبل و اسحاق بن راهویه بهره برد. صحیح مسلم را از میان سیصد هزار حدیث گرد آورد و نزد اهل سنت، پس از صحیح بخاری، معتبرترین کتاب حدیثی شمرده می‌شود. مسلم در ۲۵ رجب ۲۶۱ق در نصرآباد نیشابور درگذشت و همان‌جا به خاک سپرده شد. در نگاه شیعه، او محدثی بزرگ و پرکار است، اما ادعای صحت همهٔ روایات صحیح مسلم و برخی محتوای آن از سوی عالمان شیعه نقد شده است. لطفاً در بازبینی، اصلاح ارجاع‌ها و تکمیل آن یاری فرمایید. [[کاربر:AiWriter|AiWriter]] ([[بحث کاربر:AiWriter|بحث]]) ‏۲۱ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۱۰ (+0330)

==مقالهٔ [[احنف بن قیس]]==
سلام و احترام. مقالهٔ [[احنف بن قیس]] با تکیه بر منابع کهن تاریخی، رجالی و حدیثی (الطبقات الکبری، الاستیعاب، انساب الأشراف، تاریخ الطبری، الکامل فی التاریخ، الغارات ثقفی، رجال الطوسی، رجال ابن داوود، تنقیح المقال و مقتل الحسین مقرم) نوشته و در دانشنامه درج شد. این مقاله نسب و نام، اسلام آوردن، فتوح خراسان، حضور در صفین و نهروان، کناره‌گیری از جمل، مناسبات با معاویه و عبیدالله بن زیاد، نامهٔ امام حسین (ع) به اشراف بصره و پاسخ احنف، نقش او در بصره پس از یزید، وفات و جایگاه رجالی و اختلاف دیدگاه‌ها دربارهٔ تشیع او را پوشش می‌دهد.

خلاصهٔ مقاله: ابوبحر صخر بن قیس بن معاویة بن حصین تمیمی، معروف به احنف بن قیس (درگذشت ۶۷ق)، از بزرگان تابعین و رئیس بنی‌تمیم در بصره بود. او در فتوح ایران، به‌ویژه خراسان، نقش داشت و در صفین و نهروان در سپاه امام علی (ع) بود، اما از جنگ جمل کناره گرفت. احنف به حلم و حکمت مشهور بود و «احلم من احنف» از امثال عرب است. او در واقعهٔ کربلا از یاری امام حسین (ع) خودداری کرد و بعدها با عبیدالله بن زیاد و عبدالله بن زبیر همراه شد. منابع شیعه او را گاه از اصحاب امام علی (ع) و ممدوح شمرده‌اند و گاه در شمار ضعفا یا مجاهیل آورده‌اند. لطفاً در بازبینی، اصلاح ارجاع‌ها و تکمیل آن یاری فرمایید. [[کاربر:AiWriter|AiWriter]] ([[بحث کاربر:AiWriter|بحث]]) ‏۲۱ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۲۹ (+0330)

==مقالهٔ [[عبدالله بن رواحه]]==
سلام و احترام. مقالهٔ [[عبدالله بن رواحه]] با تکیه بر منابع کهن سیره، تراجم و حدیث (السیرة النبویة ابن هشام، المغازی واقدی، الطبقات الکبری ابن سعد، الاستیعاب ابن عبدالبر، اسد الغابة ابن اثیر، الاصابة ابن حجر، الموطأ مالک، دلائل النبوة بیهقی، صحیح بخاری، مجمع البیان طبرسی و بحار الأنوار مجلسی) نوشته و در دانشنامه درج شد. این مقاله نسب و خاندان، اسلام آوردن و نقابت او در [[بیعت عقبه]] دوم، حضور در غزوات ([[غزوه بدر|بدر]]، [[غزوه احد|احد]]، [[غزوه خندق|خندق]]، [[صلح حدیبیه|حدیبیه]]، [[غزوه خیبر|خیبر]] و [[عمرة القضاء]])، جانشینی پیامبر (ص) در مدینه در [[غزوه بدر الموعد]]، مأموریت‌های اطلاعاتی و مالی در خیبر (آگاهی از وضع یهود، [[سریه]]ٔ اسیر بن زارم و برآورد و گرفتن خراج خیبر)، شاعری او در شمار سه شاعر پیامبر (ص)، و شهادت او در [[جنگ موته]] را پوشش می‌دهد.

خلاصهٔ مقاله: عبدالله بن رواحه (شهادت ۸ق) از [[انصار]] [[قبیله خزرج]] و طایفهٔ بنی‌حارث بود و در [[بیعت عقبه]] دوم، یکی از دوازده نقیب انصار و نقیب طایفهٔ خود شد. او در کنار [[حسان بن ثابت]] و کعب بن مالک، از سه شاعر پیامبر (ص) شمرده می‌شود و در بیشتر غزوات حاضر بود. پیامبر (ص) میان او و [[مقداد|مقداد بن اسود]] پیوند برادری بست و او سرپرست [[زید بن ارقم]] بود. در سال هشتم هجری، او پس از [[زید بن حارثه]] و [[جعفر طیار|جعفر بن ابی‌طالب]] سومین فرماندهٔ سپاه مسلمانان در [[جنگ موته]] بود؛ پیش از نبرد، در «مَعان» مسلمانان را به پایداری خواند و پس از شهادت دو فرماندهٔ پیشین، پرچم را گرفت و جنگید تا به شهادت رسید. مقاله اختلاف گزارش‌ها دربارهٔ ترتیب فرماندهی موته (روایت امام صادق (علیه‌السلام) در برابر گزارش مشهور) و نیز پاره‌ای از جزئیات مأموریت خیبر را بدون داوری نهایی بازتاب داده است. لطفاً در بازبینی، اصلاح ارجاع‌ها و تکمیل آن یاری فرمایید. [[کاربر:AiWriter|AiWriter]] ([[بحث کاربر:AiWriter|بحث]]) ‏۲۱ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۴۱ (+0330)

==مقالهٔ کاتبان وحی==
[[کاتبان وحی]]: مقاله‌ای دربارهٔ صحابه‌ای که آیات قرآن را در دورهٔ پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) می‌نوشتند و نقش آنان در کتابت و صیانت وحی. --[[کاربر:AiWriter|AiWriter]] ([[بحث کاربر:AiWriter|بحث]]) ‏۲۱ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۵۲ (+0330)
==مقالهٔ [[حسن بصری]]==
[[حسن بصری]]: مقاله‌ای دربارهٔ زندگی، مواعظ و آرای کلامی یکی از نامدارترین تابعیان بصره. --[[کاربر:AiWriter|AiWriter]] ([[بحث کاربر:AiWriter|بحث]]) ‏۲۱ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۵:۰۱ (+0330)
==مقالهٔ [[خطبه متقین]]==
[[خطبه متقین]]: مقاله‌ای دربارهٔ خطبهٔ ۱۹۳ [[نهج البلاغة|نهج البلاغه]] در وصف پرهیزگاران، معروف به خطبه همّام. لطفاً مقاله را بررسی کنید. --[[کاربر:AiWriter|AiWriter]] ([[بحث کاربر:AiWriter|بحث]]) ‏۲۱ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۷:۳۸ (+0330)

==مقالهٔ [[عهد نامه مالک اشتر]]==
[[عهد نامه مالک اشتر]]: مقاله‌ای دربارهٔ نامهٔ ۵۳ [[نهج البلاغة|نهج البلاغه]]، فرمان امام علی (علیه‌السلام) به مالک اشتر برای حکومت مصر، همراه با متن کامل و ترجمه. لطفاً مقاله را بررسی کنید. [[کاربر:AiWriter|AiWriter]] ([[بحث کاربر:AiWriter|بحث]]) ‏۲۵ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۷:۰۳ (+0330)
==مقالهٔ [[محمد بن اسماعیل بخاری]]==
[[محمد بن اسماعیل بخاری]]: مقاله‌ای دربارهٔ محدث نامدار [[اهل سنت]] و مؤلف [[صحیح بخاری (کتاب)|صحیح بخاری]]؛ از ولادت و سفرهای علمی تا تدوین صحیح، ماجرای لفظ قرآن و وفات او. لطفاً مقاله را بررسی کنید و اگر نکته‌ای دربارهٔ منابع یا ساختار آن دیدید، بفرمایید. [[کاربر:AiWriter|AiWriter]] ([[بحث کاربر:AiWriter|بحث]]) ‏۲۵ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۷:۴۸ (+0330)
==مقالهٔ [[جابر بن یزید جعفی]]==
[[جابر بن یزید جعفی]]: مقاله‌ای دربارهٔ یکی از اصحاب امام باقر و امام صادق علیهما السلام و از راویان بحث‌برانگیز شیعه؛ از نسب و حیات او تا جایگاه حدیثی، آثار و اختلاف رجالیان شیعه و اهل سنت دربارهٔ او. لطفاً مقاله را بررسی کنید و اگر نکته‌ای دربارهٔ منابع یا ساختار آن دیدید، بفرمایید. [[کاربر:AiWriter|AiWriter]] ([[بحث کاربر:AiWriter|بحث]]) ‏۲۵ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۸:۱۵ (+0330)
== خطبه غراء ==
سلام جناب زمانی؛ مقالهٔ [[خطبه غراء]] (خطبهٔ ۸۳ نهج البلاغه) با متن و ترجمهٔ کامل خطبه ایجاد شد. لطفاً آن را بررسی کنید و اگر نکته‌ای در متن، ترجمه یا منابع بود، بفرمایید. --[[کاربر:AiWriter|AiWriter]] ([[بحث کاربر:AiWriter|بحث]]) ‏۲۶ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۳۳ (+0330)

==مقالهٔ [[خطبه اشباح]]==
[[خطبه اشباح]]: مقاله‌ای دربارهٔ خطبهٔ ۹۱ [[نهج البلاغه]]، معروف به خطبه اشباح، در توحید و تنزیه خداوند، همراه با متن و ترجمه. لطفاً مقاله را بررسی کنید. [[کاربر:AiWriter|AiWriter]] ([[بحث کاربر:AiWriter|بحث]]) ‏۲۶ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۷:۰۹ (+0330)

==مقالهٔ [[یوشع بن نون]]==
[[یوشع بن نون]]: مقاله‌ای دربارهٔ وصی و جانشین حضرت موسی (علیه‌السلام) و از پیامبران بنی‌اسرائیل؛ از جایگاه او در قرآن و روایات شیعه تا رهبری بنی‌اسرائیل و فتح اریحا. [[کاربر:Zamani|جناب زمانی]]، لطفاً مقاله را بررسی کنید و اگر نکته‌ای در متن، ارجاع‌ها یا منابع دیدید، بفرمایید. [[کاربر:Zadhoosh|Zadhoosh]] ([[بحث کاربر:Zadhoosh|بحث]]) ‏۲۶ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۷:۳۰ (+0330)
== مقالهٔ [[سعید بن جبیر]] ==
[[سعید بن جبیر]]: مقاله‌ای دربارهٔ تابعی نامدار، مفسر و فقیه سدهٔ نخست و از اصحاب [[امام سجاد علیه السلام]] که به دست [[حجاج بن یوسف]] کشته شد. لطفاً مقاله را بررسی کنید و اگر نکته‌ای در متن، ارجاع‌ها یا منابع دیدید، بفرمایید. [[کاربر:Zadhoosh|Zadhoosh]] ([[بحث کاربر:Zadhoosh|بحث]]) ‏۲۶ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۷:۴۳ (+0330)
== مقالهٔ [[مالک بن انس]] ==
[[مالک بن انس]]: مقاله‌ای دربارهٔ فقیه و محدث نامدار [[مدینه]]، بنیان‌گذار مذهب [[مالکی]] و مؤلف [[الموطّأ (کتاب)|الموطّأ]]؛ از زندگی و استادان او تا تدوین الموطأ، محنت دورهٔ منصور و جایگاهش در نگاه شیعه. [[کاربر:Zamani|جناب زمانی]]، لطفاً مقاله را بررسی کنید و اگر نکته‌ای در متن، ارجاع‌ها یا منابع دیدید، بفرمایید. [[کاربر:Zadhoosh|Zadhoosh]] ([[بحث کاربر:Zadhoosh|بحث]]) ‏۲۷ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۳۵ (+0330)

مالک بن انس

2026-10-27T07:05:43Z

Zadhoosh: اصلاح گسترهٔ جغرافیایی مذهب مالکی و تنظیم فهرست منابع

{{شناسنامه عالم
|نام کامل = ابوعبدالله مالک بن انس بن مالک بن ابی عامر اصبحی
|تصویر =
|زادروز = ۹۳ق (قول‌های دیگر: ۹۰ تا ۹۷ق)
|زادگاه = [[مدینه]]
|وفات = ۱۷۹ق
|مدفن = [[بقیع]]، [[مدینه]]
|اساتید = نافع، ربیعة الرأی، ابن شهاب زهری، یحیی بن سعید انصاری، [[امام صادق علیه السلام|امام صادق (علیه‌السلام)]]
|شاگردان = [[شافعی]]، عبدالرحمن بن قاسم، عبدالله بن وهب، لیث بن سعد، [[سفیان ثوری]]
|آثار = [[الموطّأ (کتاب)|الموطّأ]]، رسالة فی القدر، تفسیر غریب القرآن
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای
|توضیحات = بنیان‌گذار مذهب [[مالکی]] و مؤلف ''الموطّأ''، از امامان چهارگانهٔ فقه [[اهل سنت]]
}}

'''مالک بن انس''' با نام کامل '''ابوعبدالله مالک بن انس بن مالک بن ابی عامر اصبحی''' (۹۳–۱۷۹ق)، فقیه و محدث نامدار [[مدینه]] و بنیان‌گذار مذهب [[مالکی]]، یکی از چهار مذهب فقهی [[اهل سنت]]، است.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۸-۵۰؛ ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۵-۱۳۷.</ref> او بیشتر عمر خود را در مدینه گذراند و از استادانی چون نافع، ربیعة الرأی، ابن شهاب زهری و [[امام صادق علیه السلام|امام صادق (علیه‌السلام)]] دانش آموخت.<ref>مزی، تهذیب الکمال، ج۲۷، ص۱۰۳-۱۰۴؛ شیخ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۰۸.</ref> شاگردانی چون [[شافعی]]، عبدالرحمن بن قاسم و عبدالله بن وهب از مکتب او برخاستند.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۹-۱۵۰؛ سمعانی، الانساب، ج۱، ص۲۸۲.</ref> اثر مشهور او ''[[الموطّأ (کتاب)|الموطّأ]]'' از کهن‌ترین مجموعه‌های حدیثی برجای‌مانده از سدهٔ دوم هجری است.<ref>الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴؛ جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۱.</ref> مالک در دورهٔ [[منصور (خلیفه عباسی)|منصور عباسی]]، بر پایهٔ یکی از گزارش‌ها، به سبب فتوایش دربارهٔ طلاق اکراهی تازیانه خورد و سپس مورد احترام خلفا قرار گرفت.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۱۱، ص۳۲۳.</ref> او در ۱۷۹ق در مدینه درگذشت و در [[بقیع]] به خاک سپرده شد.<ref>ابن جوزی، المنتظم، ج۹، ص۴۵؛ نووی، تهذیب الاسماء واللغات، ج۲، ص۷۹.</ref> عالمان شیعه او را از اصحاب امام صادق (علیه‌السلام) شمرده‌اند، اما فقه او را پیروی نمی‌کنند.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۱۶۵؛ موسوعة طبقات الفقهاء، ج۲، ص۴۷۶.</ref>

==نام، نسب و ولادت==
نام و نسب مالک را چنین آورده‌اند: ابوعبدالله مالک بن انس بن مالک بن ابی عامر بن عمرو بن حارث بن غیمان بن خثیل بن عمرو بن حارث اصبحی.<ref>بخاری، التاریخ الکبیر، ج۷، ص۳۱۰؛ سمعانی، الانساب، ج۱، ص۲۸۲.</ref> خاندان او از تیرهٔ اصبح، شاخه‌ای از حمیر یمن، بودند که در مدینه با قریش هم‌پیمان شدند.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۷۱؛ ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ص۴۳۶.</ref> به همین سبب او را «اصبحی» و «حمیری» نیز می‌خوانند.

مالک بنابر قول مشهور در سال ۹۳ق در مدینه زاده شد.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۸؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۱۱، ص۳۱۸.</ref> در سال ولادت او اختلاف است و برخی ۹۰، ۹۵ یا ۹۷ق را نوشته‌اند.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ زرکلی، الاعلام، ج۵، ص۲۵۷.</ref> زادگاه او را مدینه دانسته‌اند؛ به گزارشی نیز در روستای «ذوالمروه» در شمال مدینه زاده شد.<ref>مکارم شیرازی، «معرفی مالک بن انس»، پایگاه آیین رحمت.</ref> خانواده‌اش وضع مالی مناسبی داشت و او از حدود ده‌سالگی به آموختن قرآن و حدیث پرداخت.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۹.</ref>

==تحصیل و استادان==
مالک در مدینه از محضر شمار زیادی از فقیهان و محدثان بهره گرفت. مهم‌ترین استادان او نافع، غلام عبدالله بن عمر، ربیعة بن ابی عبدالرحمان (ربیعة الرأی)، ابن شهاب زهری، یحیی بن سعید انصاری و ابوالزناد بودند.<ref>مزی، تهذیب الکمال، ج۲۷، ص۱۰۳-۱۰۴؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۹.</ref> او سال‌ها در حلقهٔ ربیعه حاضر شد و از نافع، که از راویان برجستهٔ مدینه بود، بسیار روایت کرد.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۲۱؛ مزی، تهذیب الکمال، ج۲۷، ص۱۰۳.</ref>

مالک پس از درگذشت استادانش، در مدینه مجلس درس برپا کرد و به فتوا پرداخت. به گزارش منابع، حلقهٔ درس او چنان پررونق شد که جای استادش را گرفت و مردم مدینه او را پیشوای فقه خود دانستند و شاگردان بسیاری از شهرهای مختلف به آن روی آوردند.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۰؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۵۵.</ref>

==مالک و امام صادق (علیه‌السلام)==
شیخ طوسی مالک را در شمار اصحاب [[امام صادق علیه السلام|امام صادق (علیه‌السلام)]] آورده است.<ref>شیخ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۰۸.</ref> مالک خود گفته است که به حضور امام می‌رسید و امام برای او بالش می‌گذاشت و می‌فرمود: «ای مالک، من تو را دوست دارم.»<ref>شیخ صدوق، الخصال، باب ۳، ح۲۱۹؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۱۶۵.</ref> او امام را هیچ‌گاه جز در سه حال ندید: روزه‌دار، نمازگزار یا ذاکر خدا.<ref>شیخ صدوق، الخصال، باب ۳، ح۲۱۹؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۱۶۵-۱۶۶.</ref> مالک در ادامهٔ همین گزارش، از خشوع امام در احرام و لرزش صدای او در گفتن «لبیک» سخن گفته است.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۱۶۶.</ref>

مالک در ''الموطّأ'' نیز از امام صادق (علیه‌السلام) روایت کرده است.<ref>مزی، تهذیب الکمال، ج۲۷، ص۹۴.</ref> ابن شهرآشوب نیز جمله‌ای در فضل امام از مالک نقل کرده است: «ما رأت عين ولا سمعت أذن ولا خطر على بال بشر بأفضل من جعفر بن محمد (عليه‌السلام)»؛ هرچند سند آن را ذکر نکرده است.<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۳، ص۳۷۲.</ref> این گزارش‌ها از پیوند علمی و ارادت مالک به امام صادق (علیه‌السلام) حکایت می‌کند.

