دانشنامه‌ی اسلامی - مشارکت‌های کاربر [fa]

سوء ظن

2026-06-03T13:30:37Z

مهدی موسوی:

{{خوب}}
'''«سوءظَنّ»''' یکی از صفات رذیله و ناپسند [[اخلاق|اخلاقی]] است، به این معنا که [[انسان]] نسبت به دیگران گونه‌ای بدگمانی و بدبینی داشته باشد، بطوری که گفتار و کردار دیگران را در اکثر موارد حمل بر جهت منفی کند. سوءظن نسبت به [[خدا]] و نیز نسبت به مردم، مفاسد زیادی به دنبال دارد و در [[قرآن مجید]] و روایات [[اهل بیت]] علیهم‌السّلام مورد نهی و نکوهش قرار گرفته است.

== مفهوم‌شناسی سوءظن ==
آنچه در [[آیه|آیات]] و أخبار از آن نهی شده، ظنّ سوء است که همان گمان نزدیک به یقین است، به گونه ای که موجب تمایل نفس به قبول آن شود؛ به این معنی که گمان بد را به دل راه دهد و به آن معتقد شود، لکن مجرّد گذشتن چیزی به خطور در ذهن، ظن مذموم و ناپسند نیست و وجه تمایز سوءظن از صِرف خطور امری به ذهن، این است که به واسطه سوءظن تغییری در دل، احساس می شود. مثلا الفت و محبّت به نفرت و دشمنی تبدیل می شود و یا رفتار و معاشرت نسبت به گذشته تفاوت می کند و دلیل این بیان، گفتار [[پیامبر اسلام|پیامبر اکرم]] صلّی اللّه علیه و آله است که فرمود: {{متن حدیث|ثَلاثٌ فِی الْمُؤْمِنِ لاتَسْتَحْسِنُ و لَهُ مِنْهُنَّ مَخْرَجٌ، فَمَخْرَجَُهُ مِن سُؤءِ الظّنّ ألا یحَقّقَهُ}}؛ سه چیز است که برای مؤمن پسندیده نیست و راه فرار از آن ها برای او مهیا است، و راه گریز از سوءظن این است که آن را به عمل درنیاورد،<ref>بحارالانوار، ج۷۲، ص۲۰۱، باب ۶۲</ref> یعنی در دل به گمان خود معتقد نشود و به معرض عمل درنیاورد، نه در قلب و نه در عمل.

=== ترتیب اثر دادن به سوءظن ===
ترتیب اثر دادن به سوءظن به دو گونه است:

*ترتیب اثر قلبی که علمای [[اخلاق]] از آن به عقد القلب تعبیر کرده اند. ترتیب اثر قلبی آن است که انسان گمان خود را که در ابتدا یک تصور ساده و خاطره زود گذر بیش نیست در ذهن بسپارد، سپس آن را پرورش دهد و به صورت نوعی باور (عقد قلب) در آورد، بطوری که امر بر خودش ‍ نیز مشتبه شود و گمانش را به جای یقین بگیرد و آثار علم و یقین بر آن بار کند. در چنین وضعی، انسان نسبت به دوستش بدگمان شده و حس اعتمادش سلب می گردد. این حالت نوعی بیماری روحی و اخلاقی است که در صورت شمول و عمومیت، اساس زندگی را متزلزل می کند و جامعه را به فساد و تباهی می کشد.
*ترتیب اثر عملی که عملا به صورت [[تهمت]] و [[غیبت (گناه)|غیبت]] یا تضییع حقوق دیگران تحقق می پذیرد.

===منشأ سوءظن===

سوءظنّ و بد دلی از نتایج ضعف و پستی [[نفس]] و حاکی از خبث باطن انسان است. [[امام علی علیه السلام|حضرت علی]] علیه السلام می فرمایند: {{متن حدیث| سُوءُ الظَّنِّ بِمَنْ لایخُونُ مِنَ اللُّؤمِ}}؛ از پستی انسان است که به کسانی که خیانت پیشه نیستند، بدگمان باشد.<ref>غررالحکم، ۲۶۳</ref>

زیرا انسان ضعیف النفس هر فکر فاسدی را که به خاطرش می گذرد و به ذهنش خطور می کند می پذیرد و به آن ترتیب اثر نیز می دهد، مثلا [[شیطان]] او را وا می دارد که از او غیبت کند یا در بزرگداشت و [[احترام]] او بی اعتنائی و سستی نماید و در ادای حقوق او کوتاهی کند، یا به دیده حقارت به او بنگرد و خود را از او بهتر بداند و اگر کسی از طینت پاکی برخوردار باشد، با ظن و گمان، آبروی کسی را نمی برد و به صورت حدس و گمان و یا تنها به بهانه این که من شنیدم فلانی مرتکب فلان خلاف شده است، حیثیت و شخصیت او را لکه دار نمی کند.

و [[امام علی علیه السلام|امیرمؤمنان]] علیه السّلام فرمود: {{متن حدیث|ضَعْ أَمْرَ أَخِیک عَلَی أَحْسَنِهِ حَتَّی یأْتِیک مَا یغْلِبُک مِنْهُ وَلَا تَظُنَّنَّ بِکلِمَةٍ خَرَجَتْ مِنْ أَخِیک سُوءاً و َأَنْتَ تَجِدُ لَهَا فِی الْخَیرِ مَحْمِلًا}}؛ کار برادر دینی خود را به بهترین وجه و محمل توجیه و حمل کن تا بقدری که ظنّ غالب از بدی او برای تو پیدا شود، و از سخنی که از دهان برادرت بیرون آید تا وقتی که می توانی محمل خوبی برای آن بیابی، گمان بد، مبر.<ref>الکافی، ج۲، ص۳۶۲</ref>

===جایگاه سوءظن===

نباید فراموش کرد که [[حسن ظن]] در شرایطی درست است که در جامعه صلاح بر [[فساد]] غالب باشد، ولی در اجتماعی که اکثر افراد آن اهل فسادند ـیعنی فساد بر صلاح غلبه داردـ خوش بینی و حمل بر صحّت بی مورد است. در این گونه جوامع باید با عینک بدبینی نظر کرد و چنانچه بدون اتکا به محمل قابل قبول و معتبر، کارهای مردم را توجیه و تصحیح کنیم خود را فریب داده ایم.

[[امیرالمومنین|امیرالمؤمنین]] علیه السّلام در این مورد فرموده است: {{متن حدیث|إِذَا اسْتَوْلیَ الصَّلاَحُ عَلَی الزّمَانِ و َأَهلِِهِ ثُمّ أَسَاءَ رَجُلٌ الظّنَّ بِرَجُلٍ لَم تظْهَرْ مِنْهُ حُوبَةٌ فَقَد ظَلَمَ، و َإِذَا اسْتَولیَ الفَسَادُ عَلیَ الزّماَنِ وَ أَهلِهِ فَأَحسَنَ رَجُلٌ الظّنَّ بِرَجُلٍ فََقَدْ غرَّرَ}}<ref>[https://ahlolbait.com/content/17146/%D8%AA%D8%B1%D8%AC%D9%85%D9%87-%D9%88-%D8%B4%D8%B1%D8%AD-%D8%AD%DA%A9%D9%85%D8%AA-114-%D9%86%D9%87%D8%AC-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%BA%D9%87-%D9%85%D9%84%D8%A7%DA%A9-%D8%AE%D9%88%D8%B4%D8%A8%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A8%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85 نهج البلاغة، حکمت ۱۱۴.]</ref>؛ هنگامی که صلاح و نیکی زمانه و مردم آن را در بر گیرد در چنین شرایطی اگر کسی گمان بد به دیگری ببرد که از او گناهی آشکار نشده است بی تردید به او ستم کرده است، اما هنگامی که فساد بر زمان و اهل آن فراگیر شد هر کس به دیگری گمان خوب ببرد قطعا خود را فریب داده است.