==شاگردان و جایگاه علمی==
از شاگردان نامدار مالک می‌توان به [[شافعی]]، عبدالرحمن بن قاسم، عبدالله بن وهب، معَن بن عیسی، عبدالله بن مبارک، [[سفیان ثوری]]، لیث بن سعد و محمد بن حسن شیبانی اشاره کرد.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۹-۱۵۰؛ سمعانی، الانساب، ج۱، ص۲۸۲؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۵۵.</ref> شافعی مالک را استاد خود می‌دانست و او را بر بسیاری از فقیهان روزگار برتری می‌داد.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۹-۱۵۰؛ شیرازی، طبقات الفقهاء، ص۶۸.</ref> مالک را در منابع اهل سنت «امام دار الهجرة» و «امام اهل المدینه» لقب داده‌اند.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۵؛ قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۰.</ref>

==الموطّأ==
بر پایهٔ گزارش‌ها، [[منصور (خلیفه عباسی)|منصور عباسی]] از مالک خواست کتابی برای مسلمانان تدوین کند تا اختلاف فقهی میان شهرها را کاهش دهد.<ref>جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۲؛ موسوعة طبقات الفقهاء، ج۲، ص۴۷۶.</ref> مالک ''الموطّأ'' را بر اساس ابواب فقهی و با تکیه بر احادیث و آثار مدینه نوشت.<ref>الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴.</ref> منصور خواست نسخه‌هایی از آن را به همهٔ شهرها بفرستد و مردم را به عمل به آن ملزم کند؛ اما مالک نپذیرفت و گفت: «ای امیر مؤمنان، آیا چنین می‌کنی؟ مردم پیش از این سخنانی شنیده‌اند و هر گروهی به آنچه از اختلاف اصحاب رسول خدا (ص) به آن رسیده‌اند، عمل می‌کنند. بازداشتن آنان از باورهایشان دشوار است؛ مردم را با آنچه هستند واگذار.»<ref>جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۲.</ref>

مالک کتاب را بر هفتاد فقیه مدینه عرضه کرد و چون همه با آن موافقت کردند، آن را «الموطّأ» (هموار و مورد توافق) نامید.<ref>الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴.</ref> ''الموطّأ'' شامل احادیث مسند، مرسل، موقوف و مقطوع است.<ref>الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴.</ref> ابوبکر ابهری شمار روایات آن را ۱۷۲۰ دانسته است: ۶۰۰ مسند، ۲۲۲ مرسل، ۶۱۳ موقوف و ۲۸۵ مقطوع.<ref>ابهری، به نقل از: ابوریّه، اضواء علی السنة المحمدیه، ص۳۱۱.</ref>

از ''الموطّأ'' نسخه‌های متعددی برجای مانده است؛ مشهورترین آنها روایت یحیی بن یحیی لیثی است و روایت‌های ابومصعب، ابن وهب و محمد بن حسن شیبانی نیز شناخته‌شده‌اند.<ref>جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۳.</ref> به شافعی نسبت داده‌اند که ''الموطّأ'' را صحیح‌ترین کتاب پس از قرآن دانسته است.<ref>جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۱؛ الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴.</ref>

==روش فقهی و اندیشه==
مالک در استنباط احکام به قرآن، سنت و اجماع و در مواردی به قیاس تکیه می‌کرد و در کنار آنها برای «عمل اهل مدینه» و مصالح مرسله جایگاه ویژه‌ای قائل بود.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰؛ قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۰.</ref> او از رأی و قیاس گسترده پرهیز داشت و بیشتر به حدیث و آثار فقیهان مدینه بسنده می‌کرد.<ref>ابونعیم اصفهانی، حلیة الاولیاء، ج۶، ص۳۲۴-۳۲۶؛ مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰.</ref> همین روش، فقه او را از فقه اهل رأی در [[عراق]] متمایز کرد.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰.</ref>

مالک در عقاید از بحث‌های کلامی دوری می‌جست و در برابر قدریه موضع گرفت. رساله‌ای در رد قدریه و نیز آثاری چون ''تفسیر غریب القرآن''، ''کتاب النجوم'' و نامه‌ای به [[هارون الرشید]] به او نسبت داده‌اند.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۲، ص۹۰؛ ابن فرحون، الدیباج المذهب، ص۱۲۴.</ref>

==سیاست و محنت==
مالک حدود چهل سال از عمر خود را در دورهٔ امویان و چهل‌وشش سال را در دورهٔ عباسیان گذراند.<ref>اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۰.</ref> به گزارش برخی پژوهش‌های تاریخی، او در آغاز با دعوت [[محمد نفس زکیه]] همراهی کرد.<ref>اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۲.</ref> این گزارش نشان می‌دهد که موضع سیاسی او یکدست نبوده است.

در سال ۱۴۶ یا ۱۴۷ق، جعفر بن سلیمان، والی مدینه، مالک را به سبب فتوایش دربارهٔ طلاق اکراهی تازیانه زد.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۱۱، ص۳۲۳؛ اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۲.</ref> بنابر گزارش مشهور، او را هفتاد ضربه زدند تا آنجا که یکی از کتف‌هایش از جا دررفت.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۲.</ref> سبب دقیق این محنت روشن نیست؛ برخی منابع فتوای «بر شخص مجبور، طلاقی نیست» را سبب دانسته‌اند و برخی دیگر اتهام او را به نپذیرفتن بیعت با خلیفه ذکر کرده‌اند.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۱۱، ص۳۲۳.</ref>

پس از این ماجرا، منصور در سفر حج سال ۱۵۳ق از مالک عذرخواهی کرد و خواست او را همراه خود به بغداد ببرد، اما مالک نپذیرفت که مدینه را ترک کند.<ref>اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۵-۵۲۶.</ref> منصور او را گرامی داشت و هدایایی به او داد.<ref>اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۶.</ref> [[هارون الرشید]] نیز با او دیدار کرد و از او اندرز خواست.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۲، ص۹۵.</ref>

==مذهب مالکی==
پس از درگذشت مالک، شاگردان او فقهش را در سرزمین‌های اسلامی گستردند. عبدالرحمن بن قاسم و عبدالله بن وهب آن را در [[مصر]]، اسد بن فرات و سحنون در افریقیه و یحیی بن یحیی لیثی در [[اندلس]] رواج دادند.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۹-۱۵۰؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۵۵.</ref> مذهب مالکی امروز در [[مراکش]]، [[الجزایر]]، [[تونس]]، [[لیبی]] و [[سودان]] مذهب اکثریت است و در [[کویت]]، [[بحرین]] و [[قطر]] نیز پیروان بسیاری دارد؛ در بخش‌هایی از مصر و غرب آفریقا هم پیروانی دارد.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰.</ref>

ویژگی‌های فقه مالکی، تکیه بر عمل اهل مدینه، توجه به مصالح مرسله و پرهیز از تعمیم قیاس است.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰.</ref> مذهب مالکی در مغرب و اندلس به مذهب غالب تبدیل شد و به یکی از ستون‌های فقه اهل سنت بدل گشت.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۵۵.</ref>

==مالک در نگاه شیعه==
عالمان شیعه مالک را محدث و فقیهی بزرگ می‌دانند و به او با احترام می‌نگرند. شیخ طوسی او را از اصحاب امام صادق (علیه‌السلام) شمرده و روایت او دربارهٔ عبادت امام را نقل کرده است.<ref>شیخ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۰۸؛ شیخ صدوق، الخصال، باب ۳، ح۲۱۹.</ref> شیخ طوسی در کتاب ''الخلاف'' نزدیک به ۹۹۲ فتوا از مالک نقل کرده است.<ref>موسوعة طبقات الفقهاء، ج۲، ص۴۷۶.</ref> این نشان می‌دهد که عالمان شیعه در مباحث فقهی به آرای او توجه داشته‌اند.

با این حال، مذهب مالکی در شیعه پیرو ندارد و فقه شیعه بر پایهٔ آموزه‌های امامان اهل بیت (علیهم‌السلام) است. برخی نویسندگان شیعه بر مالک نقدهایی دارند؛ از جمله اینکه او در ''الموطّأ'' از [[امام علی علیه السلام|امام علی (علیه‌السلام)]] و ابن عباس روایتی نیاورده است.<ref>مکارم شیرازی، «معرفی مالک بن انس»، پایگاه آیین رحمت.</ref> در برابر، پاسخ مالک را چنین نقل کرده‌اند که آن دو در سرزمین او نبودند و او با راویانشان برخوردی نداشت؛ منتقدان این پاسخ را قانع‌کننده نمی‌دانند، زیرا امام علی (علیه‌السلام) سال‌ها در مدینه زندگی کرده بود.<ref>مکارم شیرازی، «معرفی مالک بن انس»، پایگاه آیین رحمت.</ref>

از سوی دیگر، خویی پس از نقل گزارش‌های مربوط به مالک یادآور می‌شود که سند شیخ طوسی به کتاب او ضعیف است.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۱۶۶.</ref> این داوری رجالی، به معنای انکار جایگاه تاریخی مالک نیست. در مجموع، نگاه شیعه به او ترکیبی از احترام علمی و نقد فقهی و رجالی است.

==وفات==
مالک در سال ۱۷۹ق در مدینه درگذشت. سن او را در هنگام مرگ حدود هشتاد و شش سال نوشته‌اند.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۸.</ref> والی مدینه، عبدالله بن محمد بن ابراهیم، بر پیکر او نماز گزارد و او در قبرستان [[بقیع]] به خاک سپرده شد.<ref>ابن جوزی، المنتظم، ج۹، ص۴۵؛ نووی، تهذیب الاسماء واللغات، ج۲، ص۷۹.</ref> آرامگاه او در بقیع است.<ref>ابن جوزی، المنتظم، ج۹، ص۴۵؛ ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی؛ المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق؛ ج۹.
* ابن حزم، علی بن احمد؛ جمهرة انساب العرب، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۳ق.
* ابن خلکان، احمد بن محمد؛ وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، تحقیق احسان عباس، بیروت: دار صادر، ۱۹۷۷م؛ ج۴.
* ابن شهرآشوب، محمد بن علی؛ مناقب آل ابی طالب، قم: انتشارات علامه، بی‌تا؛ ج۳.
* ابن فرحون، ابراهیم بن علی؛ الدیباج المذهب فی معرفة اعیان علماء المذهب، تحقیق محمد احمدی ابوالنور، قاهره: دار التراث، ۱۳۹۴ق.
* ابوریّه، محمود؛ اضواء علی السنة المحمدیه، قاهره: دار المعارف، بی‌تا.
* اسد حیدر؛ الامام الصادق و المذاهب الاربعة، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، ۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م؛ ج۱.
* بخاری، محمد بن اسماعیل؛ التاریخ الکبیر، حیدرآباد دکن: مطبعة دائرة المعارف العثمانیة، ۱۳۹۸ق؛ ج۷.
* جواهری، حسن؛ دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، نسخهٔ الکترونیکی مکتبة مدرسة الفقاهة (lib.eshia.ir)؛ ج۱.
* خویی، سید ابوالقاسم؛ معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، ج۱۵.
* ذهبی، محمد بن احمد؛ تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت: دار الکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق؛ ج۱۱.
* ذهبی، محمد بن احمد؛ سیر اعلام النبلاء، تحقیق شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت: مؤسسة الرسالة، چاپ دهم، ۱۴۱۴ق؛ ج۸.
* زرکلی، خیرالدین؛ الاعلام، بیروت: دار العلم للملایین، چاپ هشتم، ۱۹۸۹م؛ ج۵.
* سمعانی، عبدالکریم بن محمد؛ الانساب، تحقیق عبدالله عمر بارودی، بیروت: دار الجنان، ۱۴۰۸ق؛ ج۱.
* شیخ صدوق، محمد بن علی؛ الخصال، تحقیق علی اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین، ۱۳۶۲ش.
* شیخ طوسی، محمد بن حسن؛ رجال الطوسی، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۵ق.
* شیرازی، ابراهیم بن علی؛ طبقات الفقهاء، تحقیق احسان عباس، بیروت: دار الرائد العربی، ۱۹۸۱م.
* قاضی عیاض، عیاض بن موسی؛ ترتیب المدارک و تقریب المسالک لمعرفة اعلام مذهب مالک، تحقیق محمد بن تاویت الطنجی و دیگران، مغرب: وزارة الاوقاف، ۱۹۸۱م؛ ج۱-۲.
* مزی، یوسف بن عبدالرحمن؛ تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، تحقیق بشار عواد معروف، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۰ق؛ ج۲۷.
* مالک بن انس؛ الموطّأ، تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۶ق؛ ج۱ (مقدمه).
* مکارم شیرازی، ناصر؛ دائرة المعارف فقه مقارن، قم: انتشارات امام علی بن ابی طالب (ع)، ۱۳۸۵ش؛ ج۱.
* مکارم شیرازی، ناصر؛ «معرفی مالک بن انس»، پایگاه آیین رحمت، تاریخ دسترسی: ۵ آبان ۱۴۰۵.
* موسوعة طبقات الفقهاء، اشراف جعفر سبحانی، قم: مؤسسة الامام الصادق (ع)، ۱۴۱۸ق؛ ج۲.
* نووی، یحیی بن شرف؛ تهذیب الاسماء واللغات، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۲.

{{حدیث}}

[[رده:محدثان]]
[[رده:فقیهان]]
[[رده:راویان احادیث اهل سنت]]
[[رده:اهل سنت]]
[[رده:مذاهب فقهی اهل سنت]]
[[رده:علمای قرن دوم]]
[[رده:تاریخ اسلام]]
[[رده:حدیث]]
[[رده:مذاهب اسلامی]]

مالک بن انس

2026-10-27T07:05:34Z

Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ مالک بن انس؛ فقیه و محدث مدینه و بنیان‌گذار مذهب مالکی

{{شناسنامه عالم
|نام کامل = ابوعبدالله مالک بن انس بن مالک بن ابی عامر اصبحی
|تصویر =
|زادروز = ۹۳ق (قول‌های دیگر: ۹۰ تا ۹۷ق)
|زادگاه = [[مدینه]]
|وفات = ۱۷۹ق
|مدفن = [[بقیع]]، [[مدینه]]
|اساتید = نافع، ربیعة الرأی، ابن شهاب زهری، یحیی بن سعید انصاری، [[امام صادق علیه السلام|امام صادق (علیه‌السلام)]]
|شاگردان = [[شافعی]]، عبدالرحمن بن قاسم، عبدالله بن وهب، لیث بن سعد، [[سفیان ثوری]]
|آثار = [[الموطّأ (کتاب)|الموطّأ]]، رسالة فی القدر، تفسیر غریب القرآن
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای
|توضیحات = بنیان‌گذار مذهب [[مالکی]] و مؤلف ''الموطّأ''، از امامان چهارگانهٔ فقه [[اهل سنت]]
}}

'''مالک بن انس''' با نام کامل '''ابوعبدالله مالک بن انس بن مالک بن ابی عامر اصبحی''' (۹۳–۱۷۹ق)، فقیه و محدث نامدار [[مدینه]] و بنیان‌گذار مذهب [[مالکی]]، یکی از چهار مذهب فقهی [[اهل سنت]]، است.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۸-۵۰؛ ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۵-۱۳۷.</ref> او بیشتر عمر خود را در مدینه گذراند و از استادانی چون نافع، ربیعة الرأی، ابن شهاب زهری و [[امام صادق علیه السلام|امام صادق (علیه‌السلام)]] دانش آموخت.<ref>مزی، تهذیب الکمال، ج۲۷، ص۱۰۳-۱۰۴؛ شیخ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۰۸.</ref> شاگردانی چون [[شافعی]]، عبدالرحمن بن قاسم و عبدالله بن وهب از مکتب او برخاستند.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۹-۱۵۰؛ سمعانی، الانساب، ج۱، ص۲۸۲.</ref> اثر مشهور او ''[[الموطّأ (کتاب)|الموطّأ]]'' از کهن‌ترین مجموعه‌های حدیثی برجای‌مانده از سدهٔ دوم هجری است.<ref>الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴؛ جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۱.</ref> مالک در دورهٔ [[منصور (خلیفه عباسی)|منصور عباسی]]، بر پایهٔ یکی از گزارش‌ها، به سبب فتوایش دربارهٔ طلاق اکراهی تازیانه خورد و سپس مورد احترام خلفا قرار گرفت.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۱۱، ص۳۲۳.</ref> او در ۱۷۹ق در مدینه درگذشت و در [[بقیع]] به خاک سپرده شد.<ref>ابن جوزی، المنتظم، ج۹، ص۴۵؛ نووی، تهذیب الاسماء واللغات، ج۲، ص۷۹.</ref> عالمان شیعه او را از اصحاب امام صادق (علیه‌السلام) شمرده‌اند، اما فقه او را پیروی نمی‌کنند.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۱۶۵؛ موسوعة طبقات الفقهاء، ج۲، ص۴۷۶.</ref>

==نام، نسب و ولادت==
نام و نسب مالک را چنین آورده‌اند: ابوعبدالله مالک بن انس بن مالک بن ابی عامر بن عمرو بن حارث بن غیمان بن خثیل بن عمرو بن حارث اصبحی.<ref>بخاری، التاریخ الکبیر، ج۷، ص۳۱۰؛ سمعانی، الانساب، ج۱، ص۲۸۲.</ref> خاندان او از تیرهٔ اصبح، شاخه‌ای از حمیر یمن، بودند که در مدینه با قریش هم‌پیمان شدند.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۷۱؛ ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ص۴۳۶.</ref> به همین سبب او را «اصبحی» و «حمیری» نیز می‌خوانند.

مالک بنابر قول مشهور در سال ۹۳ق در مدینه زاده شد.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۸؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۱۱، ص۳۱۸.</ref> در سال ولادت او اختلاف است و برخی ۹۰، ۹۵ یا ۹۷ق را نوشته‌اند.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ زرکلی، الاعلام، ج۵، ص۲۵۷.</ref> زادگاه او را مدینه دانسته‌اند؛ به گزارشی نیز در روستای «ذوالمروه» در شمال مدینه زاده شد.<ref>مکارم شیرازی، «معرفی مالک بن انس»، پایگاه آیین رحمت.</ref> خانواده‌اش وضع مالی مناسبی داشت و او از حدود ده‌سالگی به آموختن قرآن و حدیث پرداخت.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۹.</ref>

==تحصیل و استادان==
مالک در مدینه از محضر شمار زیادی از فقیهان و محدثان بهره گرفت. مهم‌ترین استادان او نافع، غلام عبدالله بن عمر، ربیعة بن ابی عبدالرحمان (ربیعة الرأی)، ابن شهاب زهری، یحیی بن سعید انصاری و ابوالزناد بودند.<ref>مزی، تهذیب الکمال، ج۲۷، ص۱۰۳-۱۰۴؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۹.</ref> او سال‌ها در حلقهٔ ربیعه حاضر شد و از نافع، که از راویان برجستهٔ مدینه بود، بسیار روایت کرد.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۲۱؛ مزی، تهذیب الکمال، ج۲۷، ص۱۰۳.</ref>

مالک پس از درگذشت استادانش، در مدینه مجلس درس برپا کرد و به فتوا پرداخت. به گزارش منابع، حلقهٔ درس او چنان پررونق شد که جای استادش را گرفت و مردم مدینه او را پیشوای فقه خود دانستند و شاگردان بسیاری از شهرهای مختلف به آن روی آوردند.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۰؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۵۵.</ref>

==مالک و امام صادق (علیه‌السلام)==
شیخ طوسی مالک را در شمار اصحاب [[امام صادق علیه السلام|امام صادق (علیه‌السلام)]] آورده است.<ref>شیخ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۰۸.</ref> مالک خود گفته است که به حضور امام می‌رسید و امام برای او بالش می‌گذاشت و می‌فرمود: «ای مالک، من تو را دوست دارم.»<ref>شیخ صدوق، الخصال، باب ۳، ح۲۱۹؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۱۶۵.</ref> او امام را هیچ‌گاه جز در سه حال ندید: روزه‌دار، نمازگزار یا ذاکر خدا.<ref>شیخ صدوق، الخصال، باب ۳، ح۲۱۹؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۱۶۵-۱۶۶.</ref> مالک در ادامهٔ همین گزارش، از خشوع امام در احرام و لرزش صدای او در گفتن «لبیک» سخن گفته است.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۱۶۶.</ref>

مالک در ''الموطّأ'' نیز از امام صادق (علیه‌السلام) روایت کرده است.<ref>مزی، تهذیب الکمال، ج۲۷، ص۹۴.</ref> ابن شهرآشوب نیز جمله‌ای در فضل امام از مالک نقل کرده است: «ما رأت عين ولا سمعت أذن ولا خطر على بال بشر بأفضل من جعفر بن محمد (عليه‌السلام)»؛ هرچند سند آن را ذکر نکرده است.<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۳، ص۳۷۲.</ref> این گزارش‌ها از پیوند علمی و ارادت مالک به امام صادق (علیه‌السلام) حکایت می‌کند.