و از [[امام هادی علیه السلام|امام هادی]] علیه السّلام نیز آمده است: {{متن حدیث|إِذَا کانَ زَمانٌ اَلعَدلُ فیهِ أَغلَبُ مِنَ الجَورِ فَحَرَامٌ أَن تَظنَّ بِأَحَدٍ سوُءً حَتّی یعلَمَ ذَلِک مِنهُ وَإِذَا کانَ زَمَانٌ الجَورُ فیهِ أَغلَبُ مِنَ العَدلِ فَلَیسَ لِأَحَدٍ أَنْ یظنَّ بِأَحَدٍ خَیرًا حَتَّی یبدُوا ذَلِک مِنْه}}؛ هنگامی که [[عدالت]] بر جور و ستم غالب باشد حرام است به کسی سوءظن ببری مگر آن که بدانی که فلان کار زشت را انجام داده است، و زمانی که جور و ستم بیش از عدل و داد باشد کسی حق ندارد به دیگری گمان خوب ببرد مگر در صورتی که خوبی وی کاملا مشهود و آشکار باشد.<ref>بحارالانوار، ج۷۲، ص۱۹۷</ref>

البته باید دانست که در زمان غلبه فساد بر صلاح، گر چه خوش بینی، ساده اندیشی است؛ ولی بدگمانی نیز روا نمی باشد. به عبارت دیگر، در این گونه شرایط هر چند نمی توان بدون دلیل به مردم اعتماد کرد، ولی به صرف ظن و گمان نیز نمی توان کسی را محکوم ساخت، که فرمود: {{متن قرآن|«... وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا»}}<ref>[[آیه 28 سوره نجم|سوره نجم، آیه ۲۸.]]</ref>؛ مظنّه و گمان به هیچ وجه جای حق و حقیقت را نمی گیرد.
پس، در این گونه موارد باید از هر دو جهت احتیاط را از دست نداد: چه در مقام قضاوت و داوری و چه در مقام اعتماد به مردم و خلاصه بدون تحقیق و بررسی هیچ گونه اقدامی نباید کرد.

امیرالمؤمنین علیه السّلام می فرماید: {{متن حدیث|لَیسَ مِنَ العَدلِ القَضَاءُ عَلیَ الثّقَةِ بِالظّنِّ}}؛ داوری کردن با استناد و اتکا به ظن و گمان از عدالت به دور است.<ref> وسائل الشیعة، ج۱۶، ص۳۷۹</ref>

===نکات مربوط به سوءظن===

*نکته اول: بی تردید نمی توان مطلق گمان را بدون قید و شرط، [[گناه]] و [[حرام]] دانست، زیرا خطورات زودگذر و تصورات ذهنی در برخورد با حوادثی که در اطراف انسان می گذرد امری قهری و طبیعی و خارج از دایره اختیار انسان است. این گونه خاطرات به هیچ وجه قابل اتصاف به حسن و قبح تکلیفی و اخلاقی نیست و متعلق [[امر به معروف و نهی از منکر|امر و نهی]] واقع نمی شود، مگر آن که در پیدایش آن اراده شـخص دخیل باشـد و مقدماتش را با اراده و اختیار فراهم کند و یا آن که به گمانش ترتیب اثر سوئی بدهد، مثلا با [[تجسس|تجسّس]] در اسرار دیگران مقدمات پیدایش سوءظن را ایجاد کند و یا آن که به صرف سوءظن، دیگران را متهم سازد. بنابر این، از مقدّمات سوءظن مانند تجسس و گوش دادن به شایعات باید پرهیز کرد و نیز در صورت بروز سوءظن بایستی آن را به فراموشی سپرد و از پی گیری و ترتیب اثر دوری جست.

*نکته دوم: چون سوءظن از مهلکات است، نباید خود را در معرض سوءظن قرار داد، چنان که امیرمؤمنان علیه السّلام فرموده است: {{متن حدیث|مَنْ عَرَّضَ نَفْسَهُ لِلتُّهَمَةِ فَلَا یلُومَنَّ مَنْ أَسَاءَ بِهِ الظَّنَّ وَ...}}؛ کسی که خود را در معرض تهمت قرار دهد ملامت نکند کسی را که به او بدگمان شود.<ref>کافی، ج۸، ص۱۵۲</ref> و روایت است که [[پیامبر اسلام|پیغمبر]] صلّی اللّه علیه و آله و سلّم با همسر خود [[صفیه بنت حیی بن اخطب|صفیه]] دختر حییّ بن اخطب در بیرون خانه سخن می گفت، مردی از انصار بر حضرت گذشـت. رسول خدا او را صدا زد و فرمود: ای فلان این همسر من صفیه است. وی عرض کرد: یا رسول اللّه مگر ما به تو جز گمان نیک می بریم؟ فرمود: [[شیطان]] همچون خون در آدمی جریان دارد، ترسیدم که در تو نیز داخل شود.

==سوءظن در قرآن==

[[خداوند]] متعال در [[قرآن مجید]] می فرماید: {{متن قرآن|«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ ۖ وَلَا تَجَسَّسُوا وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا ۚ أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ»}}<ref>[[آیه 12 سوره حجرات|سوره حجرات، آیه ۱۲.]]</ref>؛ ای کسانی که ایمان دارید، از بسیاری گمانها بپرهیزید که بعضی گمانها گناه است و نیز هرگز (از حال درونی هم) [[تجسس]] نکنید و [[غیبت (گناه)|غیبت]] یکدیگر نکنید آیا کسی از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده خود را بخورد البته از خوردن آن نفرت و کراهت دارید (پس بدانید که صورت واقعیه غیبت مؤمن چنین است) و از خدا پروا داشته باشید که خدا توبه پذیر و مهربان است.

نکته: قرآن کریم با این که تنها بعضی از ظنون را گناه می داند ولی می فرماید: {{متن قرآن|«... اجْتَنِبُوا کثِیرًا مِنَ الظَّنِّ ...»}}<ref>همان.</ref>؛ از بسیاری از ظنون اجتناب کنید مبادا گرفتار سوءظنّ [[حرام]] شوید.

و نیز فرموده است: {{متن قرآن|«وَذَٰلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْدَاكُمْ ...»}}<ref>[[آیه 23 سوره فصلت|سوره فصلت،آیه ۲۳.]]</ref>؛ این گمان شما که به خدای خود بردید شما را هلاک کرد...

و همچنین در جای دیگر فرموده است: {{متن قرآن|«... وَظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَكُنْتُمْ قَوْمًا بُورًا»}}<ref>[[آیه 12 سوره فتح|سوره فتح، آیه ۱۲.]]</ref>؛ ... و گمان بد بردید و گروهی هلاک زده شدید.

==مراتب سوءظن ==

آنچه از روایات برمی آید این است که سوءظن دارای دو گونه است:

===الف. سوءظن به خداوند===

انسان باید در طول زندگی به [[الله|خداوند]] و رحمت او خوش بین و امیدوار باشد و به یقین بداند خداوند متعال از پدر و مادر نسبت به او مهربانتر است و با او به خوبی و احسن وجه مدارا خواهد نمود. در روایات [[اهل البیت|اهل بیت]] عصمت و طهارت علیهم السلام این مطلب مفصلا بیان شده است که به ذکر چند روایت اکتفا می کنیم:

*[[پیامبر اسلام|حضرت رسول]] صلی الله علیه و آله و سلم در یکی از خطابه های خویش فرمودند: {{متن حدیث|وَالَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ مَا أُعْطِی مُؤْمِنٌ قَطُّ خَیرَ الدُّنْیا وَالْآخِرَةِ إِلَّا بِحُسْنِ ظَنِّهِ بِاللَّهِ وَرَجَائِهِ لَهُ وَ حُسْنِ خُلُقِهِ وَ الْکفِّ عَنِ اغْتِیابِ الْمُؤْمِنِینَ وَ الَّذِی لَاإِلَهَ إِلَّا هُوَ لَایعَذِّبُ اللَّهُ مُؤْمِناً بَعْدَ التَّوْبَةِ وَ الِاسْتِغْفَارِ إِلَّا بِسُوءٍ ظَنِّهِ بِاللَّهِ وَ تَقْصِیرٍ مِنْ رَجَائِهِ لَهُ وَ سُوءِ خُلُقِهِ وَ اغْتِیابِ الْمُؤْمِنِینَ وَ الَّذِی لَاإِلَهَ إِلَّا هُوَ لَایحْسُنُ ظَنُّ عَبْدٍ مُؤْمِنٍ بِاللَّهِ إِلَّا کانَ اللَّهُ عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِهِ الْمُؤْمِنِ لِأَنَّ اللَّهَ کرِیمٌ بِیدِهِ الْخَیرُ یسْتَحْیی أَنْ یکونَ عَبْدُهُ الْمُؤْمِنُ قَدْ أَحْسَنَ بِهِ الظَّنَّ ثُمَّ یخْلِفَ ظَنَّهُ وَ رَجَاءَهُ فَأَحْسِنُوا بِاللَّهِ الظَّنَّ وَ ارْغَبُوا إِلَیه}}؛ قسم به کسی که جز او خدایی نیست، خیر دنیا و آخرت به مؤمنی عطا نشد مگر بواسطه چهار چیز: حسن ظن نسبت به خدا، امیدوار بودن به رحمت او، خوش اخلاقی، اجتناب از غیبت مؤمنین؛ و قسم به کسی که جز او خدایی نیست خداوند هیچ مؤمنی را بعد از [[توبه]] و [[استغفار]] عذاب نمی کند مگر به واسطه چهار چیز: سوءظن نسبت به خدا، ناامیدی و یاس از رحمت بی کران او، بداخلاقی، [[غیبت]] مؤمنین. و قسم به خدایی که جز او معبودی نیست هیچ مؤمنی به خدا حسن ظن نمی ورزد مگر اینکه خداوند در نزد آن حسن ظن است یعنی با او مطابق همان حسن ظن برخورد می نماید چرا که او کریمی است که تمام خوبی ها به دست اوست و شرم دارد از این که بنده ای به او حسن ظن داشته باشد و او خلاف آن ظن با او معامله نماید و امیدش را نا امید گرداند پس به خداوند و رحمت او امیدوار و راغب باشید.<ref>وسائل، ۱۵، ص۲۳۰</ref>
*و همچنین [[امام رضا علیه السلام|امام رضا]] علیه السلام می فرمایند: {{متن حدیث|أَحْسِنِ الظَّنَّ بِاللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ یقُول: أَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِی بِی إِنْ خَیراً فَخَیراً وَإِنْ شَرّاً فَشَرّاً}}؛ گمانت را به خدا نیکو گردان چرا که خداوند می فرماید: من نزد گمان بنده ام هستم اگر او به من خوش بین باشد من با او به خوبی معامله می کنم و بالعکس اگر نسبت به من بدبین باشد من هم مطابق همان نیت با او معامله می کنم.<ref>وسائل الشیعة، ج۱۵، ص۲۲۹</ref>
*در روایت دیگری حضرت رضا علیه السلام می فرمایند: {{متن حدیث|فَأَحْسِنِ الظَّنَّ بِاللَّهِ فَإِنَّ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام کانَ یقُولُ مَنْ حَسُنَ ظَنُّهُ بِاللَّهِ کانَ اللَّهُ عِنْدَ ظَنِّهِ بِهِ وَمَنْ رَضِی بِالْقَلِیلِ مِنَ الرِّزْقِ قَبِلَ مِنْهُ الْیسِیرَ مِنَ الْعَمَلِ}}؛ گمان خود را نبست به پروردگار نیکو گردان زیرا حضرت ابا عبدالله علیه السلام مکرر می فرمودند: کسی که گمانش نسبت به خداوند نیکو باشد خداوند در نزد گمان آن بنده نسبت به خودش خواهد بود ـ با او مطابق همان گمان معامله خواهد نمود ـ و کسی که به مقدار اندکی از روزی اکتفا نماید خداوند متقابلا عمل کم او را قبول خواهد نمود.<ref>وسائل، ۱۵، ص۲۲۹</ref>

===ب. سوءظن نسبت به مردم===

*[[رسول خدا]] صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود: {{متن حدیث|إنَّ اللّهَ حَرَّمَ مِنَ المُسْلِمِ دَمَهُ وَ مالَهُ وَ عِرْضَهُ وَأَنْ یظُنَّ بِهِ ظَنَّ السَّوْءِ}}؛ خداوند خون و مال و [[آبرو|آبروی]] مسلمان را محترم شمرده و سوءظن به مسلمان را تحریم فرموده است. (در مذمت سوءظن به مردم همین بس که حضرت رسول آن را در کنار کشتن و تجاوز به آبروی مؤمن بیان نموده است.)
*[[امام علی علیه السلام|امیرمؤمنان علی]] علیه السّلام فرمود: {{متن حدیث|اطرحُوا سُوءَ الظّنّ بَینََکمْ فَإِنّ اللّه عزّوَجَلّ نَهی عَنْ ذَلِک}}؛ نسبت به یکدیگر سوءظن نداشته باشید زیرا خدا از آن نهی کرده است.<ref>مستدرک الوسائل، ج۹، ص۱۴۴</ref>
*پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود: {{متن حدیث|إیاکمْ وَالظّنّ فإنّ الظّنّ أکذَبُ الْحَدِیثِ}}؛ از سوءظن بپرهیزید چرا که آن دروغ ترین خبرها است.

==حکم شرعی سوءظن==

از آیات و روایات بخوبی استفاده می شود که سوءظنّ (در صورتی که به مرحله عقد قلب و ترتیب اثر عملی برسد) [[حرام]] است و برای این که گمان های بد به مرحله باور و عقد القلب نرسد، دستور این است که به تصورات و خاطرات بدی که احیانا در ذهنتان خطور می کند اعتنا نکنید.

سرّ این که در [[شریعت|شرع]] از بد گمانی نهی شده این است که اسرار قلوب را جز [[علّام الغیوب (اسم الله)|علّام الغیوب]] نمی داند و تنها اوست که از باطن همه موجودات و [[نیت|نیت]] انسان ها آگاه است: {{متن قرآن|«يَعْلَمُ خَائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَمَا تُخْفِي الصُّدُورُ»}}<ref>[[آیه 19 سوره غافر|سوره غافر، آیه ۱۹.]]</ref>؛ خداوند از خیانت چشم ها و از آنچه در سینه ها پنهان است خبر دارد

هیچ کس حقّ ندارد نسبت به دیگری اعتقاد و پیش داوری منفی داشته باشد مگر این که بدی او از راه های غیر قابل انکار که اصلا قابل توجیه نباشد ثابت شود. امّا نسبت به چیزهایی که برای او یقینی نیست و اصلا از او چیزی ندیده و نشنیده و یا این که دیده و شنیده ولی قابل توجیه است باید آن را [[وسوسه]] شیطان ـ که دشمن قسم خورده بشریت است ـ تلقی کند و اصلا به آن گمان، اعتنایی نکند چرا که اگر به چنین گمانی اعتنا کند در حقیقت به این [[آیه|آیه]] شریفه عمل نکرده است که می فرماید: {{متن قرآن|«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَىٰ مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ»}}<ref>[[آیه 6 سوره حجرات|سوره حجرات، آیه ۶.]]</ref>؛ ای کسانی که [[ایمان|ایمان]] آورده اید اگر شخص فاسقی برای شما خبری آورد در باره آن تحقیق کنید، مبادا نادانسته به گروهی از مردم آسیب برسانید و از کرده خود پشیمان شوید.