==شاگردان و جایگاه علمی==
از شاگردان نامدار مالک می‌توان به [[شافعی]]، عبدالرحمن بن قاسم، عبدالله بن وهب، معَن بن عیسی، عبدالله بن مبارک، [[سفیان ثوری]]، لیث بن سعد و محمد بن حسن شیبانی اشاره کرد.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۹-۱۵۰؛ سمعانی، الانساب، ج۱، ص۲۸۲؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۵۵.</ref> شافعی مالک را استاد خود می‌دانست و او را بر بسیاری از فقیهان روزگار برتری می‌داد.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۹-۱۵۰؛ شیرازی، طبقات الفقهاء، ص۶۸.</ref> مالک را در منابع اهل سنت «امام دار الهجرة» و «امام اهل المدینه» لقب داده‌اند.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۵؛ قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۰.</ref>

==الموطّأ==
بر پایهٔ گزارش‌ها، [[منصور (خلیفه عباسی)|منصور عباسی]] از مالک خواست کتابی برای مسلمانان تدوین کند تا اختلاف فقهی میان شهرها را کاهش دهد.<ref>جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۲؛ موسوعة طبقات الفقهاء، ج۲، ص۴۷۶.</ref> مالک ''الموطّأ'' را بر اساس ابواب فقهی و با تکیه بر احادیث و آثار مدینه نوشت.<ref>الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴.</ref> منصور خواست نسخه‌هایی از آن را به همهٔ شهرها بفرستد و مردم را به عمل به آن ملزم کند؛ اما مالک نپذیرفت و گفت: «ای امیر مؤمنان، آیا چنین می‌کنی؟ مردم پیش از این سخنانی شنیده‌اند و هر گروهی به آنچه از اختلاف اصحاب رسول خدا (ص) به آن رسیده‌اند، عمل می‌کنند. بازداشتن آنان از باورهایشان دشوار است؛ مردم را با آنچه هستند واگذار.»<ref>جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۲.</ref>

مالک کتاب را بر هفتاد فقیه مدینه عرضه کرد و چون همه با آن موافقت کردند، آن را «الموطّأ» (هموار و مورد توافق) نامید.<ref>الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴.</ref> ''الموطّأ'' شامل احادیث مسند، مرسل، موقوف و مقطوع است.<ref>الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴.</ref> ابوبکر ابهری شمار روایات آن را ۱۷۲۰ دانسته است: ۶۰۰ مسند، ۲۲۲ مرسل، ۶۱۳ موقوف و ۲۸۵ مقطوع.<ref>ابهری، به نقل از: ابوریّه، اضواء علی السنة المحمدیه، ص۳۱۱.</ref>

از ''الموطّأ'' نسخه‌های متعددی برجای مانده است؛ مشهورترین آنها روایت یحیی بن یحیی لیثی است و روایت‌های ابومصعب، ابن وهب و محمد بن حسن شیبانی نیز شناخته‌شده‌اند.<ref>جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۳.</ref> به شافعی نسبت داده‌اند که ''الموطّأ'' را صحیح‌ترین کتاب پس از قرآن دانسته است.<ref>جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۱؛ الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴.</ref>

==روش فقهی و اندیشه==
مالک در استنباط احکام به قرآن، سنت و اجماع و در مواردی به قیاس تکیه می‌کرد و در کنار آنها برای «عمل اهل مدینه» و مصالح مرسله جایگاه ویژه‌ای قائل بود.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰؛ قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۰.</ref> او از رأی و قیاس گسترده پرهیز داشت و بیشتر به حدیث و آثار فقیهان مدینه بسنده می‌کرد.<ref>ابونعیم اصفهانی، حلیة الاولیاء، ج۶، ص۳۲۴-۳۲۶؛ مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰.</ref> همین روش، فقه او را از فقه اهل رأی در [[عراق]] متمایز کرد.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰.</ref>

مالک در عقاید از بحث‌های کلامی دوری می‌جست و در برابر قدریه موضع گرفت. رساله‌ای در رد قدریه و نیز آثاری چون ''تفسیر غریب القرآن''، ''کتاب النجوم'' و نامه‌ای به [[هارون الرشید]] به او نسبت داده‌اند.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۲، ص۹۰؛ ابن فرحون، الدیباج المذهب، ص۱۲۴.</ref>

==سیاست و محنت==
مالک حدود چهل سال از عمر خود را در دورهٔ امویان و چهل‌وشش سال را در دورهٔ عباسیان گذراند.<ref>اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۰.</ref> به گزارش برخی پژوهش‌های تاریخی، او در آغاز با دعوت [[محمد نفس زکیه]] همراهی کرد.<ref>اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۲.</ref> این گزارش نشان می‌دهد که موضع سیاسی او یکدست نبوده است.

در سال ۱۴۶ یا ۱۴۷ق، جعفر بن سلیمان، والی مدینه، مالک را به سبب فتوایش دربارهٔ طلاق اکراهی تازیانه زد.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۱۱، ص۳۲۳؛ اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۲.</ref> بنابر گزارش مشهور، او را هفتاد ضربه زدند تا آنجا که یکی از کتف‌هایش از جا دررفت.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۲.</ref> سبب دقیق این محنت روشن نیست؛ برخی منابع فتوای «بر شخص مجبور، طلاقی نیست» را سبب دانسته‌اند و برخی دیگر اتهام او را به نپذیرفتن بیعت با خلیفه ذکر کرده‌اند.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۱۱، ص۳۲۳.</ref>

پس از این ماجرا، منصور در سفر حج سال ۱۵۳ق از مالک عذرخواهی کرد و خواست او را همراه خود به بغداد ببرد، اما مالک نپذیرفت که مدینه را ترک کند.<ref>اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۵-۵۲۶.</ref> منصور او را گرامی داشت و هدایایی به او داد.<ref>اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۶.</ref> [[هارون الرشید]] نیز با او دیدار کرد و از او اندرز خواست.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۲، ص۹۵.</ref>

==مذهب مالکی==
پس از درگذشت مالک، شاگردان او فقهش را در سرزمین‌های اسلامی گستردند. عبدالرحمن بن قاسم و عبدالله بن وهب آن را در [[مصر]]، اسد بن فرات و سحنون در افریقیه و یحیی بن یحیی لیثی در [[اندلس]] رواج دادند.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۹-۱۵۰؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۵۵.</ref> مذهب مالکی امروز در [[مراکش]]، [[الجزایر]]، [[تونس]]، [[لیبی]]، [[سودان]]، [[کویت]]، [[بحرین]] و [[قطر]] مذهب اکثریت است و در بخش‌هایی از مصر و غرب آفریقا نیز پیروانی دارد.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰.</ref>

ویژگی‌های فقه مالکی، تکیه بر عمل اهل مدینه، توجه به مصالح مرسله و پرهیز از تعمیم قیاس است.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰.</ref> مذهب مالکی در مغرب و اندلس به مذهب غالب تبدیل شد و به یکی از ستون‌های فقه اهل سنت بدل گشت.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۵۵.</ref>

==مالک در نگاه شیعه==
عالمان شیعه مالک را محدث و فقیهی بزرگ می‌دانند و به او با احترام می‌نگرند. شیخ طوسی او را از اصحاب امام صادق (علیه‌السلام) شمرده و روایت او دربارهٔ عبادت امام را نقل کرده است.<ref>شیخ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۰۸؛ شیخ صدوق، الخصال، باب ۳، ح۲۱۹.</ref> شیخ طوسی در کتاب ''الخلاف'' نزدیک به ۹۹۲ فتوا از مالک نقل کرده است.<ref>موسوعة طبقات الفقهاء، ج۲، ص۴۷۶.</ref> این نشان می‌دهد که عالمان شیعه در مباحث فقهی به آرای او توجه داشته‌اند.

با این حال، مذهب مالکی در شیعه پیرو ندارد و فقه شیعه بر پایهٔ آموزه‌های امامان اهل بیت (علیهم‌السلام) است. برخی نویسندگان شیعه بر مالک نقدهایی دارند؛ از جمله اینکه او در ''الموطّأ'' از [[امام علی علیه السلام|امام علی (علیه‌السلام)]] و ابن عباس روایتی نیاورده است.<ref>مکارم شیرازی، «معرفی مالک بن انس»، پایگاه آیین رحمت.</ref> در برابر، پاسخ مالک را چنین نقل کرده‌اند که آن دو در سرزمین او نبودند و او با راویانشان برخوردی نداشت؛ منتقدان این پاسخ را قانع‌کننده نمی‌دانند، زیرا امام علی (علیه‌السلام) سال‌ها در مدینه زندگی کرده بود.<ref>مکارم شیرازی، «معرفی مالک بن انس»، پایگاه آیین رحمت.</ref>

از سوی دیگر، خویی پس از نقل گزارش‌های مربوط به مالک یادآور می‌شود که سند شیخ طوسی به کتاب او ضعیف است.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۱۶۶.</ref> این داوری رجالی، به معنای انکار جایگاه تاریخی مالک نیست. در مجموع، نگاه شیعه به او ترکیبی از احترام علمی و نقد فقهی و رجالی است.

==وفات==
مالک در سال ۱۷۹ق در مدینه درگذشت. سن او را در هنگام مرگ حدود هشتاد و شش سال نوشته‌اند.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۸.</ref> والی مدینه، عبدالله بن محمد بن ابراهیم، بر پیکر او نماز گزارد و او در قبرستان [[بقیع]] به خاک سپرده شد.<ref>ابن جوزی، المنتظم، ج۹، ص۴۵؛ نووی، تهذیب الاسماء واللغات، ج۲، ص۷۹.</ref> آرامگاه او در بقیع است.<ref>ابن جوزی، المنتظم، ج۹، ص۴۵؛ ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی؛ المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق؛ ج۹.
* ابن حزم، علی بن احمد؛ جمهرة انساب العرب، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۳ق.
* ابن خلکان، احمد بن محمد؛ وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، تحقیق احسان عباس، بیروت: دار صادر، ۱۹۷۷م؛ ج۴.
* ابن شهرآشوب، محمد بن علی؛ مناقب آل ابی طالب، قم: انتشارات علامه، بی‌تا؛ ج۳.
* ابن فرحون، ابراهیم بن علی؛ الدیباج المذهب فی معرفة اعیان علماء المذهب، تحقیق محمد احمدی ابوالنور، قاهره: دار التراث، ۱۳۹۴ق.
* ابوریّه، محمود؛ اضواء علی السنة المحمدیه، قاهره: دار المعارف، بی‌تا.
* اسد حیدر؛ الامام الصادق و المذاهب الاربعة، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، ۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م؛ ج۱.
* بخاری، محمد بن اسماعیل؛ التاریخ الکبیر، حیدرآباد دکن: مطبعة دائرة المعارف العثمانیة، ۱۳۹۸ق؛ ج۷.
* جواهری، حسن؛ دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، نسخهٔ الکترونیکی مکتبة مدرسة الفقاهة (lib.eshia.ir)؛ ج۱.
* خویی، سید ابوالقاسم؛ معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، ج۱۵.
* ذهبی، محمد بن احمد؛ تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت: دار الکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق؛ ج۱۱.
* ذهبی، محمد بن احمد؛ سیر اعلام النبلاء، تحقیق شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت: مؤسسة الرسالة، چاپ دهم، ۱۴۱۴ق؛ ج۸.
* زرکلی، خیرالدین؛ الاعلام، بیروت: دار العلم للملایین، چاپ هشتم، ۱۹۸۹م؛ ج۵.
* سمعانی، عبدالکریم بن محمد؛ الانساب، تحقیق عبدالله عمر بارودی، بیروت: دار الجنان، ۱۴۰۸ق؛ ج۱.
* شیخ صدوق، محمد بن علی؛ الخصال، تحقیق علی اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین، ۱۳۶۲ش.
* شیخ طوسی، محمد بن حسن؛ رجال الطوسی، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۵ق.
* شیرازی، ابراهیم بن علی؛ طبقات الفقهاء، تحقیق احسان عباس، بیروت: دار الرائد العربی، ۱۹۸۱م.
* قاضی عیاض، عیاض بن موسی؛ ترتیب المدارک و تقریب المسالک لمعرفة اعلام مذهب مالک، تحقیق محمد بن تاویت الطنجی و دیگران، مغرب: وزارة الاوقاف، ۱۹۸۱م؛ ج۱-۲.
* مزی، یوسف بن عبدالرحمن؛ تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، تحقیق بشار عواد معروف، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۰ق؛ ج۲۷.
* مکارم شیرازی، ناصر؛ دائرة المعارف فقه مقارن، قم: انتشارات امام علی بن ابی طالب (ع)، ۱۳۸۵ش؛ ج۱.
* مکارم شیرازی، ناصر؛ «معرفی مالک بن انس»، پایگاه آیین رحمت، تاریخ دسترسی: ۵ آبان ۱۴۰۵.
* موسوعة طبقات الفقهاء، اشراف جعفر سبحانی، قم: مؤسسة الامام الصادق (ع)، ۱۴۱۸ق؛ ج۲.
* نووی، یحیی بن شرف؛ تهذیب الاسماء واللغات، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۲.
* مالک بن انس؛ الموطّأ، تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۶ق؛ ج۱ (مقدمه).

{{حدیث}}

[[رده:محدثان]]
[[رده:فقیهان]]
[[رده:راویان احادیث اهل سنت]]
[[رده:اهل سنت]]
[[رده:مذاهب فقهی اهل سنت]]
[[رده:علمای قرن دوم]]
[[رده:تاریخ اسلام]]
[[رده:حدیث]]
[[رده:مذاهب اسلامی]]

سعید بن جبیر

2026-10-26T14:13:33Z

Zadhoosh: ویرایش زبانی و اصلاح گزارش گفت‌وگو

{{شناسنامه عالم
|نام کامل = سعید بن جبیر بن هشام
|زادروز = حدود ۳۸ق
|زادگاه = [[کوفه]]
|وفات = شعبان ۹۵ق
|مدفن = حوالی [[واسط]]
|اساتید = [[عبدالله بن عباس]]، [[عبدالله بن عمر]]
|شاگردان = ابوحصین (عثمان بن عاصم) و دیگر راویان کوفه و مکه
|آثار = تفسیر سعید بن جبیر (از میان رفته)
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای
|توضیحات = از تابعیان نامدار، مفسران و فقیهان سدهٔ نخست، از اصحاب [[امام سجاد علیه السلام]] و از کشته‌شدگان به دست [[حجاج بن یوسف]]
}}

'''سعید بن جُبَیر''' (حدود ۳۸ – ۹۵ق) از تابعیان نامدار، مفسر، فقیه و قاری قرآن در سدهٔ نخست هجری بود. او از موالی بنی‌والبه، اهل [[کوفه]] و ساکن [[مکه]] بود.<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۱۱۴.</ref> بیشتر دانش خود را از [[عبدالله بن عباس]] گرفت و در تفسیر، فقه و قرائت به مرتبه‌ای رسید که او را «جَهبَذُ العلماء»، یعنی نقادِ خبیرِ عالمان، خواندند.<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل أبی طالب، ج۴، ص۱۷۶.</ref> رجالیان شیعه او را در شمار اصحاب [[امام سجاد علیه السلام]] آورده‌اند و [[امام صادق علیه السلام]] تصریح کرده است که سبب کشته‌شدن او به دست [[حجاج بن یوسف]]، پایبندی‌اش به همین ولایت بوده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۶، ص۱۳۶.</ref> سعید در قیام ابن اشعث بر ضد حجاج (۸۱–۸۲ق) شرکت کرد و پس از سرکوب قیام گریخت؛ اما سرانجام در مکه دستگیر و در [[واسط]] کشته شد. شهادت او در سال ۹۵ق، که آن را «سال فقیهان» نامیده‌اند، به نمادی از ایستادگی در برابر ستم اموی تبدیل شد.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref>

==نسب، کنیه و ولادت==
شیخ طوسی او را در شمار اصحاب امام سجاد علیه السلام چنین شناسانده است: «سعید بن جبیر، ابومحمد، مولای بنی‌والبه؛ اصلش از کوفه است و در مکه فرود آمده؛ تابعی است.»<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۱۱۴.</ref> [[ابن خلکان]] نیز او را «سعید بن جبیر بن هشام اسدی، مولای بنی‌والبه، کوفی» و از «اعلام تابعین» دانسته و نوشته است که رنگ پوستش سیاه بود.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق، به نقل از ابن خلکان.</ref>

نسبت «والبی» به ولای بنی‌والبه بازمی‌گردد و «اسدی» به تیرهٔ بنی‌اسد. ابن شهرآشوب او را «مولای بنی‌اسد» و «نزیل مکه» خوانده است.<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل أبی طالب، ج۴، ص۱۷۶.</ref> پس او از موالی بود، نه از عربِ صریح‌النسب؛ همین نکته در منابع رجالی و تاریخی هنگام شناسایی او بارها یاد شده است.

در کنیهٔ او اختلاف است. شیخ طوسی او را «ابومحمد» خوانده<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۱۱۴.</ref> و شماری از منابع کهن «ابوعبدالله» گفته‌اند. مامقانی این اختلاف را بررسی کرده و نتیجه گرفته است که هر دو کنیه برای او نقل شده و تخطئهٔ شیخ طوسی در این باره وجهی ندارد.<ref>مامقانی، تنقیح المقال، ج۳۱، ص۱۱۳-۱۱۴.</ref> در گزارشی، وهب بن منبه او را «اباعبدالله» خطاب کرده است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۲۷.</ref>

سال تولد او به‌درستی دانسته نیست. بر پایهٔ سخنی که از او نقل شده، هنگام مرگ پنجاه‌وهفت سال داشت و این با ولادت در حدود سال ۳۸ق سازگار است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۳.</ref> با این حساب، تولد او را حدود ۳۸ق تخمین زده‌اند. زادگاهش کوفه بود و بیشتر عمر علمی خود را در مکه گذراند.

==جایگاه علمی==
سعید از شاگردان برجستهٔ عبدالله بن عباس بود. ابن عباس پس از آنکه نابینا شد و مردم کوفه برای پرسش فتوا نزد او می‌آمدند، می‌گفت: «آیا از من می‌پرسید و حال آنکه ابن‌ام‌دهماء در میان شماست؟» و مقصودش سعید بن جبیر بود.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۵.</ref> روزی ابن عباس به او گفت: «حدیث بگو». سعید گفت: «من حدیث بگویم و تو اینجا باشی؟» ابن عباس پاسخ داد: «آیا این از نعمت‌های خدا بر تو نیست که حدیث بگویی و من شاهد باشم؛ اگر درست گفتی همان است و اگر خطا کردی به تو یاد می‌دهم؟»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۵.</ref>

او دانش خود را با نوشتن نگاه می‌داشت. خودش می‌گوید بسا نزد ابن عباس می‌رفت و در صحیفه‌اش می‌نوشت تا پر می‌شد و سپس بر کفش و بر کف دست خود می‌نوشت.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۵.</ref> عبدالله بن عمر نیز در پاسخ کسی که از فریضه‌ای پرسیده بود، او را به سعید حواله داد و گفت: «نزد سعید بن جبیر برو که او در حساب [فرائض] از من داناتر است.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۶.</ref>

لقب «جهبذ العلماء» نشان از همین جایگاه دارد.<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل أبی طالب، ج۴، ص۱۷۶؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۳.</ref> عمرو بن میمون از پدرش نقل کرده است: «سعید بن جبیر درگذشت و حال آنکه بر روی زمین کسی نبود که به دانش او نیازمند نباشد.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۲۵.</ref> این سخن را احمد بن حنبل نیز به تعبیری نزدیک روایت کرده است.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref>

سعید اهل عبادت و زهد بود. در [[کعبه]] قرآن را در دو رکعت خواند،<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۳.</ref> هر دو شب یک‌بار قرآن را ختم می‌کرد،<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۲۵.</ref> و چنان در شب می‌گریست که چشمش آسیب دید.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۳.</ref> هر سال دو بار احرام می‌بست، یک‌بار برای حج و یک‌بار برای عمره،<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۲۵.</ref> و در مسجد برای مردم دو نوبت در روز، پس از نماز صبح و پس از نماز عصر، سخن می‌گفت.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۶.</ref>

==تفسیر و فقه==
سعید را در شمار نخستین تدوین‌کنندگان تفسیر در میان شیعه دانسته‌اند. آقابزرگ طهرانی در «الذریعة» پس از ابن عباس، از سعید بن جبیر به‌عنوان دومین مصنف در علم تفسیر یاد کرده است.<ref>آقابزرگ طهرانی، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج۴، ص۲۳۳.</ref> کتابی با عنوان «تفسیر سعید بن جبیر» به او نسبت داده‌اند که با سندی از ابوبکر بن عیاش، از ابن‌حصین، از سعید روایت می‌شده است.<ref>مامقانی، تنقیح المقال، ج۳۱، ص۱۱۴.</ref> این تفسیر به دست ما نرسیده و تنها قطعاتی از آرای تفسیری او در آثار بعدی بازمانده است.

در فقه نیز مرجع پرسش مردم بود. ابن خلکان نوشته است که او در آغاز بر فتوا نمی‌نوشت و چون ابن عباس نابینا شد، به نوشتن فتوا پرداخت و ابن عباس از این کار او خوشش نیامد.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق، به نقل از ابن خلکان.</ref> این گزارش، هم جایگاه فقهی او را نشان می‌دهد و هم حدّ ادب او را در برابر استاد.

==پیوند با اهل‌بیت علیهم‌السلام==
شیخ طوسی سعید را در باب اصحاب امام سجاد علیه السلام آورده است.<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۱۱۴.</ref> فضل بن شاذان گفته است در آغاز امامت آن حضرت، جز پنج تن نبودند که به امامت او پایبند بودند و سعید بن جبیر یکی از آن پنج تن بود.<ref>مامقانی، تنقیح المقال، ج۳۱، ص۱۱۴، به نقل از رجال الکشی، ش۱۸۴.</ref>

روایت روشن‌تر، سخن امام صادق علیه السلام است: «سعید بن جبیر به علی بن الحسین علیهما السلام اقتدا می‌کرد و آن حضرت او را می‌ستود؛ و سبب کشته‌شدن او به دست حجاج جز همین امر نبود، و او بر راه راست استوار بود.»<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۶، ص۱۳۶، به نقل از روضة الواعظین؛ همان، ص۱۳۷، به نقل از الاختصاص.</ref> این روایت، انگیزهٔ سیاسی قتل او را به ولایت اهل‌بیت علیهم‌السلام پیوند می‌دهد.

سعید در زنجیرهٔ نقل یکی از احادیث مهم امام سجاد علیه السلام نیز قرار دارد: او از ابوخالد کابلی روایت کرده که نزد آن حضرت رفت و امام سلاح رسول خدا صلی الله علیه و آله را به او نشان داد.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۶، ص۳۵.</ref> دلبستگی او به [[امام حسین علیه السلام]] نیز در گزارشی آشکار است: «از زمانی که حسین علیه السلام کشته شد، دو شب بر من نگذشت مگر آنکه در آنها قرآن خواندم، مگر بیمار یا مسافر باشم.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۶.</ref>

==موضع سیاسی و قیام ابن اشعث==
حجاج بن یوسف سعید را بر هزینه‌های سپاهی گماشت که با ابن اشعث برای جنگ با رتبیل، پادشاه ترکان، فرستاده شد. چون ابن اشعث از بیعت با حجاج بیرون رفت، سعید نیز با او همراه شد.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref> این قیام که در سال ۸۲ق رخ داد، قیام «قرّاء» بر ضد حجاج بود.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۷.</ref>

پس از شکست قیام، سعید به اصفهان گریخت. حجاج به فرماندار آنجا نوشت که او را بفرستد؛ سعید از آنجا نیز گریخت، مدتی پنهانی زیست و هر سال حج و عمره به‌جا آورد تا آنکه به مکه پناه برد.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref> سلیمان تیمی می‌گوید: «شعبی تقیه را روا می‌دانست و ابن جبیر تقیه را روا نمی‌دانست.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۸.</ref> همین روحیه او را در برابر حجاج بی‌پروا کرد.

ابوبکر بن ابی‌حصین در مکه به او گفت: «این مرد [خالد] در راه است و من بر تو از او بیم دارم؛ سخنم را بشنو و بیرون برو.» سعید گفت: «به خدا سوگند چندان گریختم که از خدا شرم کردم؛ و از تقدیر او گریزی نیست.»<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref>

خالد بن عبدالله قسری، والی تازهٔ مکه، سعید را با گروهی، از جمله عطاء بن ابی‌رباح، مجاهد بن جبر، عمرو بن دینار و طلق بن حبیب، دستگیر کرد و آنان را در زنجیر نهاد. ایشان در همان حال گرد کعبه طواف می‌کردند. خالد صدای زنجیرها را شنید و پرسید این چیست. گفتند سعید بن جبیر و طلق بن حبیب و یارانشان‌اند. گفت: «طواف را بر آنان قطع کنید.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۷.</ref> سپس سعید را به سوی حجاج در واسط فرستادند.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref>

==محاکمه==
چون سعید را نزد حجاج آوردند، نخست کوشید با یادآوری الطاف خود او را بشکند: «آیا تو را در امانت خود شریک نکردم؟ آیا تو را به کار نگماشتم؟» سعید همه را تأیید کرد، تا آنکه حجاج پرسید: «چه چیز تو را بر خروج بر من و شکستن بیعت امیرمؤمنان واداشت؟» سعید گفت: «ابن اشعث از من بیعت گرفت و بر آن پافشرد.» حجاج خشمگین شد و گفت: «دو بیعت را برای امیرمؤمنان می‌شکنی و به یکی از بیعت‌های حائک‌پسرِ حائک وفا می‌کنی؟»<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref>

سپس کوشید او را به تکفیر خویش وادارد تا بهانه‌ای برای آزادی‌اش داشته باشد. پرسید: «آیا به سبب خروجت بر من کافر شدی؟» گفت: «نه.» حجاج گفت: «پس خودت برگزین که با چه قتلی تو را بکشم.» سعید گفت: «تو برگزین؛ که قصاص پیش روی توست.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۸.</ref> در روایتی دیگر، سعید گفت: «من به کفر خود گواهی نمی‌دهم.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۸.</ref>

===گفت‌وگو دربارهٔ خلفا===
حجاج دربارهٔ خلفا از او پرسید و سعید از داوری دربارهٔ آنان سر باز زد. متن این گفت‌وگو در منابع شیعه چنین آمده است:

<div style="border:1px solid #d8d0bf; border-radius:8px; margin:1em 0; overflow:hidden; background:#fff;">
<div style="background:#fbf7ec; border-right:5px solid #c2a24b; padding:0.65em 1em;">
<div style="font-size:0.75em; color:#8a6d1f; font-weight:bold; margin-bottom:0.35em;">متن عربی</div>
<div dir="rtl" lang="ar" style="text-align:justify; line-height:2.15; font-size:1.08em; font-family:'Traditional Arabic','Scheherazade New','Amiri',serif;">قَالَ: مَا تَقُولُ فِي أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ، هُمَا فِي الْجَنَّةِ أَوْ فِي النَّارِ؟ قَالَ: لَوْ دَخَلْتُ الْجَنَّةَ فَنَظَرْتُ إِلَى أَهْلِهَا لَعَلِمْتُ مَنْ فِيهَا، وَلَوْ دَخَلْتُ النَّارَ وَرَأَيْتُ أَهْلَهَا لَعَلِمْتُ مَنْ فِيهَا. قَالَ: فَمَا قَوْلُكَ فِي الْخُلَفَاءِ؟ قَالَ: لَسْتُ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ. قَالَ: فَأَيُّهُمْ أَحَبُّ إِلَيْكَ؟ قَالَ: أَرْضَاهُمْ لِخَالِقِي. قَالَ: فَأَيُّهُمْ أَرْضَى لِلْخَالِقِ؟ قَالَ: عِلْمُ ذَلِكَ عِنْدَ الَّذِي يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ. قَالَ: أَبَيْتَ أَنْ تُصَدِّقَنِي؟ قَالَ: بَلْ لَمْ أُحِبَّ أَنْ أَكْذِبَكَ.</div>
</div>
<div style="background:#f3f8fc; border-right:5px solid #6f95bd; border-top:1px solid #e2e8ee; padding:0.65em 1em;">
<div style="font-size:0.75em; color:#4a6f96; font-weight:bold; margin-bottom:0.35em;">ترجمهٔ فارسی</div>
<div style="text-align:justify; line-height:1.95; margin-top:0.4em;">[حجاج] گفت: دربارهٔ ابوبکر و عمر چه می‌گویی؛ آن دو در بهشت‌اند یا در دوزخ؟ [سعید] گفت: اگر به بهشت درآیم و بهشتیان را ببینم، خواهم دانست چه کسانی در آن‌اند؛ و اگر به دوزخ درآیم و دوزخیان را ببینم، خواهم دانست چه کسانی در آن‌اند.</div>
<div style="text-align:justify; line-height:1.95; margin-top:0.4em;">گفت: پس دربارهٔ جانشینان [پیامبر] چه می‌گویی؟ گفت: من بر آنان وکیل نیستم.</div>
<div style="text-align:justify; line-height:1.95; margin-top:0.4em;">گفت: کدام‌یک از آنان نزد تو محبوب‌تر است؟ گفت: آن‌که خالقم را خشنودتر ساخته باشد. گفت: کدام‌یک خالق را خشنودتر ساخته است؟ گفت: دانش آن نزد کسی است که پنهان و آشکارشان را می‌داند. گفت: از اینکه مرا تصدیق کنی سر باز می‌زنی؟ گفت: بلکه نخواستم به تو دروغ بگویم.</div>
</div>
</div>
<small>منبع: مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۶، ص۱۳۷.</small>

در روایت ذهبی، حجاج نخست از پیامبر صلی الله علیه و آله می‌پرسد و سعید او را «پیامبر رحمت و امام هدایت» می‌خواند؛ سپس می‌پرسد [[امام علی علیه السلام]] در بهشت است یا در دوزخ و سعید پاسخ می‌دهد: «اگر به آن درآیم و بهشتیان را ببینم، می‌دانم چه کسانی در آن‌اند.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۱.</ref> آنگاه حجاج از او می‌پرسد چرا نمی‌خندی و او می‌گوید: «دل‌ها یکسان نیستند.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۱.</ref>

==شهادت==
حجاج دستور داد او را بکشند. سعید از مجلس بیرون رفت و خندید. چون سبب خنده را پرسیدند، گفت: «از گستاخی تو بر خدا و بردباری او بر تو در شگفتم.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۱.</ref> گلیمی گستراندند و او را بر آن خواباندند تا گردنش را بزنند. سعید رو به قبله کرد و گفت: «وجهت وجهی للذی فطر السماوات و الأرض.» او را از قبله برگرداندند، گفت: «فأینما تولوا فثم وجه الله.» بر رو افکندند، گفت: «منها خلقناکم و فیها نعیدکم.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۱.</ref>

سرانجام، پیش از کشته‌شدن، شهادتین را بر زبان آورد و گفت: «این را از من بگیر تا روز قیامت مرا ببینی.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۲.</ref> سپس دعا کرد: «اللهم لا تسلطه علی أحد یقتله بعدی»؛ خدایا او را بر کسی که پس از من کشته شود مسلط مکن.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۲.</ref> به گزارش ابن عیینه، پس از او جز یک تن کشته نشد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۲۸.</ref>

او را در شعبان سال ۹۵ق در واسط کشتند.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref> در گزارشی، سر او پس از افتادن بر زمین سه بار «لا إله إلا الله» گفت.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref> حجاج نیز به گزارش‌هایی پانزده شب پس از او،<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۲.</ref> در رمضان همان سال مرد و در بیماری‌اش کرم در شکمش افتاد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۲.</ref> سال ۹۵ق را «سال فقیهان» خوانده‌اند، زیرا در آغاز آن امام سجاد علیه السلام و سپس جمعی از فقیهان مدینه و مکه درگذشتند.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref>

پیکر او را بیرون از واسط، نزدیک شطّ غرّاف، به خاک سپردند و آرامگاهش از آن پس زیارتگاه مردم بوده است.<ref>بیاتی، سعید بن جبیر: شیخ التابعین و امام القراء، ص۲۵۳.</ref>

==میراث و جایگاه رجالی==
نجاشی در «رجال» خود از سعید یاد نکرده است؛ مامقانی علت را آن دانسته که نجاشی کتابی از او نیافته و به همین سبب او را فروگذاشته است.<ref>مامقانی، تنقیح المقال، ج۳۱، ص۱۱۴.</ref> در برابر، شیخ طوسی او را در شمار اصحاب امام سجاد علیه السلام آورده و همین، جایگاه او را در رجال شیعه روشن می‌کند. برخی رجالیان متأخر او را در بخش «حسان» آورده‌اند، نه در بخش «ثقات».<ref>مامقانی، تنقیح المقال، ج۳۱، ص۱۱۳.</ref>

در منابع اهل سنت نیز او را از بزرگان تابعین و از حافظان و قاریان قرآن شمرده‌اند و روایات بسیاری از او نقل کرده‌اند.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۲۱-۳۳۳.</ref> ذهبی در شرح حال او روایت احمد بن حنبل را نیز آورده است که «کسی بر روی زمین نماند جز آنکه به دانش او نیازمند بود».<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۲۵؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref>

از او کسانی چون ابوحصین (عثمان بن عاصم) روایت کرده‌اند.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۲۷.</ref> تفسیر او از میان رفته، اما نامش در فهرست‌های کتاب‌شناسی شیعه مانده است.<ref>آقابزرگ طهرانی، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج۴، ص۲۳۳.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* آقابزرگ طهرانی، محمد محسن؛ الذریعة إلی تصانیف الشیعة، قم: اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق؛ ج۴.
* ابن شهرآشوب، محمد بن علی؛ مناقب آل أبی طالب، قم: انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق؛ ج۴.
* ابن کثیر، اسماعیل بن عمر؛ البدایة و النهایة، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق؛ ج۹.
* بیاتی، سلام محمد علی؛ سعید بن جبیر: شیخ التابعین و امام القراء، نسخهٔ دیجیتال کتابخانهٔ مدرسهٔ فقاهت (lib.eshia.ir/11468)؛ ص۲۵۳.
* ذهبی، محمد بن احمد؛ سیر أعلام النبلاء، تحقیق شعیب الأرنؤوط، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق؛ ج۴.
* طوسی، محمد بن حسن؛ اختیار معرفة الرجال (رجال الکشی)، تصحیح میر داماد استرآبادی، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث.
* طوسی، محمد بن حسن؛ رجال الطوسی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۵ق.
* مامقانی، عبدالله؛ تنقیح المقال فی علم الرجال، نجف: المطبعة المرتضویة، ۱۳۵۲ق؛ ج۳۱.
* مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۴۶.

{{شناختنامه امام سجاد (ع)}}
{{حدیث}}

[[رده:تابعین]]
[[رده:اصحاب امام سجاد علیه السلام]]
[[رده:مفسرین قرآن]]
[[رده:محدثان]]
[[رده:راویان حدیث]]
[[رده:راویان احادیث شیعه]]
[[رده:علمای قرن اول]]
[[رده:قرن اول]]
[[رده:کوفه]]
[[رده:تاریخ اسلام]]

بحث کاربر:Zamani

2026-10-26T14:13:12Z

Zadhoosh: افزودن یادداشت دربارهٔ مقالهٔ تازهٔ سعید بن جبیر و درخواست بازبینی

سعید بن جبیر

2026-10-26T14:12:42Z

Zadhoosh: افزودن محل دفن و منبع مرتبط

{{شناسنامه عالم
|نام کامل = سعید بن جبیر بن هشام
|زادروز = حدود ۳۸ق
|زادگاه = [[کوفه]]
|وفات = شعبان ۹۵ق
|مدفن = حوالی [[واسط]]
|اساتید = [[عبدالله بن عباس]]، [[عبدالله بن عمر]]
|شاگردان = ابوحصین (عثمان بن عاصم) و دیگر راویان کوفه و مکه
|آثار = تفسیر سعید بن جبیر (از میان رفته)
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای
|توضیحات = از تابعیان نامدار، مفسران و فقیهان سدهٔ نخست، از اصحاب [[امام سجاد علیه السلام]] و از کشته‌شدگان به دست [[حجاج بن یوسف]]
}}

'''سعید بن جُبَیر''' (حدود ۳۸ – ۹۵ق) از تابعیان نامدار، مفسر، فقیه و قاری قرآن در سدهٔ نخست هجری بود. او از موالی بنی‌والبه، اهل [[کوفه]] و ساکن [[مکه]] بود.<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۱۱۴.</ref> بیشتر دانش خود را از [[عبدالله بن عباس]] گرفت و در تفسیر، فقه و قرائت به مرتبه‌ای رسید که او را «جَهبَذُ العلماء»، یعنی نقادِ خبیرِ عالمان، خواندند.<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل أبی طالب، ج۴، ص۱۷۶.</ref> رجالیان شیعه او را در شمار اصحاب [[امام سجاد علیه السلام]] آورده‌اند و [[امام صادق علیه السلام]] تصریح کرده است که سبب کشته‌شدن او به دست [[حجاج بن یوسف]]، پایبندی‌اش به همین ولایت بوده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۶، ص۱۳۶.</ref> سعید در قیام ابن اشعث بر ضد حجاج (۸۱–۸۲ق) شرکت کرد و پس از سرکوب قیام گریخت؛ اما سرانجام در مکه دستگیر و در [[واسط]] کشته شد. شهادت او در سال ۹۵ق، که آن را «سال فقیهان» نامیده‌اند، به نمادی از ایستادگی در برابر ستم اموی تبدیل شد.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref>

==نسب، کنیه و ولادت==
شیخ طوسی او را در شمار اصحاب امام سجاد علیه السلام چنین شناسانده است: «سعید بن جبیر، ابومحمد، مولای بنی‌والبه؛ اصلش از کوفه است و در مکه فرود آمده؛ تابعی است.»<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۱۱۴.</ref> [[ابن خلکان]] نیز او را «سعید بن جبیر بن هشام اسدی، مولای بنی‌والبه، کوفی» و از «اعلام تابعین» دانسته و نوشته است که رنگ پوستش سیاه بود.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق، به نقل از ابن خلکان.</ref>

نسبت «والبی» به ولای بنی‌والبه بازمی‌گردد و «اسدی» به تیرهٔ بنی‌اسد. ابن شهرآشوب او را «مولای بنی‌اسد» و «نزیل مکه» خوانده است.<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل أبی طالب، ج۴، ص۱۷۶.</ref> پس او از موالی بود، نه از عربِ صریح‌النسب؛ همین نکته در منابع رجالی و تاریخی هنگام شناسایی او بارها یاد شده است.

در کنیهٔ او اختلاف است. شیخ طوسی او را «ابومحمد» خوانده<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۱۱۴.</ref> و شماری از منابع کهن «ابوعبدالله» گفته‌اند. مامقانی این اختلاف را بررسی کرده و نتیجه گرفته است که هر دو کنیه برای او نقل شده و تخطئهٔ شیخ طوسی در این باره وجهی ندارد.<ref>مامقانی، تنقیح المقال، ج۳۱، ص۱۱۳-۱۱۴.</ref> در گزارشی، وهب بن منبه او را «اباعبدالله» خطاب کرده است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۲۷.</ref>

سال تولد او به‌درستی دانسته نیست. بر پایهٔ سخنی که از او نقل شده، هنگام مرگ پنجاه‌وهفت سال داشت و این با ولادت در حدود سال ۳۸ق سازگار است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۳.</ref> با این حساب، تولد او را حدود ۳۸ق تخمین زده‌اند. زادگاهش کوفه بود و بیشتر عمر علمی خود را در مکه گذراند.

==جایگاه علمی==
سعید از شاگردان برجستهٔ عبدالله بن عباس بود. ابن عباس پس از آنکه نابینا شد و مردم کوفه برای پرسش فتوا نزد او می‌آمدند، می‌گفت: «آیا از من می‌پرسید و حال آنکه ابن‌ام‌دهماء در میان شماست؟» و مقصودش سعید بن جبیر بود.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۵.</ref> روزی ابن عباس به او گفت: «حدیث بگو». سعید گفت: «من حدیث بگویم و تو اینجا باشی؟» ابن عباس پاسخ داد: «آیا این از نعمت‌های خدا بر تو نیست که حدیث بگویی و من شاهد باشم؛ اگر درست گفتی همان است و اگر خطا کردی به تو یاد می‌دهم؟»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۵.</ref>

او دانش خود را با نوشتن نگاه می‌داشت. خودش می‌گوید بسا نزد ابن عباس می‌رفت و در صحیفه‌اش می‌نوشت تا پر می‌شد و سپس بر کفش و بر کف دست خود می‌نوشت.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۵.</ref> عبدالله بن عمر نیز در پاسخ کسی که از فریضه‌ای پرسیده بود، او را به سعید حواله داد و گفت: «نزد سعید بن جبیر برو که او در حساب [فرائض] از من داناتر است.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۶.</ref>

لقب «جهبذ العلماء» نشان از همین جایگاه دارد.<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل أبی طالب، ج۴، ص۱۷۶؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۳.</ref> عمرو بن میمون از پدرش نقل کرده است: «سعید بن جبیر درگذشت و حال آنکه بر روی زمین کسی نبود که به دانش او نیازمند نباشد.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۲۵.</ref> این سخن را احمد بن حنبل نیز به تعبیری نزدیک روایت کرده است.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref>

سعید اهل عبادت و زهد بود. در [[کعبه]] قرآن را در دو رکعت خواند،<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۳.</ref> هر دو شب یک‌بار قرآن را ختم می‌کرد،<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۲۵.</ref> و چنان در شب می‌گریست که چشمش آسیب دید.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۳.</ref> هر سال دو بار احرام می‌بست، یک‌بار برای حج و یک‌بار برای عمره،<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۲۵.</ref> و در مسجد برای مردم دو نوبت در روز، پس از نماز صبح و پس از نماز عصر، سخن می‌گفت.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۶.</ref>

==تفسیر و فقه==
سعید را در شمار نخستین تدوین‌کنندگان تفسیر در میان شیعه دانسته‌اند. آقابزرگ طهرانی در «الذریعة» پس از ابن عباس، از سعید بن جبیر به‌عنوان دومین مصنف در علم تفسیر یاد کرده است.<ref>آقابزرگ طهرانی، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج۴، ص۲۳۳.</ref> کتابی با عنوان «تفسیر سعید بن جبیر» به او نسبت داده‌اند که با سندی از ابوبکر بن عیاش، از ابن‌حصین، از سعید روایت می‌شده است.<ref>مامقانی، تنقیح المقال، ج۳۱، ص۱۱۴.</ref> این تفسیر به دست ما نرسیده و تنها قطعاتی از آرای تفسیری او در آثار بعدی بازمانده است.

در فقه نیز مرجع پرسش مردم بود. ابن خلکان نوشته است که او در آغاز بر فتوا نمی‌نوشت و چون ابن عباس نابینا شد، به نوشتن فتوا پرداخت و ابن عباس از این کار او خوشش نیامد.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق، به نقل از ابن خلکان.</ref> این گزارش، هم جایگاه فقهی او را نشان می‌دهد و هم حدّ ادب او را در برابر استاد.