بنابراین برای اهل ایمان جایز نیست که [[شیطان|شیطان]] لعین را در خبری که به دل افکنده، چنانچه قابل توجیه و حمل بر صحت باشد، تصدیق کنند، اگر چه بعضی قرائن فساد همراه آن باشد. مثلا اگر عالمی را در خانه امیر ظالمی ببینی، گمان مبر که به [[طمع]] مال حرام آنجا رفته، زیرا محتمل است که رفتنش برای دادرسی و کمک مظلومی باشد و دقیقا به همین جهت نیز باید در گفتار افراد غیر متعهدی که درباره دیگران سخن می گویند تحقیق کرد، چه بسا او نسبت به آن شخص سوءظن دارد و آن را برای ما بازگو می کند و یا این که روی اغراض شخصی و خصومت های فردی می خواهد شخصیت او را ترور کند و بدین وسیله از عظمت و ابّهت او در میان اجتماع بکاهد.

==مفاسد سوءظن ==

در این جا مناسب است به پاره ای از [[حدیث|احادیث]] اشاره کنیم تا بهتر معلوم شود که سوءظن تا چه اندازه خطرناک است و چه زیان هایی (اجتماعی، فردی و معنوی) به بار می آورد و شاید با توجه به این گونه مفاسد زیانبار، بیماری های خود را بشناسیم و هر چه زودتر در صدد بهبود و اصلاح آن برآییم.

'''الف: زیانهای فردی سوءظن:'''

۱. گوشه گیری: یکی از زیان های فردی سوءظن این است که شخص بدگمان به دلیل عدم اعتماد به مردم، همیشه در رنج و ناراحتی بسر می برد و به گمان بد خود دیگر کسی را نمی یابد که با او معاشرت کند، چون افراد بدبین به خاطر ترسی که از مردم دارند و آنان را مورد اعتماد خود نمی دانند، جز این که گوشه نشینی اختیار کرده و دور از اجتماع زندگی کنند و به طور کلی روابط خود را با مردم قطع نمایند، چاره ای ندارند زیرا از همه می ترسند. [[امام علی علیه السلام|حضرت علی]] علیه السّلام فرمود: {{متن حدیث|مَن لَم یحْسِنْ ظَنّهُ اِسْتَوْحَشَ مِن کلّ أَحَدٍ}}؛ کسی که بدبین است از همه وحشت دارد.<ref>غررالحکم، ص۲۵۴</ref>

۲. سوءظن [[غیبت (گناه)|غیبت]] قلبی است: زیان فردی دیگری که سوءظن دارد این است که گمان بد، خود نوعی غیبت قلبی است. علمای [[اخلاق]]، سوءظن را یکی از مصادیق غیبت قلب می دانند، به این معنی که اگر انسان در دل و ضمیر خود نسبت به برادر مسلمانش بدبین شد، در دل از او غیبت کرده است و از دیدگاه دین مقدس [[اسلام]]، گذشته از ممنوع بودن [[گناه]]، فکر گناه نیز ناپسند است، چون فکر گناه سبب می شود که انسان صفای روح خود را از دست بدهد.

امیر مؤمنان حضرت علی علیه السّلام فرمود: {{متن حدیث|مَن کثُرَ فِکرُهُ فِی المَعَاصِی دَعَتهُ إِلَیهَا}}؛ کسی که زیاد در باره گناهان فکر کند گناهان او را به سوی خود می کشند.<ref>غررالحکم؛ ۱۸۶</ref>

سوءظن نیز این گونه است، زیرا اگر کسی نسبت به برادران دینی خود بدگمان شد و به این بدبینی ترتیب اثر داد ـ یعنی در دل آن را پی گیری کرد و پرورش داد ـ سوءظن او منتهی به غیبت قلبی می شود.

'''ب: زیانهای اجتماعی سوءظن:'''

۱. اختلال در امور اجتماع: مردم باید در معاشرت خود نسبت به یکدیگر حسن ظن داشـته باشند، که اگر حسن ظن و اعتماد متقابل نباشد، چرخ زندگی از کار می افتد و ادامه فعالیت و همکاری برای مردم دشوار می شود، زیرا در اجتماعی که مردم به یکدیگر اطمینان نداشته باشند نمی توانند روابط خوب و پایداری میان خود برقرار سازند.

۲. گسستن رشته الفت در اجتماع: یکی از زیانبارترین نتایج سوءظن این است که رشته الفت و مودّت مردم را از هم می گسلد و بین آنان تفرقه و جدایی به وجود می آورد.

حضرت علی علیه السّلام فرمود: {{متن حدیث|مَن غَلَبَ عَلَیهِ سُوءُ الظّنّ لَم یتْرَک بَینَهُ وَ بَینَ خَلیلٍ صُلْحًا}}؛ بر هر کس بدگمانی غلبه کند هر گونه صلح و صفا بین او و دوستانش از بین می رود.<ref>غررالحکم، ص۲۶۴</ref>

'''ج: زیانهای معنوی سوءظن:'''

۱. تباه شدن [[عبادت]] و [[ایمان|ایمان]]: از مفاسد دیگری که سوءظن دارد این است که سبب فساد و تباهی عبادت انسان می شود. از این رو امیرمؤمنان علیه السّلام مردم را از عاقبت این بلایی که دامن گیر افراد می شود بر حذر داشته و می فرماید: {{متن حدیث|إیاک أنْ تسِیء الظَّنَّ فإِنَّ سُوء الظَّنَّ یفْسِدُ الْعِبادة و یعظِّمُ الْوِزْر}}؛ از گمان بد دوری کنید زیرا بدگمانی اثر عبادت را از بین می برد و گناه انسان را بزرگ می سازد.<ref>غررالحکم، ص۲۶۳</ref>

و نیز فرمود: {{متن حدیث|لا اِیمَانَ مَعَ سُوءِ ظَنّ}}؛ ایمان با سوءظن جمع نمی شود.<ref>غررالحکم، ص۲۶۴</ref>

و نیز حضرت می فرمایند: {{متن حدیث|آفَةُ الدِّینِ سُوءُ الظَّن}}؛ سوءظن آفت و مخرب دین است.<ref>غررالحکم، ص۲۶۳</ref>

{{متن حدیث|وَرُوِی أَنَّ دَاوُدَ علیه السلام قَالَ یا رَبِّ مَا آمَنَ بِک مَنْ عَرَفَک وَلَمْ یحْسِنِ الظَّنَّ بِک}}؛ روایت شده [[حضرت داود]] علیه السلام به خداوند عرضه می دارد خدایا: کسی که تو را شناخت و به تو خوش ببن و خوش گمان نبود در حقیقت به تو ایمان نیاورده است.<ref>مستدرک، ج۱۱، ص۲۴۸</ref>

۲. سوءظن منشأ گناهان و صفات ناپسند دیگر: امیرمؤمنان علیه السّلام فرمود: {{متن حدیث| سُوءُ الظَّنِّ یفْسِدُ الْأُمُورَ و َیبْعِثُ عَلیَ الشّرُور}}؛ بدگمانی درباره مردم کارها را درهم می ریزد و بدی ها را برمی انگیزد و مردم را به بدی ها و زشتی ها وامی دارد.<ref>غررالحکم، ص۲۶۳</ref>

==راه علاج سوءظن==

موراد زیر می تواند کمک شایانی به علاج سوء ظن بکند:

*شخص در مورد مضرات و مفاسد سوءظن و محاسن [[حسن ظن]] کمی تأمل کند (درک مصالح و مفاسد).
*انسان مواظب باشد هرگاه گمان بدی از مسلمانی به ذهن او خطور کرد، نهایت تلاش خود را بکار گیرد تا به آن معتقد نشود. [[پیامبر اسلام|پیامبر اسلام]] صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود: {{متن حدیث|إِذَا ظَنَنتَ فَلاَ تُحَقِّقْ}}؛ هرگاه به کسی بدگمان شدی آن را تصدیق مکن (یعنی به صرف گمان چیزی را باور مدار). <ref>بحارالانوار، ج۵۵، ص۳۲۰</ref>

*باید بکوشد تا ظن خود را کنار گذاشته و آن را دنبال نکند و در مورد آن شخص تشویشی را به دل راه ندهد و رفتار خود را با او تغییر ندهد، و همان گرامی داشت و اعتماد پیشین را نسبت به او کم نکند، بلکه در بزرگداشت و احترام او بیشتر بکوشد و حتی در حق او دعای خیر کند، که این کار شیطان را مأیوس می کند.

*تا زمانی که انسان از کسی کردار و رفتار بدی ندیده است، نباید به او بدبین شود، زیرا شنیدن یا حدس و گمان معیار خوبی و بدی اشخاص نیست و بسیاری از مطالبی که انسان می شنود بی پایه و بی دلیل است. [[امام باقر]] علیه السّلام فرمود: {{متن حدیث|سُئِلَ أَمیرُ المُؤْمَنینَ علیه السّلام کمْ بَینَ الحَقِّ وَ البَاطِلِ؟ فَقَالَ أَربَعُ أَصَابِعَ وَ وَضَعَ أَمیرُ المُؤمِنینَ علیه السّلام یدَهُ عَلَی أُذُنِهِ وَعَینَیهِ، فَقَالَ: مَا رَأَتْهُ عَیناک فَهُوَ الحَقّ وَ مَا سَمِعَتْهُ اُذُناک فَأَکثَرُهُ بَاطِلٌ}}؛ از امیرالمؤمنین علیه السّلام سؤال شد که فاصله بین حق و باطل چه اندازه است؟ فرمود: چهار انگشت. آن گاه امیرمؤمنان دست خود را بر گوش و دو چشم خویش گذاشت و فرمود: آن چه چشمهایت ببیند [[حق]] است و آن چه گوشت شنیده بیشترش نادرست و [[باطل]] است.<ref>بحارالانوار، ج۷۲، ص۱۹۶</ref>

*حداقل به سوء ظن خود ترتیب اثر عملی ندهد. ترتیب اثر عملی چنین است که انسان گمان خود را به عنوان یک واقعیت مسلّم تلقی کرده و آثار واقع را بر آن بار کند. مثلا ظنّ خود را به صورت یک خبر قطعی بازگو نماید و دیگران را به صرف گمان، متهم و محکوم سازد. بدیهی است نتیجه این گونه برخورد جز [[تهمت]] و [[غیبت (گناه)|غیبت]] و هتک [[آبرو]] و تضییع حقوق افراد و جامعه چیز دیگری نمی تواند باشد. چه بسیار آبروها و استعداد ها و لیاقت ها که در اثر یک سوءظن جزئی و بی اساس بر باد رفت و مردم را از نتایج این سرمایه های اجتماعی و الهی، محروم ساخت.

== پانویس ==
<references />
==منابع==
* [http://www.downloadbook.org/maasumin/np/SOUE-ZAN.HTM "سوء ظن"، گروهی از پژوهشگران، سایت دانلود بوک، بخش با معصومین]، بازیابی: ۲ بهمن ۱۳۹۱.
[[رده:واژگان قرآنی]]
[[رده:اخلاق فردی]]
[[رده:صفات ناپسند]]

سهیلی جغتایی

2026-06-03T12:42:12Z

مهدی موسوی:

{{مدخل دائرة المعارف|[[اثر آفرینان]]}}

'''سهیلی جغتایی، نظام‌‌الدین احمد'''

قرن: ۹ (متوفای ۹۱۸ یا ۹۰۷ ق)

شاعر، [[تخلص|متخلّص]] به «سهیلى». معروف به امیر اعظم، شیخم بیگ و شیخم سهیلى. اصل وى از الوس جغتا و از شاگردان آذرى بود و معاصر امیرعلی شیرنوایى و از ویژگان دربار [[سلطان حسین بایقرا]] بشمار می‌رفت.

[[ملا حسین واعظ کاشفی]] (م، ۹۱۰ ق)، کتاب «انوار سهیلى» خود را -که بازنویسی «کلیله و دمنه» بود-، به اشارۀ سهیلی جغتایی و به نام او تألیف نمود.

از آثار وى: منظومه «لیلى و مجنون»؛ [[دیوان (شعر)|دیوان شعر]] به ترکى و فارسى.

==منابع==

*[[اثرآفرینان]]، [[انجمن مفاخر فرهنگی]]، ج۳، ص۲۶۵.

{{شعر فارسی}}
[[رده:شعرای پارسی گو]]
[[رده:شعرای پارسی گوی قرن نهم]]
[[رده:شعرای ترک زبان]]

سهل بن سعد

2026-06-03T12:02:14Z

مهدی موسوی: مهدی موسوی صفحهٔ سهل بن سعد را به سهل بن سعد ساعدی منتقل کرد

#تغییر_مسیر [[سهل بن سعد ساعدی]]

سهل بن سعد ساعدی

2026-06-03T12:02:13Z

مهدی موسوی: مهدی موسوی صفحهٔ سهل بن سعد را به سهل بن سعد ساعدی منتقل کرد

{{مدخل دائرة المعارف|کتاب [[فرهنگ عاشورا(کتاب)|فرهنگ عاشورا]]}}
{{متوسط}}
'''«سهل بن سعد ساعدى»''' (متوفای ۸۸ ق)، از [[صحابه|اصحاب]] و راویان [[پیامبر]] صلی الله علیه وآله و نیز از یاران [[امام علی]] علیه‌السلام بود.<ref>تنقیح المقال، مامقانى، ج ۲، ص ۷۶.</ref>

سهل یکى از [[شیعه|شیعیان]] [[اهل البیت|اهل بیت]] علیهم‌السلام بود که سال ۶۱ هجری در [[شام]]، بیرون دروازه [[دمشق]] با کاروان [[اسرای اهل بیت علیهم السلام|اسراى کربلا]] برخورد کرد و از جشن و پایکوبى مردم به شگفت آمد. او با [[حضرت سکینه سلام الله علیها|حضرت سُکَینه]] دختر [[امام حسين‌]] علیه‌السلام سخن گفت و خود را معرفى کرد و درخواست نمود که اگر کارى داشته باشند، انجام دهد.