==پیوند با اهل‌بیت علیهم‌السلام==
شیخ طوسی سعید را در باب اصحاب امام سجاد علیه السلام آورده است.<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۱۱۴.</ref> فضل بن شاذان گفته است در آغاز امامت آن حضرت، جز پنج تن نبودند که به امامت او پایبند بودند و سعید بن جبیر یکی از آن پنج تن بود.<ref>مامقانی، تنقیح المقال، ج۳۱، ص۱۱۴، به نقل از رجال الکشی، ش۱۸۴.</ref>

روایت روشن‌تر، سخن امام صادق علیه السلام است: «سعید بن جبیر به علی بن الحسین علیهما السلام اقتدا می‌کرد و آن حضرت او را می‌ستود؛ و سبب کشته‌شدن او به دست حجاج جز همین امر نبود، و او بر راه راست استوار بود.»<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۶، ص۱۳۶، به نقل از روضة الواعظین؛ همان، ص۱۳۷، به نقل از الاختصاص.</ref> این روایت، انگیزهٔ سیاسی قتل او را به ولایت اهل‌بیت علیهم‌السلام پیوند می‌دهد.

سعید در زنجیرهٔ نقل یکی از احادیث مهم امام سجاد علیه السلام نیز قرار دارد: او از ابوخالد کابلی روایت کرده که نزد آن حضرت رفت و امام سلاح رسول خدا صلی الله علیه و آله را به او نشان داد.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۶، ص۳۵.</ref> دلبستگی او به [[امام حسین علیه السلام]] نیز در گزارشی آشکار است: «از زمانی که حسین علیه السلام کشته شد، دو شب بر من نگذشت مگر آنکه در آنها قرآن خواندم، مگر بیمار یا مسافر باشم.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۶.</ref>

==موضع سیاسی و قیام ابن اشعث==
حجاج بن یوسف سعید را بر هزینه‌های سپاهی گماشت که با ابن اشعث برای جنگ با رتبیل، پادشاه ترکان، فرستاده شد. چون ابن اشعث از بیعت با حجاج بیرون رفت، سعید نیز با او همراه شد.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref> این قیام که در سال ۸۲ق رخ داد، قیام «قرّاء» بر ضد حجاج بود.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۷.</ref>

پس از شکست قیام، سعید به اصفهان گریخت. حجاج به فرماندار آنجا نوشت که او را بفرستد؛ سعید از آنجا نیز گریخت، مدتی پنهانی زیست و هر سال حج و عمره به‌جا آورد تا آنکه به مکه پناه برد.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref> سلیمان تیمی می‌گوید: «شعبی تقیه را روا می‌دانست و ابن جبیر تقیه را روا نمی‌دانست.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۸.</ref> همین روحیه او را در برابر حجاج بی‌پروا کرد.

ابوبکر بن ابی‌حصین در مکه به او گفت: «این مرد [خالد] در راه است و من بر تو از او بیم دارم؛ سخنم را بشنو و بیرون برو.» سعید گفت: «به خدا سوگند چندان گریختم که از خدا شرم کردم؛ و از تقدیر او گریزی نیست.»<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref>

خالد بن عبدالله قسری، والی تازهٔ مکه، سعید را با گروهی، از جمله عطاء بن ابی‌رباح، مجاهد بن جبر، عمرو بن دینار و طلق بن حبیب، دستگیر کرد و آنان را در زنجیر نهاد. ایشان در همان حال گرد خانه طواف می‌کردند. خالد صدای زنجیرها را شنید و پرسید این چیست. گفتند سعید بن جبیر و طلق بن حبیب و یارانشان‌اند. گفت: «طواف را بر آنان قطع کنید.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۷.</ref> سپس سعید را به سوی حجاج در واسط فرستادند.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref>

==محاکمه==
چون سعید را نزد حجاج آوردند، نخست کوشید با یادآوری الطاف خود او را بشکند: «آیا تو را در امانت خود شریک نکردم؟ آیا تو را به کار نگماشتم؟» سعید همه را تأیید کرد، تا آنکه حجاج پرسید: «چه چیز تو را بر خروج بر من و شکستن بیعت امیرمؤمنان واداشت؟» سعید گفت: «ابن اشعث از من بیعت گرفت و بر آن پافشرد.» حجاج خشمگین شد و گفت: «دو بیعت را برای امیرمؤمنان می‌شکنی و به یکی از بیعت‌های حائک‌پسرِ حائک وفا می‌کنی؟»<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref>

سپس کوشید او را به تکفیر خویش وادارد تا بهانه‌ای برای آزادی‌اش داشته باشد. پرسید: «آیا به سبب خروجت بر من کافر شدی؟» گفت: «نه.» حجاج گفت: «پس خودت برگزین که با چه قتلی تو را بکشم.» سعید گفت: «تو برگزین؛ که قصاص پیش روی توست.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۸.</ref> در روایتی دیگر، سعید گفت: «من به کفر خود گواهی نمی‌دهم.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۸.</ref>

===گفت‌وگو دربارهٔ خلفا===
حجاج دربارهٔ خلفا از او پرسید و سعید از داوری دربارهٔ آنان سر باز زد. متن این گفت‌وگو در منابع شیعه چنین آمده است:

<div style="border:1px solid #d8d0bf; border-radius:8px; margin:1em 0; overflow:hidden; background:#fff;">
<div style="background:#fbf7ec; border-right:5px solid #c2a24b; padding:0.65em 1em;">
<div style="font-size:0.75em; color:#8a6d1f; font-weight:bold; margin-bottom:0.35em;">متن عربی</div>
<div dir="rtl" lang="ar" style="text-align:justify; line-height:2.15; font-size:1.08em; font-family:'Traditional Arabic','Scheherazade New','Amiri',serif;">قَالَ: مَا تَقُولُ فِي أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ، هُمَا فِي الْجَنَّةِ أَوْ فِي النَّارِ؟ قَالَ: لَوْ دَخَلْتُ الْجَنَّةَ فَنَظَرْتُ إِلَى أَهْلِهَا لَعَلِمْتُ مَنْ فِيهَا، وَلَوْ دَخَلْتُ النَّارَ وَرَأَيْتُ أَهْلَهَا لَعَلِمْتُ مَنْ فِيهَا. قَالَ: فَمَا قَوْلُكَ فِي الْخُلَفَاءِ؟ قَالَ: لَسْتُ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ. قَالَ: فَأَيُّهُمْ أَحَبُّ إِلَيْكَ؟ قَالَ: أَرْضَاهُمْ لِخَالِقِي. قَالَ: فَأَيُّهُمْ أَرْضَى لِلْخَالِقِ؟ قَالَ: عِلْمُ ذَلِكَ عِنْدَ الَّذِي يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ. قَالَ: أَبَيْتَ أَنْ تُصَدِّقَنِي؟ قَالَ: بَلْ لَمْ أُحِبَّ أَنْ أَكْذِبَكَ.</div>
</div>
<div style="background:#f3f8fc; border-right:5px solid #6f95bd; border-top:1px solid #e2e8ee; padding:0.65em 1em;">
<div style="font-size:0.75em; color:#4a6f96; font-weight:bold; margin-bottom:0.35em;">ترجمهٔ فارسی</div>
<div style="text-align:justify; line-height:1.95; margin-top:0.4em;">[حجاج] گفت: دربارهٔ ابوبکر و عمر چه می‌گویی؛ آن دو در بهشت‌اند یا در دوزخ؟ [سعید] گفت: اگر به بهشت درآیم و بهشتیان را ببینم، خواهم دانست چه کسانی در آن‌اند؛ و اگر به دوزخ درآیم و دوزخیان را ببینم، خواهم دانست چه کسانی در آن‌اند.</div>
<div style="text-align:justify; line-height:1.95; margin-top:0.4em;">گفت: پس دربارهٔ جانشینان [پیامبر] چه می‌گویی؟ گفت: من بر آنان وکیل نیستم.</div>
<div style="text-align:justify; line-height:1.95; margin-top:0.4em;">گفت: کدام‌یک از آنان نزد تو محبوب‌تر است؟ گفت: آن‌که خالقم را خشنودتر ساخته باشد. گفت: کدام‌یک خالق را خشنودتر ساخته است؟ گفت: دانش آن نزد کسی است که پنهان و آشکارشان را می‌داند. گفت: از اینکه مرا تصدیق کنی سر باز می‌زنی؟ گفت: بلکه نخواستم به تو دروغ بگویم.</div>
</div>
</div>
<small>منبع: مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۶، ص۱۳۷.</small>

در روایت دیگری که ذهبی آورده، حجاج از او دربارهٔ پیامبر و سپس دربارهٔ [[امام علی علیه السلام]] می‌پرسد که «در بهشت است یا در دوزخ؟» و سعید پاسخ می‌دهد: «اگر به آن درآیم و بهشتیان را ببینم، می‌دانم چه کسانی در آن‌اند.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۱.</ref> آنگاه حجاج از او می‌پرسد چرا نمی‌خندی و او می‌گوید: «دل‌ها یکسان نیستند.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۱.</ref>

==شهادت==
حجاج دستور داد او را بکشند. سعید از مجلس بیرون رفت و خندید. چون سبب خنده را پرسیدند، گفت: «از گستاخی تو بر خدا و بردباری او بر تو در شگفتم.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۱.</ref> گلیمی گستراندند و او را بر آن خواباندند تا گردنش را بزنند. سعید رو به قبله کرد و گفت: «وجهت وجهی للذی فطر السماوات و الأرض.» او را از قبله برگرداندند، گفت: «فأینما تولوا فثم وجه الله.» بر رو افکندند، گفت: «منها خلقناکم و فیها نعیدکم.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۱.</ref>

سرانجام، پیش از کشته‌شدن، شهادتین را بر زبان آورد و گفت: «این را از من بگیر تا روز قیامت مرا ببینی.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۲.</ref> سپس دعا کرد: «اللهم لا تسلطه علی أحد یقتله بعدی»؛ خدایا او را بر کسی که پس از من کشته شود مسلط مکن.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۲.</ref> به گزارش ابن عیینه، پس از او جز یک تن کشته نشد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۲۸.</ref>

او را در شعبان سال ۹۵ق در واسط کشتند.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref> در گزارشی، سر او پس از افتادن بر زمین سه بار «لا إله إلا الله» گفت.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref> حجاج نیز اندکی پس از او، به گزارش‌هایی پانزده شب بعد،<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۲.</ref> در رمضان همان سال مرد و در بیماری‌اش کرم در شکمش افتاد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۲.</ref> سال ۹۵ق را «سال فقیهان» خوانده‌اند، زیرا در آغاز آن امام سجاد علیه السلام و سپس جمعی از فقیهان مدینه و مکه درگذشتند.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref>

پیکر او را بیرون از واسط، نزدیک شطّ غرّاف، به خاک سپردند و آرامگاهش از آن پس زیارتگاه مردم بوده است.<ref>بیاتی، سعید بن جبیر: شیخ التابعین و امام القراء، ص۲۵۳.</ref>

==میراث و جایگاه رجالی==
نجاشی در «رجال» خود از سعید یاد نکرده است؛ مامقانی علت را آن دانسته که نجاشی کتابی از او نیافته و به همین سبب او را فروگذاشته است.<ref>مامقانی، تنقیح المقال، ج۳۱، ص۱۱۴.</ref> در برابر، شیخ طوسی او را در شمار اصحاب امام سجاد علیه السلام آورده و همین، جایگاه او را در رجال شیعه روشن می‌کند. برخی رجالیان متأخر او را در بخش «حسان» آورده‌اند، نه در بخش «ثقات».<ref>مامقانی، تنقیح المقال، ج۳۱، ص۱۱۳.</ref>

در منابع اهل سنت نیز او را از بزرگان تابعین و از حافظان و قاریان قرآن شمرده‌اند و روایات بسیاری از او نقل کرده‌اند.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۲۱-۳۳۳.</ref> ذهبی در شرح حال او روایت احمد بن حنبل را نیز آورده است که «کسی بر روی زمین نماند جز آنکه به دانش او نیازمند بود».<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۲۵؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref>

از او کسانی چون ابوحصین (عثمان بن عاصم) روایت کرده‌اند.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۲۷.</ref> تفسیر او از میان رفته، اما نامش در فهرست‌های کتاب‌شناسی شیعه مانده است.<ref>آقابزرگ طهرانی، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج۴، ص۲۳۳.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* آقابزرگ طهرانی، محمد محسن؛ الذریعة إلی تصانیف الشیعة، قم: اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق؛ ج۴.
* ابن شهرآشوب، محمد بن علی؛ مناقب آل أبی طالب، قم: انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق؛ ج۴.
* ابن کثیر، اسماعیل بن عمر؛ البدایة و النهایة، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق؛ ج۹.
* بیاتی، سلام محمد علی؛ سعید بن جبیر: شیخ التابعین و امام القراء، نسخهٔ دیجیتال کتابخانهٔ مدرسهٔ فقاهت (lib.eshia.ir/11468)؛ ص۲۵۳.
* ذهبی، محمد بن احمد؛ سیر أعلام النبلاء، تحقیق شعیب الأرنؤوط، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق؛ ج۴.
* طوسی، محمد بن حسن؛ اختیار معرفة الرجال (رجال الکشی)، تصحیح میر داماد استرآبادی، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث.
* طوسی، محمد بن حسن؛ رجال الطوسی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۵ق.
* مامقانی، عبدالله؛ تنقیح المقال فی علم الرجال، نجف: المطبعة المرتضویة، ۱۳۵۲ق؛ ج۳۱.
* مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۴۶.

{{شناختنامه امام سجاد (ع)}}
{{حدیث}}

[[رده:تابعین]]
[[رده:اصحاب امام سجاد علیه السلام]]
[[رده:مفسرین قرآن]]
[[رده:محدثان]]
[[رده:راویان حدیث]]
[[رده:راویان احادیث شیعه]]
[[رده:علمای قرن اول]]
[[رده:قرن اول]]
[[رده:کوفه]]
[[رده:تاریخ اسلام]]

سعید بن جبیر

2026-10-26T14:11:40Z

Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ سعید بن جبیر؛ تابعی، مفسر و از اصحاب امام سجاد علیه السلام

{{شناسنامه عالم
|نام کامل = سعید بن جبیر بن هشام
|زادروز = حدود ۳۸ق
|زادگاه = [[کوفه]]
|وفات = شعبان ۹۵ق
|اساتید = [[عبدالله بن عباس]]، [[عبدالله بن عمر]]
|شاگردان = ابوحصین (عثمان بن عاصم) و دیگر راویان کوفه و مکه
|آثار = تفسیر سعید بن جبیر (از میان رفته)
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای
|توضیحات = از تابعیان نامدار، مفسران و فقیهان سدهٔ نخست، از اصحاب [[امام سجاد علیه السلام]] و از کشته‌شدگان به دست [[حجاج بن یوسف]]
}}

'''سعید بن جُبَیر''' (حدود ۳۸ – ۹۵ق) از تابعیان نامدار، مفسر، فقیه و قاری قرآن در سدهٔ نخست هجری بود. او از موالی بنی‌والبه، اهل [[کوفه]] و ساکن [[مکه]] بود.<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۱۱۴.</ref> بیشتر دانش خود را از [[عبدالله بن عباس]] گرفت و در تفسیر، فقه و قرائت به مرتبه‌ای رسید که او را «جَهبَذُ العلماء»، یعنی نقادِ خبیرِ عالمان، خواندند.<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل أبی طالب، ج۴، ص۱۷۶.</ref> رجالیان شیعه او را در شمار اصحاب [[امام سجاد علیه السلام]] آورده‌اند و [[امام صادق علیه السلام]] تصریح کرده است که سبب کشته‌شدن او به دست [[حجاج بن یوسف]]، پایبندی‌اش به همین ولایت بوده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۶، ص۱۳۶.</ref> سعید در قیام ابن اشعث بر ضد حجاج (۸۱–۸۲ق) شرکت کرد و پس از سرکوب قیام گریخت؛ اما سرانجام در مکه دستگیر و در [[واسط]] کشته شد. شهادت او در سال ۹۵ق، که آن را «سال فقیهان» نامیده‌اند، به نمادی از ایستادگی در برابر ستم اموی تبدیل شد.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref>

==نسب، کنیه و ولادت==
شیخ طوسی او را در شمار اصحاب امام سجاد علیه السلام چنین شناسانده است: «سعید بن جبیر، ابومحمد، مولای بنی‌والبه؛ اصلش از کوفه است و در مکه فرود آمده؛ تابعی است.»<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۱۱۴.</ref> [[ابن خلکان]] نیز او را «سعید بن جبیر بن هشام اسدی، مولای بنی‌والبه، کوفی» و از «اعلام تابعین» دانسته و نوشته است که رنگ پوستش سیاه بود.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق، به نقل از ابن خلکان.</ref>

نسبت «والبی» به ولای بنی‌والبه بازمی‌گردد و «اسدی» به تیرهٔ بنی‌اسد. ابن شهرآشوب او را «مولای بنی‌اسد» و «نزیل مکه» خوانده است.<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل أبی طالب، ج۴، ص۱۷۶.</ref> پس او از موالی بود، نه از عربِ صریح‌النسب؛ همین نکته در منابع رجالی و تاریخی هنگام شناسایی او بارها یاد شده است.

در کنیهٔ او اختلاف است. شیخ طوسی او را «ابومحمد» خوانده<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۱۱۴.</ref> و شماری از منابع کهن «ابوعبدالله» گفته‌اند. مامقانی این اختلاف را بررسی کرده و نتیجه گرفته است که هر دو کنیه برای او نقل شده و تخطئهٔ شیخ طوسی در این باره وجهی ندارد.<ref>مامقانی، تنقیح المقال، ج۳۱، ص۱۱۳-۱۱۴.</ref> در گزارشی، وهب بن منبه او را «اباعبدالله» خطاب کرده است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۲۷.</ref>

سال تولد او به‌درستی دانسته نیست. بر پایهٔ سخنی که از او نقل شده، هنگام مرگ پنجاه‌وهفت سال داشت و این با ولادت در حدود سال ۳۸ق سازگار است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۳.</ref> با این حساب، تولد او را حدود ۳۸ق تخمین زده‌اند. زادگاهش کوفه بود و بیشتر عمر علمی خود را در مکه گذراند.

==جایگاه علمی==
سعید از شاگردان برجستهٔ عبدالله بن عباس بود. ابن عباس پس از آنکه نابینا شد و مردم کوفه برای پرسش فتوا نزد او می‌آمدند، می‌گفت: «آیا از من می‌پرسید و حال آنکه ابن‌ام‌دهماء در میان شماست؟» و مقصودش سعید بن جبیر بود.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۵.</ref> روزی ابن عباس به او گفت: «حدیث بگو». سعید گفت: «من حدیث بگویم و تو اینجا باشی؟» ابن عباس پاسخ داد: «آیا این از نعمت‌های خدا بر تو نیست که حدیث بگویی و من شاهد باشم؛ اگر درست گفتی همان است و اگر خطا کردی به تو یاد می‌دهم؟»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۵.</ref>

او دانش خود را با نوشتن نگاه می‌داشت. خودش می‌گوید بسا نزد ابن عباس می‌رفت و در صحیفه‌اش می‌نوشت تا پر می‌شد و سپس بر کفش و بر کف دست خود می‌نوشت.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۵.</ref> عبدالله بن عمر نیز در پاسخ کسی که از فریضه‌ای پرسیده بود، او را به سعید حواله داد و گفت: «نزد سعید بن جبیر برو که او در حساب [فرائض] از من داناتر است.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۶.</ref>

لقب «جهبذ العلماء» نشان از همین جایگاه دارد.<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل أبی طالب، ج۴، ص۱۷۶؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۳.</ref> عمرو بن میمون از پدرش نقل کرده است: «سعید بن جبیر درگذشت و حال آنکه بر روی زمین کسی نبود که به دانش او نیازمند نباشد.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۲۵.</ref> این سخن را احمد بن حنبل نیز به تعبیری نزدیک روایت کرده است.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref>

سعید اهل عبادت و زهد بود. در [[کعبه]] قرآن را در دو رکعت خواند،<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۳.</ref> هر دو شب یک‌بار قرآن را ختم می‌کرد،<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۲۵.</ref> و چنان در شب می‌گریست که چشمش آسیب دید.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۳.</ref> هر سال دو بار احرام می‌بست، یک‌بار برای حج و یک‌بار برای عمره،<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۲۵.</ref> و در مسجد برای مردم دو نوبت در روز، پس از نماز صبح و پس از نماز عصر، سخن می‌گفت.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۶.</ref>

==تفسیر و فقه==
سعید را در شمار نخستین تدوین‌کنندگان تفسیر در میان شیعه دانسته‌اند. آقابزرگ طهرانی در «الذریعة» پس از ابن عباس، از سعید بن جبیر به‌عنوان دومین مصنف در علم تفسیر یاد کرده است.<ref>آقابزرگ طهرانی، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج۴، ص۲۳۳.</ref> کتابی با عنوان «تفسیر سعید بن جبیر» به او نسبت داده‌اند که با سندی از ابوبکر بن عیاش، از ابن‌حصین، از سعید روایت می‌شده است.<ref>مامقانی، تنقیح المقال، ج۳۱، ص۱۱۴.</ref> این تفسیر به دست ما نرسیده و تنها قطعاتی از آرای تفسیری او در آثار بعدی بازمانده است.