سکینه گفت: به نیزه‌دارى که این [[سرهای شهدای کربلا|سرها]] را مى‌برد، بگو تا جلوى ما برود و مردم مشغول‌ تماشاى سرها شوند و به چهره حرم [[پیامبر اسلام|رسول الله]] ننگرند. سهل با پرداخت چهارصد دینار به ‌نیزه‌دار از او خواست که پیشاپیش خاندان [[پیامبر اسلام|پیامبر]] راه برود.<ref>بحارالانوار، ج ۴۵، ص ۱۲۷؛ وسیلة الدارین فى انصارالحسین، ص ۳۸۲؛ عوالم (امام حسین علیه‌السلام)، ص ۴۲۸.</ref>

==پانویس==
<references />
==منابع==
* [[فرهنگ عاشورا (کتاب)|فرهنگ عاشورا]]، جواد محدثی، نشر معروف.
{{الگو:واقعه عاشورا}}
[[رده:اصحاب پیامبر]]
[[رده:اصحاب امام علی علیه السلام]]
[[رده:راویان حدیث]]

سهل بن سعد ساعدی

2026-06-03T12:01:46Z

مهدی موسوی:

سنگال

2026-06-03T11:07:44Z

مهدی موسوی:

[[پرونده:Senegal.jpg|left|thumb|سنگال در جهان]]
'''«جمهوری سنگال»''' از کشورهای [[اسلام|اسلامی]] در غرب آفریقا است و پایتخت آن شهر داکار می‌باشد. این کشور در حاشیه‌ اقیانوس‌ اطلس‌ و میان‌ کشورهای [[گینه بیسائو|گینه‌ بیسائو]]، [[مالی|مالی‌]] و [[موریتانی|موریتانی‌]] واقع‌ شده‌ است‌.
==جغرافیای‌ طبیعی‌ و ویژگی‌های‌ اقلیمی‌==

جمهوری‌ سنگال‌ با ۱۹۶ هزار و ۱۹۰ کیلومتر مربع‌ مساحت‌ در آفریقای‌ غربی‌ و در حاشیه‌ اقیانوس‌ اطلس‌، میان‌ [[گینه بیسائو|گینه‌ بیسائو]] و [[موریتانی|موریتانی‌]] واقع‌ شده‌ است‌.
۱۹۲ هزار کیلومتر مربع‌ از این‌ سرزمین‌ را خشکی‌ و ۴ هزار و ۱۹۰ کیلومتر مربع‌ از آن‌ را آب‌ فراگرفته‌ است‌.
این‌ کشور از سمت‌ شمال‌ ۸۱۳ کیلومتر با [[موریتانی|موریتانی‌]]، از سمت‌ شرق‌ ۴۱۹ کیلومتر با [[مالی|مالی‌]] و از سمت‌ جنوب‌ ۳۳۰ کیلومتر با [[گینه|گینه‌]] و ۳۳۸ کیلومتر با گینه‌ بیسائو مرز مشترک‌ دارد. از سوی‌ دیگر، کشور [[گامبیا|گامبیا]] به‌ طول‌ ۷۴۰ کیلومتر چون‌ زبانه‌ای‌ در داخل‌ سنگال‌ قرار دارد.

سنگال‌ سرزمین‌ کم‌ ارتفاعی‌ است‌ که‌ بخش‌ اعظم‌ آن‌ را علفزارهای‌ ساوان‌ و استپ‌ می‌پوشاند. گیاهان ساوان در این کشور محیط مساعدی را برای حیات وحش، پدید آورده است. آب‌ و هوای‌ این‌ سرزمین‌ در سواحل‌ و نواحی‌ مرتفع‌ معتدل‌، ولی‌ در استپ‌ها گرم‌ و خشک‌ است‌. بلندترین‌ نقطه‌ سنگال‌ در منطقه‌ «نپن‌ دیاخا» حدود ۵۸۱ متر ارتفاع‌ دارد.

سنگال کشوری کم ارتفاع و خشک است که رودهای گامبیا، کاسامانک و سنگال در آن جاری می باشند. میزان بارندگی سالانه در نواحی مرطوب، در حدود ۵۸ سانتی متر است.

==جمعیت‌ و ویژگی‌های‌ فرهنگی‌ ==

طبق‌ برآورد جولای‌ ۲۰۰۰ میلادی، سنگال‌ حدود ۹ میلیون‌ و ۹۸۷ هزار و ۴۹۴ نفر جمعیت‌ دارد که‌ ۴۵ درصد از آنها زیر ۱۴ سال‌ و ۵۲ درصد بین‌ ۱۵ تا ۶۵ سال‌ سن‌ دارند. نرخ‌ رشد جمعیت‌ سنگال‌ به‌ ۲.۹۴ درصد می‌رسد. همچنین‌ نرخ‌ زاد و ولد این‌ کشور به‌ ازای‌ هر یک‌ هزار نفر حدود ۳۷.۹۴ نفر و نرخ‌ مرگ‌ و میر آن‌ ۸.۵۷ نفر در هزار است‌. تراکم‌ نسبی‌ جمعیت‌ سنگال‌ به‌ ۳۸.۲ نفر درهر کیلومتر مربع‌ می‌رسد.

اکثریت‌ مردم‌ سنگال‌ از قوم‌ «ولوف» هستند ولی‌ گروههای‌ نژادی‌ فولانی، سرر، پولار و ماندینکا نیز در سنگال‌ زندگی‌ می‌کنند. ۹۲ درصد مردم‌ این‌ سرزمین‌ [[مسلمان]]‌ و [[اهل سنت|اهل‌ تسنن]]<nowiki/> هستند. حدود ۲ درصد از آنها نیز به‌ دین‌ [[مسیحیت|مسیح‌]] اعتقاد دارند. زبان‌ رسمی‌ این‌ کشور فرانسوی‌ و خط‌ آن‌ لاتین‌ است‌ اما لهجه‌ بومی‌ ولوف‌ و پولار در سنگال‌ رواج‌ دارد.

امید به‌ زندگی‌ در میان‌ مردان‌ سنگال‌ ۶۰.۶ سال‌ و در میان‌ زنان‌ این‌ کشور ۶۳.۸۲ سال‌ است‌. نرخ‌ باسوادی‌ در میان‌ مردان‌ این‌ کشور حدود ۴۳ درصد و در بین‌ زنان‌ ۲۳.۲ درصد است‌.

==تقسیمات‌ کشوری‌ و ویژگی‌های‌ سیاسی‌==

پایتخت‌ سنگال‌ شهر «داکار» نام‌ دارد و از شهرهای‌ مهم‌ آن‌ می‌توان‌ به‌ دیوربل، فاتیک، کاولاک، کولدا، لوگا، سن‌ لوئیس، تامباکوندا و تیس‌ اشاره‌ کرد. شهر داکار در این‌ کشور طی‌ سالهای‌ اخیر به‌ منطقه‌ آزاد تجاری‌ و صنعتی‌ تبدیل‌ شده‌ است‌.
این‌ کشور در سال‌ ۱۹۶۰ م. از زیر سلطه‌ فرانسه‌ خارج‌ شد و از آن‌ زمان‌ تاکنون‌ به‌ صورت‌ جمهوری‌ دمکراتیک‌ اداره‌ می‌شود. با این‌ حال‌ اغلب‌ سیستم‌های‌ اداری‌ این‌ کشور هنوز هم‌ به‌ شیوه‌ فرانسوی‌ اداره‌ می‌شوند.

سنگال‌ علاوه‌ بر سازمان‌ ملل‌ متحد (UN)، در سازمان‌ خواروبار و کشاورزی‌ ملل‌ متحد (FAO)، گروه‌ ۷۷ (G-۷۷)، سازمان‌ بین‌المللی‌ کار (ILO)، صندوق‌ بین‌المللی‌ پول (IMF)، سازمان‌ بین‌المللی‌ دریانوردی‌ (IMO)، سازمان‌ بین‌المللی‌ پلیس‌ جنایی‌ (INTERPOL)، کمیسیون‌ بین‌ دولتی‌ اقیانوس‌ شناسی‌ (IOC)، سازمان‌ بین‌المللی‌ مهاجرت‌ (IOM)، جنبش‌ عدم‌ تعهد (NAM)، سازمان‌ وحدت‌ آفریقا (OAU)، سازمان‌ کنفرانس‌ اسلامی‌ (OIC)، سازمان‌ منع‌ سلاحهای‌ شیمیایی (OPCW)، کمیسیون‌ سازمان‌ ملل‌ برای‌ تجارت‌ و توسعه‌ (UNCTAD)، سازمان‌ اقتصادی‌، اجتماعی‌ و فرهنگی‌ ملل‌ متحد (UNESCO)، سازمان‌ توسعه‌ صنعتی‌ ملل‌ متحد (UNIDO)، کنفدراسیون‌ جهانی‌ کارگران‌ (WCL)، فدراسیون‌ جهانی‌ اتحادیه‌ کارگری‌ (WFTU)، سازمان‌ بهداشت‌ جهانی‌ (WHO)، سازمان‌ جهانی‌ مالکیت‌ معنوی‌ (WIPO)، سازمان‌ تجارت‌ جهانی‌ (WTO) و بانک‌ جهانی‌ (WB) عضویت‌ دارد.

==ویژگی‌های‌ اقتصادی‌==

برنامه‌ اصلاحات‌ اقتصادی‌ سنگال‌ منجر به‌ آن‌ شده‌ که‌ تولید ناخالص‌ داخلی‌ این‌ کشور با رشدی‌ معادل‌ ۵ درصد در سال‌ ۱۹۹۹ م. به‌ ۴.۸ میلیارد دلار برسد. در جنوب سنگال، کشاورزی رواج داشته و به جز بادام زمینی که ۵۰ درصد تولیدات کشاورزی را شامل می شود، گندم و کتان نیز کشت می شوند. وقوع خشکسالی های متوالی، لطمات زیادی به کشاورزی این کشور وارد می آورد.

۱۷.۹ درصد از تولید ناخالص‌ داخلی‌ سنگال‌ مربوط‌ به‌ بخش‌ کشاورزی‌، ۲۵.۳ درصد مربوط‌ به‌ بخش‌ صنعت‌ و ۵۶.۸ درصد مربوط‌ به‌ بخش‌ خدمات‌ است‌. نرخ‌ تورم‌ سنگال‌ در سال‌ ۱۹۹۹ م. به‌ ۲.۱ درصد و درآمد سرانه‌ ملی‌ آن‌ با اندکی‌ کاهش‌ نسبت‌ به‌ سال‌ ۱۹۹۸ م. به‌ ۵۱۰ دلار رسید. بانک‌ جهانی‌ و صندوق‌ بین‌المللی‌ پول‌ در انتهای‌ سال‌ ۲۰۰۰ میلادی‌ با پرداخت‌ بخشی‌ از یک‌ کمک‌ ۳۴ میلیارد دلاری‌ به‌ سنگال‌ برای‌ کاهش‌ بدهیهای‌ خارجی‌ این‌ کشور موافقت‌ کردند. با این‌ حال‌ سنگال‌ بیش‌ از ۳ میلیارد دلار بدهی‌ خارجی‌ دارد.

سنگال‌ سالانه‌ نزدیک‌ به‌ ۱.۲ میلیارد کیلووات‌ ساعت‌ توان‌ تولید انرژی‌ الکتریکی‌ دارد که‌ تماماً توسط‌ نیروگاههای‌ حرارتی‌ تأمین‌ می‌شود.
تولید فرآورده‌های‌ غذایی‌، محصولات‌ نفتی‌، مصالح‌ ساختمانی‌ و منسوجات‌ جزو مهمترین‌ فعالیت های‌ صنعتی‌ سنگال‌ است‌. همچنین‌ از بین‌ محصولات‌ کشاورزی‌ این‌ سرزمین‌ می‌توان‌ به‌ بادام‌ زمینی‌، ارزن‌، ذرت‌، برنج‌، پنبه‌، گوجه‌ فرنگی‌ و سبزیجات‌ اشاره‌ کرد.

فسفات‌ و سنگ‌ آهن‌ حجم‌ زیادی‌ از ذخایر معدنی‌ سنگال‌ را تشکیل‌ می‌دهد و بخش‌ قابل‌ توجهی‌ از صادرات‌ سنگال‌ به‌ این‌ کالاها اختصاص‌ دارد.
ارزش‌ صادرات‌ سنگال‌ در سال‌ ۱۹۹۸ م. به‌ ۹۲۵ میلیون‌ دلار رسید که‌ عمدتاً شامل‌ ماهی‌، فرآورده‌های‌ نفتی‌، پنبه‌ و فسفات‌ بود. در این‌ سال‌ فرانسه‌، ایتالیا، هند، ساحل‌ عاج‌ و مالی‌ خریداران‌ عمده‌ کالاهای‌ سنگال‌ بودند.

استخراج فسفات، پرورش گوسفند، تولیدات صنایع غذایی، توریسم و صید ماهی، نقش مهمی در اقتصاد سنگال ایفا می کنند.

این‌ کشور همچنین‌ در سال‌ ۱۹۹۸ م. بالغ‌ بر ۱.۲ میلیارد دلار کالا خرید که‌ عمدتاً شامل‌ مواد غذایی‌، کالاهای‌ مصرفی‌، کالاهای‌ سرمایه‌ای‌ و فرآورده‌های‌ نفتی‌ بود.

فرانسه‌ و دیگر کشورهای‌ عضو اتحادیه‌ اروپایی‌، [[نیجریه|نیجریه‌]]، [[کامرون|کامرون‌]]، [[ساحل عاج|ساحل‌ عاج]]<nowiki/>، [[الجزایر|الجزایر]]، آمریکا، چین‌ و ژاپن‌ عمده‌ شرکای‌ وارداتی‌ سنگال‌ هستند.

سنگال‌ هم‌ مثل‌ بسیاری‌ از کشورهای‌ غرب‌ آفریقا از فرانک‌ آفریقایی‌ به‌ عنوان‌ واحد رسمی‌ پول‌ استفاده‌ می‌کند. هر دلار آمریکا با ۶۴۷.۲۵ فرانک‌ آفریقایی‌ برابر است‌ (نرخ‌ برابری‌ ژانویه‌ ۲۰۰۰ م).

سنگال‌ ۴ میلیون‌ نفر نیروی‌ کار دارد و نرخ‌ بیکاری‌ در این‌ کشور به‌ ۴۰ درصد می‌رسد.

==منابع==
*"سنگال"، سایت رحماء.
{{کشورهای اسلامی}}
[[رده:کشورهای اسلامی ]]

سنگابخانه

2026-06-03T10:40:08Z

مهدی موسوی:

{{بخشی از یک کتاب}}

«سنگابخانه» محلى بود كه يک يا چند ظرف بزرگ سنگى براى نوشيدن آب سرد، در ايام عزادارى [[سیدالشهداء]] علیه‌السلام در آن نهاده مى‌شد و سقاها، آماده آب دادن به عزاداران و هيئت‌هاى [[سینه زنی|سینه‌زنی]] ‌بودند.

سنگابخانه معمولا در محوطه‌اى بود كه روى آن چادر مى‌زدند و اطرافش را با پارچه سياه و [[کتیبه|كتيبه‌هاى]] مخصوص و عكس و شمايل مى‌پوشاندند و در آنجا نگهبان و شبخواب‌ مى‌گذاشتند.