در فقه نیز مرجع پرسش مردم بود. ابن خلکان نوشته است که او در آغاز بر فتوا نمی‌نوشت و چون ابن عباس نابینا شد، به نوشتن فتوا پرداخت و ابن عباس از این کار او خوشش نیامد.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق، به نقل از ابن خلکان.</ref> این گزارش، هم جایگاه فقهی او را نشان می‌دهد و هم حدّ ادب او را در برابر استاد.

==پیوند با اهل‌بیت علیهم‌السلام==
شیخ طوسی سعید را در باب اصحاب امام سجاد علیه السلام آورده است.<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۱۱۴.</ref> فضل بن شاذان گفته است در آغاز امامت آن حضرت، جز پنج تن نبودند که به امامت او پایبند بودند و سعید بن جبیر یکی از آن پنج تن بود.<ref>مامقانی، تنقیح المقال، ج۳۱، ص۱۱۴، به نقل از رجال الکشی، ش۱۸۴.</ref>

روایت روشن‌تر، سخن امام صادق علیه السلام است: «سعید بن جبیر به علی بن الحسین علیهما السلام اقتدا می‌کرد و آن حضرت او را می‌ستود؛ و سبب کشته‌شدن او به دست حجاج جز همین امر نبود، و او بر راه راست استوار بود.»<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۶، ص۱۳۶، به نقل از روضة الواعظین؛ همان، ص۱۳۷، به نقل از الاختصاص.</ref> این روایت، انگیزهٔ سیاسی قتل او را به ولایت اهل‌بیت علیهم‌السلام پیوند می‌دهد.

سعید در زنجیرهٔ نقل یکی از احادیث مهم امام سجاد علیه السلام نیز قرار دارد: او از ابوخالد کابلی روایت کرده که نزد آن حضرت رفت و امام سلاح رسول خدا صلی الله علیه و آله را به او نشان داد.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۶، ص۳۵.</ref> دلبستگی او به [[امام حسین علیه السلام]] نیز در گزارشی آشکار است: «از زمانی که حسین علیه السلام کشته شد، دو شب بر من نگذشت مگر آنکه در آنها قرآن خواندم، مگر بیمار یا مسافر باشم.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۶.</ref>

==موضع سیاسی و قیام ابن اشعث==
حجاج بن یوسف سعید را بر هزینه‌های سپاهی گماشت که با ابن اشعث برای جنگ با رتبیل، پادشاه ترکان، فرستاده شد. چون ابن اشعث از بیعت با حجاج بیرون رفت، سعید نیز با او همراه شد.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref> این قیام که در سال ۸۲ق رخ داد، قیام «قرّاء» بر ضد حجاج بود.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۷.</ref>

پس از شکست قیام، سعید به اصفهان گریخت. حجاج به فرماندار آنجا نوشت که او را بفرستد؛ سعید از آنجا نیز گریخت، مدتی پنهانی زیست و هر سال حج و عمره به‌جا آورد تا آنکه به مکه پناه برد.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref> سلیمان تیمی می‌گوید: «شعبی تقیه را روا می‌دانست و ابن جبیر تقیه را روا نمی‌دانست.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۸.</ref> همین روحیه او را در برابر حجاج بی‌پروا کرد.

ابوبکر بن ابی‌حصین در مکه به او گفت: «این مرد [خالد] در راه است و من بر تو از او بیم دارم؛ سخنم را بشنو و بیرون برو.» سعید گفت: «به خدا سوگند چندان گریختم که از خدا شرم کردم؛ و از تقدیر او گریزی نیست.»<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref>

خالد بن عبدالله قسری، والی تازهٔ مکه، سعید را با گروهی، از جمله عطاء بن ابی‌رباح، مجاهد بن جبر، عمرو بن دینار و طلق بن حبیب، دستگیر کرد و آنان را در زنجیر نهاد. ایشان در همان حال گرد خانه طواف می‌کردند. خالد صدای زنجیرها را شنید و پرسید این چیست. گفتند سعید بن جبیر و طلق بن حبیب و یارانشان‌اند. گفت: «طواف را بر آنان قطع کنید.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۷.</ref> سپس سعید را به سوی حجاج در واسط فرستادند.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref>

==محاکمه==
چون سعید را نزد حجاج آوردند، نخست کوشید با یادآوری الطاف خود او را بشکند: «آیا تو را در امانت خود شریک نکردم؟ آیا تو را به کار نگماشتم؟» سعید همه را تأیید کرد، تا آنکه حجاج پرسید: «چه چیز تو را بر خروج بر من و شکستن بیعت امیرمؤمنان واداشت؟» سعید گفت: «ابن اشعث از من بیعت گرفت و بر آن پافشرد.» حجاج خشمگین شد و گفت: «دو بیعت را برای امیرمؤمنان می‌شکنی و به یکی از بیعت‌های حائک‌پسرِ حائک وفا می‌کنی؟»<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref>

سپس کوشید او را به تکفیر خویش وادارد تا بهانه‌ای برای آزادی‌اش داشته باشد. پرسید: «آیا به سبب خروجت بر من کافر شدی؟» گفت: «نه.» حجاج گفت: «پس خودت برگزین که با چه قتلی تو را بکشم.» سعید گفت: «تو برگزین؛ که قصاص پیش روی توست.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۸.</ref> در روایتی دیگر، سعید گفت: «من به کفر خود گواهی نمی‌دهم.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۸.</ref>

===گفت‌وگو دربارهٔ خلفا===
حجاج دربارهٔ خلفا از او پرسید و سعید از داوری دربارهٔ آنان سر باز زد. متن این گفت‌وگو در منابع شیعه چنین آمده است:

<div style="border:1px solid #d8d0bf; border-radius:8px; margin:1em 0; overflow:hidden; background:#fff;">
<div style="background:#fbf7ec; border-right:5px solid #c2a24b; padding:0.65em 1em;">
<div style="font-size:0.75em; color:#8a6d1f; font-weight:bold; margin-bottom:0.35em;">متن عربی</div>
<div dir="rtl" lang="ar" style="text-align:justify; line-height:2.15; font-size:1.08em; font-family:'Traditional Arabic','Scheherazade New','Amiri',serif;">قَالَ: مَا تَقُولُ فِي أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ، هُمَا فِي الْجَنَّةِ أَوْ فِي النَّارِ؟ قَالَ: لَوْ دَخَلْتُ الْجَنَّةَ فَنَظَرْتُ إِلَى أَهْلِهَا لَعَلِمْتُ مَنْ فِيهَا، وَلَوْ دَخَلْتُ النَّارَ وَرَأَيْتُ أَهْلَهَا لَعَلِمْتُ مَنْ فِيهَا. قَالَ: فَمَا قَوْلُكَ فِي الْخُلَفَاءِ؟ قَالَ: لَسْتُ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ. قَالَ: فَأَيُّهُمْ أَحَبُّ إِلَيْكَ؟ قَالَ: أَرْضَاهُمْ لِخَالِقِي. قَالَ: فَأَيُّهُمْ أَرْضَى لِلْخَالِقِ؟ قَالَ: عِلْمُ ذَلِكَ عِنْدَ الَّذِي يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ. قَالَ: أَبَيْتَ أَنْ تُصَدِّقَنِي؟ قَالَ: بَلْ لَمْ أُحِبَّ أَنْ أَكْذِبَكَ.</div>
</div>
<div style="background:#f3f8fc; border-right:5px solid #6f95bd; border-top:1px solid #e2e8ee; padding:0.65em 1em;">
<div style="font-size:0.75em; color:#4a6f96; font-weight:bold; margin-bottom:0.35em;">ترجمهٔ فارسی</div>
<div style="text-align:justify; line-height:1.95; margin-top:0.4em;">[حجاج] گفت: دربارهٔ ابوبکر و عمر چه می‌گویی؛ آن دو در بهشت‌اند یا در دوزخ؟ [سعید] گفت: اگر به بهشت درآیم و بهشتیان را ببینم، خواهم دانست چه کسانی در آن‌اند؛ و اگر به دوزخ درآیم و دوزخیان را ببینم، خواهم دانست چه کسانی در آن‌اند.</div>
<div style="text-align:justify; line-height:1.95; margin-top:0.4em;">گفت: پس دربارهٔ جانشینان [پیامبر] چه می‌گویی؟ گفت: من بر آنان وکیل نیستم.</div>
<div style="text-align:justify; line-height:1.95; margin-top:0.4em;">گفت: کدام‌یک از آنان نزد تو محبوب‌تر است؟ گفت: آن‌که خالقم را خشنودتر ساخته باشد. گفت: کدام‌یک خالق را خشنودتر ساخته است؟ گفت: دانش آن نزد کسی است که پنهان و آشکارشان را می‌داند. گفت: از اینکه مرا تصدیق کنی سر باز می‌زنی؟ گفت: بلکه نخواستم به تو دروغ بگویم.</div>
</div>
</div>
<small>منبع: مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۶، ص۱۳۷.</small>

در روایت دیگری که ذهبی آورده، حجاج از او دربارهٔ پیامبر و سپس دربارهٔ [[امام علی علیه السلام]] می‌پرسد که «در بهشت است یا در دوزخ؟» و سعید پاسخ می‌دهد: «اگر به آن درآیم و بهشتیان را ببینم، می‌دانم چه کسانی در آن‌اند.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۱.</ref> آنگاه حجاج از او می‌پرسد چرا نمی‌خندی و او می‌گوید: «دل‌ها یکسان نیستند.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۱.</ref>

==شهادت==
حجاج دستور داد او را بکشند. سعید از مجلس بیرون رفت و خندید. چون سبب خنده را پرسیدند، گفت: «از گستاخی تو بر خدا و بردباری او بر تو در شگفتم.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۱.</ref> گلیمی گستراندند و او را بر آن خواباندند تا گردنش را بزنند. سعید رو به قبله کرد و گفت: «وجهت وجهی للذی فطر السماوات و الأرض.» او را از قبله برگرداندند، گفت: «فأینما تولوا فثم وجه الله.» بر رو افکندند، گفت: «منها خلقناکم و فیها نعیدکم.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۱.</ref>

سرانجام، پیش از کشته‌شدن، شهادتین را بر زبان آورد و گفت: «این را از من بگیر تا روز قیامت مرا ببینی.»<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۲.</ref> سپس دعا کرد: «اللهم لا تسلطه علی أحد یقتله بعدی»؛ خدایا او را بر کسی که پس از من کشته شود مسلط مکن.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۲.</ref> به گزارش ابن عیینه، پس از او جز یک تن کشته نشد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۲۸.</ref>

او را در شعبان سال ۹۵ق در واسط کشتند.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref> در گزارشی، سر او پس از افتادن بر زمین سه بار «لا إله إلا الله» گفت.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref> حجاج نیز اندکی پس از او، به گزارش‌هایی پانزده شب بعد،<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۲.</ref> در رمضان همان سال مرد و در بیماری‌اش کرم در شکمش افتاد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۳۲.</ref> سال ۹۵ق را «سال فقیهان» خوانده‌اند، زیرا در آغاز آن امام سجاد علیه السلام و سپس جمعی از فقیهان مدینه و مکه درگذشتند.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref>

==میراث و جایگاه رجالی==
نجاشی در «رجال» خود از سعید یاد نکرده است؛ مامقانی علت را آن دانسته که نجاشی کتابی از او نیافته و به همین سبب او را فروگذاشته است.<ref>مامقانی، تنقیح المقال، ج۳۱، ص۱۱۴.</ref> در برابر، شیخ طوسی او را در شمار اصحاب امام سجاد علیه السلام آورده و همین، جایگاه او را در رجال شیعه روشن می‌کند. برخی رجالیان متأخر او را در بخش «حسان» آورده‌اند، نه در بخش «ثقات».<ref>مامقانی، تنقیح المقال، ج۳۱، ص۱۱۳.</ref>

در منابع اهل سنت نیز او را از بزرگان تابعین و از حافظان و قاریان قرآن شمرده‌اند و روایات بسیاری از او نقل کرده‌اند.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۲۱-۳۳۳.</ref> ذهبی در شرح حال او روایت احمد بن حنبل را نیز آورده است که «کسی بر روی زمین نماند جز آنکه به دانش او نیازمند بود».<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۲۵؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ذیل حوادث سال ۹۵ق.</ref>

از او کسانی چون ابوحصین (عثمان بن عاصم) روایت کرده‌اند.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۲۷.</ref> تفسیر او از میان رفته، اما نامش در فهرست‌های کتاب‌شناسی شیعه مانده است.<ref>آقابزرگ طهرانی، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج۴، ص۲۳۳.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* آقابزرگ طهرانی، محمد محسن؛ الذریعة إلی تصانیف الشیعة، قم: اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق؛ ج۴.
* ابن شهرآشوب، محمد بن علی؛ مناقب آل أبی طالب، قم: انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق؛ ج۴.
* ابن کثیر، اسماعیل بن عمر؛ البدایة و النهایة، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق؛ ج۹.
* ذهبی، محمد بن احمد؛ سیر أعلام النبلاء، تحقیق شعیب الأرنؤوط، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق؛ ج۴.
* طوسی، محمد بن حسن؛ اختیار معرفة الرجال (رجال الکشی)، تصحیح میر داماد استرآبادی، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث.
* طوسی، محمد بن حسن؛ رجال الطوسی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۵ق.
* مامقانی، عبدالله؛ تنقیح المقال فی علم الرجال، نجف: المطبعة المرتضویة، ۱۳۵۲ق؛ ج۳۱.
* مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۴۶.

{{شناختنامه امام سجاد (ع)}}
{{حدیث}}

[[رده:تابعین]]
[[رده:اصحاب امام سجاد علیه السلام]]
[[رده:مفسرین قرآن]]
[[رده:محدثان]]
[[رده:راویان حدیث]]
[[رده:راویان احادیث شیعه]]
[[رده:علمای قرن اول]]
[[رده:قرن اول]]
[[رده:کوفه]]
[[رده:تاریخ اسلام]]

یوشع بن نون

2026-10-26T14:01:36Z

Zadhoosh: ویرایش نهایی متن و شفاف‌سازی گزارش‌های تاریخی

{{شناسنامه شخصیت
|نام کامل = یوشع بن نون بن افرائیم بن یوسف بن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم
|زادروز = نامعلوم
|زادگاه = نامعلوم
|وفات = ۲۱ رمضان (بنا بر برخی گزارش‌ها)؛ سنّ او را ۱۱۰ تا ۱۲۶ سال نوشته‌اند
|مدفن = کفل حارس نزدیک نابلس؛ برخی منابع، معره
|آثار = نامه و دعای منسوب در منابع روایی
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای
|توضیحات = وصی و جانشین [[حضرت موسی علیه السلام|موسی (علیه‌السلام)]] و از پیامبران [[بنی اسرائیل|بنی‌اسرائیل]]
}}

'''یوشَع بن نون''' (علیه‌السلام) از پیامبران [[بنی اسرائیل|بنی‌اسرائیل]] و وصی و جانشین [[حضرت موسی علیه السلام|موسی (علیه‌السلام)]] بود. او از نسل [[حضرت یوسف علیه السلام|یوسف (علیه‌السلام)]] و از سبط افرائیم است. نام یوشع در قرآن به صراحت نیامده است، اما مفسران و محدثان دو تعبیر قرآنی را بر او تطبیق داده‌اند: «فتای موسی» در داستان دیدار با [[حضرت خضر علیه السلام|خضر (علیه‌السلام)]] و یکی از دو مرد خداترس در ماجرای ورود بنی‌اسرائیل به سرزمین مقدس. بر پایه روایات، موسی (علیه‌السلام) او را وصی خود ساخت و پس از او رهبری بنی‌اسرائیل به یوشع رسید. او آنان را در پایان دورهٔ چهل‌سالهٔ سرگردانی و در فتح اریحا و بخش‌هایی از شام رهبری کرد. منابع درباره مدت رهبری، سن و محل دفن او اختلاف دارند.<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۳۰۳؛ ج۲، ص۳۳۰؛ کلینی، الکافی، ج۸، ص۱۱۷؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۳-۳۷۵.</ref>

==نام و نسب==
نسب او را «یوشع بن نون بن افرائیم بن یوسف بن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم» نوشته‌اند. بر این اساس، نون پدر او و افرائیم جدّ اوست و او از سبط افرائیم از اسباط بنی‌اسرائیل به شمار می‌رود. منابع، او را از نسل یوسف (علیه‌السلام) و ابراهیم (علیه‌السلام) دانسته‌اند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۳.</ref> دربارهٔ سال تولد و زادگاه او گزارش یکدستی در منابع موجود دیده نمی‌شود؛ بیشتر دانسته‌ها از روایات تفسیری و گزارش‌های تاریخی مورخان مسلمان به دست آمده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۶-۳۷۶؛ عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۳۰.</ref>

==یوشع در قرآن==
قرآن کریم در داستان دیدار موسی (علیه‌السلام) با خضر (علیه‌السلام) از «جوان همراه» او یاد می‌کند و در ماجرای ورود به سرزمین مقدس، از دو مرد خداترس سخن می‌گوید. مفسران و محدثان، این دو تعبیر را بر یوشع (علیه‌السلام) تطبیق داده‌اند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۳۳۸؛ عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۳۰۳؛ ج۲، ص۳۳۰.</ref>

===جوان همراه موسی===
قرآن می‌فرماید:
<blockquote>«وَإِذْ قَالَ مُوسَىٰ لِفَتَاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّىٰ أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا»<br>«و [یاد کن] هنگامی را که موسی به جوان [همراه] خود گفت: از [جستجو] دست برنمی‌دارم تا به محل تلاقی دو دریا برسم، هرچند مدت طولانی‌ای راه بروم.» (کهف: ۶۰)</blockquote>
در روایتی از [[امام باقر علیه السلام|امام باقر (علیه‌السلام)]]، یوشع وصی موسی و همان جوانی معرفی شده است که خدا در کتاب خود او را یاد کرده است.<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۳۰؛ کلینی، الکافی، ج۸، ص۱۱۷.</ref> [[علامه طباطبایی]] نیز با تکیه بر روایات، این دیدگاه را تقویت کرده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۳۳۸.</ref> بر این اساس، یوشع در سفر موسی (علیه‌السلام) به سوی محل تلاقی دو دریا همراه او بود و ماجرای فراموش شدن ماهی و دیدار با خضر (علیه‌السلام) را مشاهده کرد.<ref>کهف: ۶۰-۶۵؛ عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۳۰.</ref>

===یکی از دو مرد خداترس===
در آیهٔ ۲۳ [[سوره مائده]]، پس از سرپیچی بنی‌اسرائیل از فرمان موسی (علیه‌السلام) برای ورود به سرزمین مقدس، از دو مرد سخن گفته شده است:
<blockquote>«قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ ۚ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ»<br>«دو مرد از کسانی که [از خدا] می‌ترسیدند و خدا به آنان نعمت داده بود گفتند: از آن دروازه بر آنان وارد شوید؛ اگر وارد شوید، قطعاً پیروزید؛ و بر خدا توکل کنید، اگر مؤمن هستید.» (مائده: ۲۳)</blockquote>
در روایتی از امام باقر (علیه‌السلام)، این دو نفر یوشع بن نون و کالب بن یوفنا معرفی شده‌اند. آنان بنی‌اسرائیل را به اطاعت فرمان موسی (علیه‌السلام) و توکل بر خدا فرا خواندند.<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۳۰۳.</ref> قرآن در ادامه می‌فرماید که ورود به آن سرزمین، چهل سال بر بنی‌اسرائیل حرام شد.<ref>مائده: ۲۶.</ref> بر پایهٔ روایت یادشده، یوشع و کالب از اندکی بودند که در این آزمون بر اطاعت ماندند.<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۳۰۳.</ref>

==وصایت موسی==
در منابع روایی شیعه، یوشع (علیه‌السلام) وصی موسی (علیه‌السلام) شناخته می‌شود. امام باقر (علیه‌السلام) فرمود: «وصی موسی بن عمران یوشع بن نون بود و او همان جوانی است که خدا در کتاب خود ذکر کرده است.»<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۳۰؛ کلینی، الکافی، ج۸، ص۱۱۷.</ref> بر پایهٔ گزارش‌های تاریخی، موسی (علیه‌السلام) پیش از وفات، یوشع را فرا خواند و به او وصیت کرد.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۹.</ref> پس از درگذشت موسی (علیه‌السلام)، یوشع ادارهٔ امور بنی‌اسرائیل را بر عهده گرفت.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۶.</ref>

منابع اسلامی، یوشع را علاوه بر جانشین موسی (علیه‌السلام)، پیامبر بنی‌اسرائیل نیز خوانده‌اند. بر پایهٔ گزارش‌ها، خداوند او را به نبوت به سوی بنی‌اسرائیل برگزید و به او فرمان داد به سوی اریحا، شهر جباران، حرکت کند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۳.</ref> مدت نبوت و رهبری او را ۲۷ تا ۳۰ سال نوشته‌اند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۷ و ۳۷۵؛ علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.</ref>

==رهبری بنی‌اسرائیل و فتح سرزمین مقدس==
قرآن از سرگردانی چهل‌سالهٔ بنی‌اسرائیل در بیابان خبر داده است.<ref>مائده: ۲۶.</ref> پس از پایان این دوره، نسل تازه به فرمان خدا به سوی اریحا حرکت کرد. منابع، یوشع (علیه‌السلام) را فرمانده و پیشوای این نسل در فتح اریحا و بخش‌هایی از شام دانسته‌اند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۳-۳۷۵؛ علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.</ref>

بر پایهٔ گزارش‌ها، بنی‌اسرائیل شهر را محاصره کردند و پس از فرو ریختن دیوار آن، وارد شهر شدند و بر جباران پیروز شدند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۵.</ref> یوشع سپس گروهی از پادشاهان شام را شکست داد و سرزمین‌های فتح‌شده را زیر فرمان بنی‌اسرائیل درآورد.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۵؛ علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.</ref> دربارهٔ اینکه فتح اریحا در حیات موسی (علیه‌السلام) و با فرماندهی مقدمهٔ سپاه به دست یوشع رخ داد یا پس از وفات او، گزارش‌ها یکسان نیست؛ در هر دو روایت، نقش یوشع در این فتح برجسته است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۳-۳۷۴.</ref>

==نگه داشته شدن خورشید==
در گزارش‌های تاریخی آمده است که در نبرد روز جمعه، چون آفتاب نزدیک غروب بود و ادامهٔ جنگ به روز شنبه — روزی که بنی‌اسرائیل در آن جنگ نمی‌کردند — می‌رسید، یوشع (علیه‌السلام) از خدا خواست خورشید را نگه دارد. بر پایهٔ این گزارش، خداوند خورشید را بازگرداند و روز را طولانی کرد تا دشمن شکست بخورد.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۴؛ علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.</ref> این گزارش در بحار الأنوار و الأنس الجلیل نقل شده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۴؛ علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.</ref>

==درگذشت و مدفن==
دربارهٔ سن یوشع (علیه‌السلام) اختلاف است: برخی ۱۱۰، برخی ۱۲۰ و برخی ۱۲۶ سال نوشته‌اند. مدت رهبری او را نیز ۲۷، ۲۸، ۲۹ یا ۳۰ سال گزارش کرده‌اند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۷ و ۳۷۵؛ علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.</ref> بر پایهٔ برخی روایات، درگذشت او در ۲۱ رمضان بود.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۶.</ref> پس از او، کالب بن یوفنا به رهبری بنی‌اسرائیل رسید.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۶.</ref>

مدفن او را در کفل حارس، روستایی در جنوب غربی نابلس، دانسته‌اند. برخی منابع نیز معره را به عنوان محل دفن او ذکر کرده‌اند.<ref>علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.</ref> در کفل حارس، مقبره‌ای به او نسبت داده شده است.<ref>علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.</ref> دربارهٔ تعیین قطعی محل دفن او، با توجه به اختلاف گزارش‌ها، نمی‌توان به یقین رسید.

==جایگاه در روایات شیعه==
در روایتی از [[امام صادق علیه السلام|امام صادق (علیه‌السلام)]]، منزلت امامان به منزلت ذوالقرنین، یوشع و آصف بن برخیا تشبیه شده است.<ref>کلینی، الکافی، ج۱، ص۳۹۸؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۸.</ref> بر پایهٔ این روایت، یوشع در شمار صاحبان مقام وصایت قرار می‌گیرد.

در روایتی از [[امام رضا علیه السلام|امام رضا (علیه‌السلام)]] آمده است که یکی از صحابه نامه‌ای یافت و آن را نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله) آورد. پیامبر (ص) پس از خواندن آن فرمود که این نامهٔ یوشع بن نون، وصی موسی (علیه‌السلام)، است. در این نامه مضامین توحید، شکر نعمت و درود بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و خاندان او آمده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۶.</ref>

همچنین بر پایهٔ روایتی از امام صادق (علیه‌السلام)، هنگام قیام قائم آل محمد (علیه‌السلام)، بیست و هفت مرد از جمله یوشع وصی موسی (علیه‌السلام) بازگردانده می‌شوند.<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۲.</ref> این روایت در بحث [[رجعت]] در منابع شیعه مورد توجه قرار گرفته است.<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۲؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۱۹۰ و ۲۲۳.</ref>

==اختلاف گزارش‌ها==
دربارهٔ برخی جزئیات زندگی یوشع (علیه‌السلام)، گزارش‌های منابع یکسان نیستند. زمان فتح اریحا، مدت رهبری، سن و محل دفن او از جملهٔ این موارد است. همچنین بخش‌هایی از این گزارش‌ها در بحار الأنوار به نقل از قصص انبیا و آثار تاریخی پیشین آمده است. با این حال، وصایت او نسبت به موسی (علیه‌السلام) و نقش او در رهبری بنی‌اسرائیل، در منابع شیعی و برخی آثار تاریخی به روشنی گزارش شده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۶-۳۷۶؛ عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۳۰؛ کلینی، الکافی، ج۸، ص۱۱۷.</ref>

==جستارهای وابسته==
* [[حضرت موسی علیه السلام|موسی (علیه‌السلام)]]
* [[حضرت خضر علیه السلام|خضر (علیه‌السلام)]]
* [[بنی اسرائیل]]
* [[فلسطین]]
* [[بیت المقدس]]
* [[شام]]

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* قرآن کریم.
* عیاشی، محمد بن مسعود؛ تفسیر العیاشی، تحقیق هاشم رسولی محلاتی، تهران: مکتبة العلمیة الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۸۰ق؛ ج۱ و ۲.
* کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ سوم، ۱۳۶۷ش؛ ج۱ و ۸.
* مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق؛ ج۱۳.
* طباطبایی، محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق؛ ج۱۳.
* علیمی، عبدالرحمن بن محمد؛ الأنس الجلیل بتاریخ القدس والخلیل، تحقیق عدنان یونس، مکتبة دندیس، چاپ اول، ۱۴۲۰ق؛ ج۱.

{{پیامبران}}

[[رده:پیامبران]]
[[رده:اعلام قرآن]]
[[رده:شخصیت های قرآنی]]
[[رده:قصه‌های قرآنی]]

یوشع بن نون

2026-10-26T14:00:57Z

Zadhoosh: ویرایش زبانی و اصلاح ارجاع‌ها

{{شناسنامه شخصیت
|نام کامل = یوشع بن نون بن افرائیم بن یوسف بن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم
|زادروز = نامعلوم
|زادگاه = نامعلوم
|وفات = ۲۱ رمضان (بنا بر برخی گزارش‌ها)؛ سنّ او را ۱۱۰ تا ۱۲۶ سال نوشته‌اند
|مدفن = کفل حارس نزدیک نابلس؛ برخی منابع، معره
|آثار = نامه و دعای منسوب در منابع روایی
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای
|توضیحات = وصی و جانشین [[حضرت موسی علیه السلام|موسی (علیه‌السلام)]] و از پیامبران [[بنی اسرائیل|بنی‌اسرائیل]]
}}

'''یوشَع بن نون''' (علیه‌السلام) از پیامبران [[بنی اسرائیل|بنی‌اسرائیل]] و وصی و جانشین [[حضرت موسی علیه السلام|موسی (علیه‌السلام)]] بود. او از نسل [[حضرت یوسف علیه السلام|یوسف (علیه‌السلام)]] و از سبط افرائیم است. قرآن او را با نام یاد نکرده، اما مفسران و محدثان دو تعبیر قرآنی را بر او تطبیق داده‌اند: «فتای موسی» در داستان دیدار با [[حضرت خضر علیه السلام|خضر (علیه‌السلام)]] و یکی از دو مرد خداترس در ماجرای ورود بنی‌اسرائیل به سرزمین مقدس. بر پایه روایات، موسی (علیه‌السلام) او را وصی خود ساخت و پس از او رهبری بنی‌اسرائیل به یوشع رسید. او آنان را در پایان دورهٔ چهل‌سالهٔ سرگردانی و در فتح اریحا و بخش‌هایی از شام رهبری کرد. منابع درباره مدت رهبری، سن و محل دفن او اختلاف دارند.<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۳۰۳؛ ج۲، ص۳۳۰؛ کلینی، الکافی، ج۸، ص۱۱۷؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۳-۳۷۵.</ref>

==نام و نسب==
نسب او را «یوشع بن نون بن افرائیم بن یوسف بن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم» نوشته‌اند. بر این اساس، نون پدر او و افرائیم جدّ اوست و او از سبط افرائیم از اسباط بنی‌اسرائیل به شمار می‌رود. منابع، او را از نسل یوسف (علیه‌السلام) و ابراهیم (علیه‌السلام) دانسته‌اند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۳.</ref> دربارهٔ سال تولد، زادگاه و جزئیات زندگی او پیش از همراهی با موسی (علیه‌السلام) گزارش روشنی در منابع موجود دیده نمی‌شود؛ بیشتر دانسته‌ها از روایات تفسیری و گزارش‌های تاریخی مورخان مسلمان به دست آمده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۶-۳۷۶؛ عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۳۰.</ref>

==یوشع در قرآن==
قرآن کریم در داستان دیدار موسی (علیه‌السلام) با خضر (علیه‌السلام) از «جوان همراه» او یاد می‌کند و در ماجرای ورود به سرزمین مقدس، از دو مرد خداترس سخن می‌گوید. مفسران و محدثان، این دو تعبیر را بر یوشع (علیه‌السلام) تطبیق داده‌اند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۳۳۸؛ عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۳۰۳؛ ج۲، ص۳۳۰.</ref>

===جوان همراه موسی===
قرآن می‌فرماید:
<blockquote>«وَإِذْ قَالَ مُوسَىٰ لِفَتَاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّىٰ أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا»<br>«و [یاد کن] هنگامی را که موسی به جوان [همراه] خود گفت: از [جستجو] دست برنمی‌دارم تا به محل تلاقی دو دریا برسم، هرچند مدت طولانی‌ای راه بروم.» (کهف: ۶۰)</blockquote>
در روایتی از [[امام باقر علیه السلام|امام باقر (علیه‌السلام)]]، یوشع وصی موسی و همان جوانی معرفی شده است که خدا در کتاب خود او را یاد کرده است.<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۳۰؛ کلینی، الکافی، ج۸، ص۱۱۷.</ref> [[علامه طباطبایی]] نیز با تکیه بر روایات، این دیدگاه را تقویت کرده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۳۳۸.</ref> بر این اساس، یوشع در سفر موسی (علیه‌السلام) به سوی محل تلاقی دو دریا همراه او بود و ماجرای فراموش شدن ماهی و دیدار با خضر (علیه‌السلام) را مشاهده کرد.<ref>کهف: ۶۰-۶۵؛ عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۳۰.</ref>

===یکی از دو مرد خداترس===
در آیهٔ ۲۳ [[سوره مائده]]، پس از سرپیچی بنی‌اسرائیل از فرمان موسی (علیه‌السلام) برای ورود به سرزمین مقدس، از دو مرد سخن گفته شده است:
<blockquote>«قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ ۚ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ»<br>«دو مرد از کسانی که [از خدا] می‌ترسیدند و خدا به آنان نعمت داده بود گفتند: از آن دروازه بر آنان وارد شوید؛ اگر وارد شوید، قطعاً پیروزید؛ و بر خدا توکل کنید، اگر مؤمن هستید.» (مائده: ۲۳)</blockquote>
در روایتی از امام باقر (علیه‌السلام)، این دو نفر یوشع بن نون و کالب بن یوفنا معرفی شده‌اند. آنان بنی‌اسرائیل را به اطاعت فرمان موسی (علیه‌السلام) و توکل بر خدا فرا خواندند.<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۳۰۳.</ref> قرآن در ادامه می‌فرماید که ورود به آن سرزمین، چهل سال بر بنی‌اسرائیل حرام شد.<ref>مائده: ۲۶.</ref> بر پایهٔ روایت یادشده، یوشع و کالب از اندکی بودند که در این آزمون بر اطاعت ماندند.<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۳۰۳.</ref>

==وصایت موسی==
در منابع روایی شیعه، یوشع (علیه‌السلام) وصی موسی (علیه‌السلام) شناخته می‌شود. امام باقر (علیه‌السلام) فرمود: «وصی موسی بن عمران یوشع بن نون بود و او همان جوانی است که خدا در کتاب خود ذکر کرده است.»<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۳۰؛ کلینی، الکافی، ج۸، ص۱۱۷.</ref> بر پایهٔ گزارش‌های تاریخی، موسی (علیه‌السلام) پیش از وفات، یوشع را فرا خواند و به او وصیت کرد.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۹.</ref> پس از درگذشت موسی (علیه‌السلام)، یوشع ادارهٔ امور بنی‌اسرائیل را بر عهده گرفت.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۶.</ref>

منابع اسلامی، یوشع را علاوه بر جانشین موسی (علیه‌السلام)، پیامبر بنی‌اسرائیل نیز خوانده‌اند. بر پایهٔ گزارش‌ها، خداوند او را به نبوت به سوی بنی‌اسرائیل برگزید و به او فرمان داد به سوی اریحا، شهر جباران، حرکت کند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۳.</ref> مدت نبوت و رهبری او را ۲۷ تا ۳۰ سال نوشته‌اند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۷ و ۳۷۵؛ علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.</ref>

==رهبری بنی‌اسرائیل و فتح سرزمین مقدس==
قرآن از سرگردانی چهل‌سالهٔ بنی‌اسرائیل در بیابان خبر داده است.<ref>مائده: ۲۶.</ref> پس از پایان این دوره، نسل تازه به فرمان خدا به سوی اریحا حرکت کرد. منابع، یوشع (علیه‌السلام) را فرمانده و پیشوای این نسل در فتح اریحا و بخش‌هایی از شام دانسته‌اند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۳-۳۷۵؛ علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.</ref>

بر پایهٔ گزارش‌ها، بنی‌اسرائیل شهر را محاصره کردند و پس از فرو ریختن دیوار آن، وارد شهر شدند و بر جباران پیروز شدند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۵.</ref> یوشع سپس گروهی از پادشاهان شام را شکست داد و سرزمین‌های فتح‌شده را زیر فرمان بنی‌اسرائیل درآورد.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۵؛ علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.</ref> دربارهٔ اینکه فتح اریحا در حیات موسی (علیه‌السلام) و با فرماندهی مقدمهٔ سپاه به دست یوشع رخ داد یا پس از وفات او، گزارش‌ها یکسان نیست؛ در هر دو روایت، نقش یوشع در این فتح برجسته است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۳-۳۷۴.</ref>

==نگه داشته شدن خورشید==
در گزارش‌های تاریخی آمده است که در نبرد روز جمعه، چون آفتاب نزدیک غروب بود و ادامهٔ جنگ به روز شنبه — روزی که بنی‌اسرائیل در آن جنگ نمی‌کردند — می‌رسید، یوشع (علیه‌السلام) از خدا خواست خورشید را نگه دارد. بر پایهٔ این گزارش، خداوند خورشید را بازگرداند و روز را طولانی کرد تا دشمن شکست بخورد.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۴؛ علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.</ref> این گزارش در بحار الأنوار و الأنس الجلیل نقل شده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۴؛ علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.</ref>

==درگذشت و مدفن==
دربارهٔ سن یوشع (علیه‌السلام) اختلاف است: برخی ۱۱۰، برخی ۱۲۰ و برخی ۱۲۶ سال نوشته‌اند. مدت رهبری او را نیز ۲۷، ۲۸، ۲۹ یا ۳۰ سال گزارش کرده‌اند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۷ و ۳۷۵؛ علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.</ref> بر پایهٔ برخی روایات، درگذشت او در ۲۱ رمضان بود.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۶.</ref> پس از او، کالب بن یوفنا به رهبری بنی‌اسرائیل رسید.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۶.</ref>

مدفن او را در کفل حارس، روستایی در جنوب غربی نابلس، دانسته‌اند. برخی منابع نیز معره را به عنوان محل دفن او ذکر کرده‌اند.<ref>علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.</ref> در کفل حارس، مقبره‌ای به او نسبت داده شده است.<ref>علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.</ref> دربارهٔ تعیین قطعی محل دفن او، با توجه به اختلاف گزارش‌ها، نمی‌توان به یقین رسید.

==جایگاه در روایات شیعه==
در روایتی از [[امام صادق علیه السلام|امام صادق (علیه‌السلام)]]، منزلت امامان به منزلت ذوالقرنین، یوشع و آصف بن برخیا تشبیه شده است.<ref>کلینی، الکافی، ج۱، ص۳۹۸؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۸.</ref> بر پایهٔ این روایت، یوشع در شمار صاحبان مقام وصایت قرار می‌گیرد.

در روایتی از [[امام رضا علیه السلام|امام رضا (علیه‌السلام)]] آمده است که یکی از صحابه نامه‌ای یافت و آن را نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله) آورد. پیامبر (ص) پس از خواندن آن فرمود که این نامهٔ یوشع بن نون، وصی موسی (علیه‌السلام)، است. در این نامه مضامین توحید، شکر نعمت و درود بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و خاندان او آمده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۶.</ref>

همچنین بر پایهٔ روایتی از امام صادق (علیه‌السلام)، هنگام قیام قائم آل محمد (علیه‌السلام)، بیست و هفت مرد از جمله یوشع وصی موسی (علیه‌السلام) بازگردانده می‌شوند.<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۲.</ref> این روایت در بحث [[رجعت]] در منابع شیعه مورد توجه قرار گرفته است.<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۲؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۱۹۰ و ۲۲۳.</ref>

==اختلاف گزارش‌ها==
دربارهٔ برخی جزئیات زندگی یوشع (علیه‌السلام)، گزارش‌های منابع یکسان نیستند. زمان فتح اریحا، مدت رهبری، سن و محل دفن او از جملهٔ این موارد است. همچنین بخش‌هایی از این گزارش‌ها در آثار متأخر و در قالب قصص انبیا نقل شده است. با این حال، وصایت او نسبت به موسی (علیه‌السلام) و نقش او در رهبری بنی‌اسرائیل، در منابع شیعی و برخی آثار تاریخی به روشنی گزارش شده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۶-۳۷۶؛ عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۳۰؛ کلینی، الکافی، ج۸، ص۱۱۷.</ref>

==جستارهای وابسته==
* [[حضرت موسی علیه السلام|موسی (علیه‌السلام)]]
* [[حضرت خضر علیه السلام|خضر (علیه‌السلام)]]
* [[بنی اسرائیل]]
* [[فلسطین]]
* [[بیت المقدس]]
* [[شام]]

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* قرآن کریم.
* عیاشی، محمد بن مسعود؛ تفسیر العیاشی، تحقیق هاشم رسولی محلاتی، تهران: مکتبة العلمیة الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۸۰ق؛ ج۱ و ۲.
* کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ سوم، ۱۳۶۷ش؛ ج۱ و ۸.
* مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق؛ ج۱۳.
* طباطبایی، محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق؛ ج۱۳.
* علیمی، عبدالرحمن بن محمد؛ الأنس الجلیل بتاریخ القدس والخلیل، تحقیق عدنان یونس، مکتبة دندیس، چاپ اول، ۱۴۲۰ق؛ ج۱.

{{پیامبران}}

[[رده:پیامبران]]
[[رده:اعلام قرآن]]
[[رده:شخصیت های قرآنی]]
[[رده:قصه‌های قرآنی]]

بحث کاربر:Zamani

2026-10-26T14:00:13Z

Zadhoosh: افزودن پیام بررسی مقالهٔ یوشع بن نون

یوشع بن نون

2026-10-26T13:59:50Z

Zadhoosh: بازنویسی و تکمیل مقاله

{{شناسنامه شخصیت
|نام کامل = یوشع بن نون بن افرائیم بن یوسف بن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم
|زادروز = نامعلوم
|زادگاه = نامعلوم
|وفات = ۲۱ رمضان (بنا بر برخی گزارش‌ها)؛ سنّ او را ۱۱۰ تا ۱۲۶ سال نوشته‌اند
|مدفن = کفل حارس نزدیک نابلس؛ برخی منابع، معره
|آثار = نامه و دعای منسوب در منابع روایی
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای
|توضیحات = وصی و جانشین [[حضرت موسی علیه السلام|موسی (علیه‌السلام)]] و از پیامبران [[بنی اسرائیل|بنی‌اسرائیل]]
}}

'''یوشَع بن نون''' (علیه‌السلام) از پیامبران [[بنی اسرائیل|بنی‌اسرائیل]] و وصی و جانشین [[حضرت موسی علیه السلام|موسی (علیه‌السلام)]] بود. او از نسل [[حضرت یوسف علیه السلام|یوسف (علیه‌السلام)]] و از سبط افرائیم است. قرآن او را با نام یاد نکرده، اما مفسران و محدثان دو تعبیر قرآنی را بر او تطبیق داده‌اند: «فتای موسی» در داستان دیدار با [[حضرت خضر علیه السلام|خضر (علیه‌السلام)]] و یکی از دو مرد خداترس در ماجرای ورود بنی‌اسرائیل به سرزمین مقدس. بر پایه روایات، موسی (علیه‌السلام) او را وصی خود ساخت و پس از او رهبری بنی‌اسرائیل به یوشع رسید. او آنان را در پایان دورهٔ چهل‌سالهٔ سرگردانی و در فتح اریحا و بخش‌هایی از شام رهبری کرد. منابع درباره مدت رهبری، سن و محل دفن او اختلاف دارند.<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۳۰۳؛ ج۲، ص۳۳۰؛ کلینی، الکافی، ج۸، ص۱۱۷؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۳-۳۷۵.</ref>

==نام و نسب==
نسب او را «یوشع بن نون بن افرائیم بن یوسف بن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم» نوشته‌اند. بر این اساس، نون پدر او و افرائیم جدّ اوست و او از سبط افرائیم از اسباط بنی‌اسرائیل به شمار می‌رود. منابع، او را از نسل یوسف (علیه‌السلام) و ابراهیم (علیه‌السلام) دانسته‌اند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۳. نیز نک: علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.</ref> دربارهٔ سال تولد، زادگاه و جزئیات زندگی او پیش از همراهی با موسی (علیه‌السلام) گزارش روشنی در منابع موجود دیده نمی‌شود؛ بیشتر دانسته‌ها از روایات تفسیری و گزارش‌های تاریخی مورخان مسلمان به دست آمده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۶-۳۷۶؛ عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۳۰.</ref>

==یوشع در قرآن==
قرآن کریم در داستان دیدار موسی (علیه‌السلام) با خضر (علیه‌السلام) از «جوان همراه» او یاد می‌کند و در ماجرای ورود به سرزمین مقدس، از دو مرد خداترس سخن می‌گوید. مفسران و محدثان، این دو تعبیر را بر یوشع (علیه‌السلام) تطبیق داده‌اند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۳۳۸؛ عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۳۰۳؛ ج۲، ص۳۳۰.</ref>

===جوان همراه موسی===
قرآن می‌فرماید:
<blockquote>«وَإِذْ قَالَ مُوسَىٰ لِفَتَاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّىٰ أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا»<br>«و [یاد کن] هنگامی را که موسی به جوان [همراه] خود گفت: از [جستجو] دست برنمی‌دارم تا به محل تلاقی دو دریا برسم، هرچند مدت طولانی‌ای راه بروم.» (کهف: ۶۰)</blockquote>
در روایتی از [[امام باقر علیه السلام|امام باقر (علیه‌السلام)]]، یوشع وصی موسی و همان جوانی معرفی شده است که خدا در کتاب خود او را یاد کرده است.<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۳۰؛ کلینی، الکافی، ج۸، ص۱۱۷.</ref> [[علامه طباطبایی]] نیز با تکیه بر روایات، این دیدگاه را تقویت کرده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۳۳۸.</ref> بر این اساس، یوشع در سفر موسی (علیه‌السلام) به سوی محل تلاقی دو دریا همراه او بود و ماجرای فراموش شدن ماهی و دیدار با خضر (علیه‌السلام) را مشاهده کرد.<ref>کهف: ۶۰-۶۵؛ عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۳۰.</ref>

===یکی از دو مرد خداترس===
در آیهٔ ۲۳ [[سوره مائده]]، پس از سرپیچی بنی‌اسرائیل از فرمان موسی (علیه‌السلام) برای ورود به سرزمین مقدس، از دو مرد سخن گفته شده است:
<blockquote>«قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ ۚ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ»<br>«دو مرد از کسانی که [از خدا] می‌ترسیدند و خدا به آنان نعمت داده بود گفتند: از آن دروازه بر آنان وارد شوید؛ اگر وارد شوید، قطعاً پیروزید؛ و بر خدا توکل کنید، اگر مؤمن هستید.» (مائده: ۲۳)</blockquote>
در روایتی از امام باقر (علیه‌السلام)، این دو نفر یوشع بن نون و کالب بن یوفنا معرفی شده‌اند. آنان بنی‌اسرائیل را به اطاعت فرمان موسی (علیه‌السلام) و توکل بر خدا فرا خواندند.<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۳۰۳.</ref> قرآن در ادامه می‌فرماید که ورود به آن سرزمین، چهل سال بر بنی‌اسرائیل حرام شد.<ref>مائده: ۲۶.</ref> بر پایهٔ روایت یادشده، یوشع و کالب از اندکی بودند که در این آزمون بر اطاعت ماندند.<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۳۰۳.</ref>

==وصایت موسی==
در منابع روایی شیعه، یوشع (علیه‌السلام) وصی موسی (علیه‌السلام) شناخته می‌شود. امام باقر (علیه‌السلام) فرمود: «وصی موسی بن عمران یوشع بن نون بود و او همان جوانی است که خدا در کتاب خود ذکر کرده است.»<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۳۰؛ کلینی، الکافی، ج۸، ص۱۱۷.</ref> بر پایهٔ گزارش‌های تاریخی، موسی (علیه‌السلام) پیش از وفات، یوشع را فرا خواند و به او وصیت کرد.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۹.</ref> پس از درگذشت موسی (علیه‌السلام)، یوشع ادارهٔ امور بنی‌اسرائیل را بر عهده گرفت.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۶.</ref>

یوشع تنها جانشین سیاسی موسی نبود؛ منابع اسلامی او را پیامبر بنی‌اسرائیل نیز خوانده‌اند. بر پایهٔ گزارش‌ها، خداوند او را به نبوت به سوی بنی‌اسرائیل برگزید و به او فرمان داد به سوی اریحا، شهر جباران، حرکت کند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۳.</ref> مدت نبوت و رهبری او را ۲۷ تا ۳۰ سال نوشته‌اند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۷ و ۳۷۵؛ علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.</ref>

==رهبری بنی‌اسرائیل و فتح سرزمین مقدس==
قرآن از سرگردانی چهل‌سالهٔ بنی‌اسرائیل در بیابان خبر داده است.<ref>مائده: ۲۶.</ref> پس از پایان این دوره، نسل تازه به فرمان خدا به سوی اریحا حرکت کرد. منابع، یوشع (علیه‌السلام) را فرمانده و پیشوای این نسل در فتح اریحا و بخش‌هایی از شام دانسته‌اند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۳-۳۷۵؛ علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.</ref>

بر پایهٔ گزارش‌ها، بنی‌اسرائیل شهر را محاصره کردند و پس از فرو ریختن دیوار آن، وارد شهر شدند و بر جباران پیروز شدند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۵.</ref> یوشع سپس گروهی از پادشاهان شام را شکست داد و سرزمین‌های فتح‌شده را زیر فرمان بنی‌اسرائیل درآورد.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۵؛ علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.</ref> دربارهٔ اینکه فتح اریحا در حیات موسی (علیه‌السلام) و با فرماندهی مقدمهٔ سپاه به دست یوشع رخ داد یا پس از وفات او، گزارش‌ها یکسان نیست؛ در هر دو روایت، نقش یوشع در این فتح برجسته است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۳-۳۷۴.</ref>

==نگه داشته شدن خورشید==
در گزارش‌های تاریخی آمده است که در نبرد روز جمعه، چون آفتاب نزدیک غروب بود و ادامهٔ جنگ به روز شنبه — روزی که بنی‌اسرائیل در آن جنگ نمی‌کردند — می‌رسید، یوشع (علیه‌السلام) از خدا خواست خورشید را نگه دارد. بر پایهٔ این گزارش، خداوند خورشید را بازگرداند و روز را طولانی کرد تا دشمن شکست بخورد.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۴؛ علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.</ref> این گزارش در منابع تاریخی، از جمله بحار الأنوار و الأنس الجلیل، نقل شده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۴؛ علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.</ref>

==درگذشت و مدفن==
دربارهٔ سن یوشع (علیه‌السلام) اختلاف است: برخی ۱۱۰، برخی ۱۲۰ و برخی ۱۲۶ سال نوشته‌اند. مدت رهبری او را نیز ۲۷، ۲۸، ۲۹ یا ۳۰ سال گزارش کرده‌اند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۷ و ۳۷۵؛ علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.</ref> بر پایهٔ برخی روایات، درگذشت او در ۲۱ رمضان بود.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۶.</ref> پس از او، کالب بن یوفنا به رهبری بنی‌اسرائیل رسید.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۶.</ref>

مدفن او را در کفل حارس، روستایی در جنوب غربی نابلس، دانسته‌اند. برخی منابع نیز معره را به عنوان محل دفن او ذکر کرده‌اند.<ref>علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.</ref> در کفل حارس، مقبره‌ای به او نسبت داده می‌شود.<ref>علیمی، الأنس الجلیل، ج۱، ص۲۰۲.</ref> دربارهٔ تعیین قطعی محل دفن او، با توجه به اختلاف گزارش‌ها، نمی‌توان به یقین رسید.

==جایگاه در روایات شیعه==
در روایتی از [[امام صادق علیه السلام|امام صادق (علیه‌السلام)]]، منزلت امامان به منزلت ذوالقرنین، یوشع و آصف بن برخیا تشبیه شده است.<ref>کلینی، الکافی، ج۱، ص۳۹۸؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۸.</ref> بر پایهٔ این روایت، یوشع در شمار صاحبان مقام وصایت قرار می‌گیرد.

در روایتی از [[امام رضا علیه السلام|امام رضا (علیه‌السلام)]] آمده است که یکی از صحابه نامه‌ای یافت و آن را نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله) آورد. پیامبر (ص) پس از خواندن آن فرمود که این نامهٔ یوشع بن نون، وصی موسی (علیه‌السلام)، است. در این نامه مضامین توحید، شکر نعمت و درود بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و خاندان او آمده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۷۶.</ref>

همچنین بر پایهٔ روایتی از امام صادق (علیه‌السلام)، هنگام قیام قائم آل محمد (علیه‌السلام)، بیست و هفت مرد از جمله یوشع وصی موسی (علیه‌السلام) بازگردانده می‌شوند.<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۲.</ref> این روایت در بحث [[رجعت]] در منابع شیعه مورد توجه قرار گرفته است.<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۲؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۱۹۰ و ۲۲۳.</ref>

==اختلاف گزارش‌ها==
دربارهٔ برخی جزئیات زندگی یوشع (علیه‌السلام)، گزارش‌های منابع یکسان نیستند. زمان فتح اریحا، مدت رهبری، سن و محل دفن او از جملهٔ این موارد است. همچنین بخش‌هایی از این گزارش‌ها در آثار متأخر و در قالب قصص انبیا نقل شده است. با این حال، وصایت او نسبت به موسی (علیه‌السلام) و نقش او در رهبری بنی‌اسرائیل، در منابع شیعی و برخی آثار تاریخی به روشنی گزارش شده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۳، ص۳۶۶-۳۷۶؛ عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۳۰؛ کلینی، الکافی، ج۸، ص۱۱۷.</ref>

==جستارهای وابسته==
* [[حضرت موسی علیه السلام|موسی (علیه‌السلام)]]
* [[حضرت خضر علیه السلام|خضر (علیه‌السلام)]]
* [[بنی اسرائیل]]
* [[فلسطین]]
* [[بیت المقدس]]
* [[شام]]

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* قرآن کریم.
* عیاشی، محمد بن مسعود؛ تفسیر العیاشی، تحقیق هاشم رسولی محلاتی، تهران: مکتبة العلمیة الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۸۰ق؛ ج۱ و ۲.
* کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ سوم، ۱۳۶۷ش؛ ج۱ و ۸.
* مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق؛ ج۱۳.
* طباطبایی، محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق؛ ج۱۳.
* علیمی، عبدالرحمن بن محمد؛ الأنس الجلیل بتاریخ القدس والخلیل، تحقیق عدنان یونس، مکتبة دندیس، چاپ اول، ۱۴۲۰ق؛ ج۱.

{{پیامبران}}

[[رده:پیامبران]]
[[رده:اعلام قرآن]]
[[رده:شخصیت های قرآنی]]
[[رده:قصه‌های قرآنی]]

حضرت یوشع علیه السلام

2026-10-26T13:58:16Z

Zadhoosh: Zadhoosh صفحهٔ حضرت یوشع علیه السلام را به یوشع بن نون منتقل کرد: انتقال به عنوان دانشنامه‌ای درخواستی و بازگرداندن عنوان پیشین

#تغییر_مسیر [[یوشع بن نون]]

یوشع بن نون

2026-10-26T13:58:15Z

{{خوب}}
'''«یوشَع بن نون علیه‌السلام»'''، وصیّ و جانشین [[حضرت موسی]] علیه‌السلام است که پس از آن حضرت، مدت سی سال پیامبر قوم [[بنی اسرائیل|بنی‌اسرائیل]] بود. در زمان حضرت یوشع و به رهبری او، بنی‌اسرائیل به جنگ عمالقه رفتند و شهر اریحا و سرزمین [[فلسطین]] را فتح کردند.

==نسب یوشع بن نون==
نسب یوشع بن نون علیه السلام مطابق با آنچه در «[[منتهی الارب (کتاب)|منتهی الارب]]» آمده چنین است: "یوشع ابن نون بن افراهم بن یوسف بن [[حضرت یعقوب علیه السلام|یعقوب]] علیه السلام".<ref>نقل از لغت نامه دهخدا</ref> بنابراین او نوه افراهم (یا افرائیم) فرزند [[حضرت يوسف علیه السلام|حضرت یوسف]] علیه السلام است.

==یوشع در زمان حضرت موسی==
یوشع بن نون علیه السلام از جمله بزرگان، علما و افراد با [[ایمان]] قوم [[بنی اسرائیل]] به شمار می‌آید.

خداوند از [[حضرت موسی]] علیه السلام و قوم او خواست تا به [[ارض مقدس]] رفته و با "[[عمالقه]]" نبرد کنند. اما قوم بنی اسرائیل به حضرت موسی اعتنا نکرده و گفتند تو تنها به جنگ عمالقه برو؛ پس خداوند آنها را در آن بیابان سرگردان نمود. تنها "یوشع" علیه السلام و افراد قلیلی بودند که حاضر به یاری و تبعیت از حضرت موسی علیه السلام شدند.

مطابق با روایتی از [[امام باقر علیه السلام|امام باقر]] علیه السلام، او یکی از دو نفری بوده که در آیه ۲۳ [[سوره مائده]] مورد اشاره قرار گرفته است و آنان مردم را به مبارزه با عمالقه تشویق می کردند:<ref>تفسير العياشى، ج‏۱، ص ۳۰۳</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|۵|۲۳}}»}}؛ دو نفر از مردانى که از خدا مى ترسیدند و خدایشان به آنها نعمت [عقل و ایمان] داده بود، گفتند: از آن دروازه بر آنها وارد شوید که اگر از آنجا وارد شدید، قطعا پیروز خواهید شد و بر خدا توکل کنید اگر ایمان دارید.

از باب اول سِفر تثنیه [[تورات]] کنونى نیز استفاده مى شود که نام این دو نفر "یوشع بن نون" و "کالب بن‌ یوفنا" بوده است.<ref>تفسير نمونه، ناصر مکارم شیرازی</ref>

همچنین مفسران در [[تفسیر]] آیه ۶۰ [[سوره کهف]] در داستان [[حضرت موسی]] و [[حضرت خضر علیه السلام|خضر]] علیهما السلام، یوشع بن نون را یکی از دو مصاحب حضرت موسی دانسته اند؛<ref>تفسير نورالثقلين، حویزی</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|۱۸|۶۰}}»}}؛ و هنگامى که موسى به جوان [همراه] خود گفت: همچنان خواهم رفت تا به محل تلاقى دو دریا برسم، هرچند مدتى طولانى به راه خود ادامه دهم.

[[علامه طباطبایی]] می فرماید: درباره آن جوانى (فَتی) که همراه موسى علیه السلام بوده، بعضى گفته اند وصى او یوشع بن نون بوده و این معنا را روایات هم تأیید مى کند.<ref>الميزان فی تفسير القرآن، ج‏۱۳، ص۳۳۸</ref>

==یوشع پس از حضرت موسی==

مطابق با روایات، [[حضرت موسی]] علیه السلام پیش از وفات، یوشع بن نون را وصیّ خویش قرار داد.<ref>تفسير العياشى، ج‏۲، ص۳۳۰</ref> و [[الواح موسی|الواح مقدسی]] که بر او نازل شده بود به همراه زره خود و علامت های [[نبوت]] در صندوقی که مادرش او را در آن گذاشته و در دریا رها کرده بود، قرار داده آنها را به یوشع سپرد.<ref>بحارالانوار، مجلسی، ج۱۳، ص۴۳۹</ref>

حضرت یوشع پس از موسی علیه السلام مدت سی سال زنده بود، و کار [[بنی اسرائیل]] را سامان بخشید و به پیشوایی او بنی اسرائیل به جنگ عمالقه رفتند و شهر اریحا و سرزمین [[فلسطین]] را فتح کردند و یوشع آن را میان [[اسباط]] بنی‌اسرائیل تقسیم کرد.
==دعای منسوب به یوشع بن نون==
[[شیخ عباس قمی]] در رساله باقیات الصالحات کتاب «[[مفاتیح الجنان]]»، ذیل باب اول (اعمال شب و روز) و فصل ششم (دعاهایی که در ساعات روز باید خواند) می گوید:

به [[سند حدیث|سند]] معتبر از [[امام رضا]] علیه السلام منقول است که شخصى از اصحاب [[رسول خدا]] صلى الله علیه وآله نامه اى را یافت و به خدمت آن حضرت آورد. پس رسول اکرم فرمود که همه اصحاب حاضر شوند، سپس بر منبر برآمد و فرمود که این نامه اى است که یوشع بن نون وصىّ موسى علیه السلام نوشته است و مضمون نامه این بود: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ بدرستى که پروردگار شما به شما دوست و مهربان است. بدرستى که بهترین بندگان پرهیزکار گمنام است و بدترین خلق کسى است که انگشت نماى مردم باشد به ریاست باطل. پس کسى که خواهد به او ثواب کامل داده شود و [[شکر]] نعمتهاى خدا کرده باشد، در هر روز این [[دعا]] بخواند: «{{متن حدیث|سُبْحانَ اللَّهِ کَما یَنْبَغى لِلَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ کَما یَنْبَغى لِلَّهِ وَ لا اِلهَ اِلا اللَّهُ کَما یَنْبَغى لِلَّهِ وَ لا حَوْلَ وَلاقُوَّهَ اِلاّ بِاللّهِ وَ صَلَّى اللَّهُ عَلى مُحَمَّدٍ وَ اَهْلِ بَیْتِهِ النَّبِىِّ الاُْمِّىِّ وَ عَلَى جَمیعِ الْمُرْسَلینَ وَالنَّبِیّینَ حَتّى یَرْضَى اللَّهُ}}؛ منزه است خدا چنانچه سزاوار است و ستایش از آن خدا است چنانچه شایسته است و معبودى جز او نیست چنانچه شایدش و جنبش و نیرویى نیست جز به خدا و درود خدا بر محمد و خاندانش آن پیامبر امى و بر همه رسولان و پیمبران تا آنجا که خدا خوشنود گردد».<ref>مفاتیح الجنان، شیخ عباس قمی</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==

*[http://www.tahoor.com/fa/Article/View/113345 "یوشع بن نون"، دائرةالمعارف طهور]، بازیابی: ۲ مرداد ۱۳۹۷.
*[http://www.porsemanequran.com/content/%DB%8C%D9%88%D8%B4%D8%B9-%D8%A8%D9%86-%D9%86%D9%88%D9%86 "یوشع بن نون"، سایت پرسمان قرآنی].
*[http://www.maarefquran.org/index.php/page,viewArticle/LinkID,4773 "ارض مقدس"، علی معموری، دانشنامه موضوعی قرآن]، تاریخ بازیابی: ۷ مهر ۱۳۹۲.
*[https://ahlolbait.com/content/2918/%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%DB%8C%D9%88%D8%B4%D8%B9-%D8%A8%D9%86-%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%B4%DA%A9%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D9%86%D8%B9%D9%85%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%AF%D8%A7 "نامه یوشع بن نون"، مؤسسه اهل‌البیت].
{{پیامبران}}
{{قرآن}}

[[رده:پیامبران]]
[[رده: مقاله های مرتبط به دانشنامه]]
{{سنجش کیفی
|سنجش=شده
|شناسه= خوب
|عنوان بندی مناسب= خوب
|کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= خوب
|جامعیت= متوسط
|رعایت اختصار= خوب
|سیر منطقی= متوسط
|کیفیت پژوهش= خوب
|رده= دارد
}}