همچنین «سنگاب»، ظرف سنگى بزرگى بود كه مقدار زيادى آب مى‌گرفت و از يک پاره‌سنگ تراشيده مى‌شد و در [[مسجد|مساجد]] و [[تکیه|تكايا]] براى آشاميدن يا [[وضو]] گرفتن مى‌گذاشتند. [[علی اکبر دهخدا]] درباره سنگاب مى‌نويسد: «ظرف بزرگ از سنگ تراشيده كه يک [[آب كر|كُر]] و بيشتر آب گيرد و در مساجد و امامزاده‌ها نهند».<ref>لغت نامه، دهخدا.</ref>

==پانویس==
<references/>

==منابع==
*[[فرهنگ عاشورا (کتاب)|فرهنگ عاشورا]]، جواد محدثی، نشر معروف.

[[رده:سنت های عزاداران ابا عبدالله]]
{{الگو:واقعه عاشورا}}

محمد بن عیسی ترمذی

2026-06-03T10:19:01Z

مهدی موسوی: صفحه‌ای تازه حاوی «'''«محمد بن عیسی ترمذی»''' (۲۰۹-۲۷۹ ق)، فقیه، محدّث و رجالی مشهور اهل سنت در قر...» ایجاد کرد

'''«محمد بن عیسی ترمذی»''' (۲۰۹-۲۷۹ ق)، فقیه، محدّث و رجالی مشهور [[اهل سنت]] در قرن سوم هجری و از شاگردان [[محمد بن اسماعیل بخاری]] است. مهمترین كتاب او «[[سنن ترمذی (کتاب)|الجامع الصحيح]]» معروف به «سُنن ترمذی»، از جمله «[[صحاح سته]]» می‌باشد.
{{شناسنامه عالم
||نام کامل = محمد بن عیسی ترمذی
||تصویر=
||زادروز = ۲۰۹ قمری
|زادگاه = ترمذ
|وفات = ۲۷۹ قمری
|مدفن =
|اساتید = [[محمد بن اسماعیل بخاری]]، محمد بن بشار بندار، زياد بن يحيى حسّانى، يعقوب بن ابراهیم دورقی،...
|شاگردان =
|آثار = [[سنن ترمذی (کتاب)|الجامع الصحيح]]، الشمائل المحمدية، تسمية اصحاب رسول‌اللّه، التاريخ، الزهد، الاسماء و الكُنى، الآثار الموقوفة،...
}}
==ولادت و وفات==
تاريخ تولد ابوعيسى محمد بن عيسى بن سَورَة سُلَمى ترمذی را به تفاوت ۲۰۹ یا ۲۱۰ قمرى ذكر كرده‌اند. از آنجا كه ترمذى به «بوغى» نيز شهرت داشته، برخى چون فؤاد سزگين در «تاريخ التراث العربى»، زادگاه او را بوغ روستایى در شش فرسخى ترمذ، دانسته است. اما بر طبق سخنى از ترمذى، جدّ او اهل مرو بوده و در روزگار ليث بن سيّار به ترمذ مهاجرت و در آنجا توطّن كرده و ترمذى نيز در آنجا متولد شده است.

محمد بن عیسی ترمذی در سال ۲۷۹ هجرى قمرى درگذشت.
==تحصیلات و اساتید==
ترمذى براى تحصيل از ترمذ به شهرهاى ديگر، چون [[خراسان]] و [[عراق]] و [[حجاز]] رفت. او با ديگر مؤلفان [[صحاح سته]] معاصر بوده و هر شش مؤلف [[مشایخ]] و استادان مشتركى چون محمد بن بشار بُندار، ابوموسى محمد بن مُثنّى، زياد بن يحيى حسّانى، عمرو بن على فلاّس، يعقوب بن ابراهیم دَورقي و غيره داشته‌اند. مهمترين استاد ترمذى، [[محمد بن اسماعیل بخاری]]، استاد او در [[فقه]] و [[حديث]] و [[رجال]] بوده و ترمذى با وى مباحثات و مناظراتى داشته است.

==آثار و تألیفات==
کتاب‌هاى متعددى از ترمذی نام برده‌اند كه عبارتند از:
*[[سنن ترمذی (کتاب)|الجامع الصحيح]] یا «سُنن ترمذی»،
*الشمائل المحمدية و الحضائل المصطفوية،
*تسمية اصحاب رسول‌اللّه، كه در آن به ذكر [[عشره مبشره|عشرۀ مبشّره]] و ديگر اصحاب [[رسول اكرم]](ص) پرداخته است.
*التاريخ،
*رباعيات الحديث،
*الزهد،
*الاسماء و الكُنى،
*الآثار الموقوفة.

==منابع==
*[[دانشنامه جهان اسلام]]، مدخل "ترمذی"، ج۷، ص۲۳۷-۲۳۸.
[[رده:علمای قرن سوم]]
[[رده:محدثان]][[رده:فقیهان]][[رده:رجالیون]]

سنن ترمذی (کتاب)

2026-06-03T10:15:37Z

مهدی موسوی:

{{خوب}}

{{مشخصات کتاب

|عنوان=

|تصویر=[[پرونده:سنن الترمذي.jpg|۲۴۰px|وسط]]

|نویسنده= محمد بن عیسی ترمذی

|موضوع= احادیث اهل سنت

|زبان= عربی

|تعداد جلد= ۶

|عنوان افزوده1= تحقیق

|افزوده1= احمد محمد شاکر

|عنوان افزوده2=

|افزوده2=

|لینک=
}}
'''«الجامع الصحيح»''' یا '''«سنن ترمذی»''' تألیف [[محمد بن عیسی ترمذی]] (م ۲۷۹ ق)، یکی از شش کتاب [[حدیث|حدیثی]] معروف نزد [[اهل سنت]] است که با عنوان «[[صحاح سته]]» شناخته می‌شوند. برخی محدثان سنی، کتاب «سنن ترمذی» را در میان کتاب‌هاى شش‌گانه در جایگاه سوم دانسته‌اند.
==مؤلف کتاب==
[[محمد بن عیسی ترمذی|ابوعيسى محمّد بن عيسى ترمذى]]، از عالمان مشهور [[اهل سنّت]] است كه در سال ۲۰۹ هجرى، در ترمذ از نواحى [[ماوراءالنهر]] به دنيا آمد و در سال ۲۷۹ قمرى درگذشت.<REF> تهذيب التهذيب: ۹ / ۳۴۴; تذكرة الحفّاظ: ۲ / ۶۳۳</REF>

ترمذی براى كسب [[حديث]] به مناطق مختلفى هم چون [[خراسان]]، [[حجاز]] و [[عراق]] مسافرت نمود و از اشخاصى همچون محمد بخارى، [[ابو داوود سجستانی]] و [[احمد بن حنبل]] استفاده نمود.

==معرفی کتاب==
نام این کتاب به‌صورت‌هاى مختلف نقل شده است، از جمله: «جامع الترمذی»، «السنن»، «جامع»، «صحیح الترمذی» و «الجامع الکبیر». عبدالفتاح ابوغده در کتاب خود نام درست سنن یا جامع ترمذى را این‌گونه مى‌نویسد: «الجامع المختصر من السّنن عن رسول‌الله(ص) و معرفة الصحیح والمعلولِ و ما علیه العمل».

مى‌توان گفت که ترمذی گردآورى «جامع» خود را بین سال‌هاى ۲۶۰ تا ۲۶۵ ق. آغاز کرده. ابن النقطه مى‌گوید: «او در روز [[عید قربان]] سال ۲۷۰ ق. از تألیف کتاب خود فارغ شده است».

بیشتر محدثان [[اهل سنت]] کتاب «[[سنن ابی داود (کتاب)|سنن ابى‌داود]]» را در میان کتاب‌هاى «[[صحاح سته]]» در جایگاه سوم دانسته اند. ولى گویا کسانى نیز هستند که '''«جامع ترمذى»''' را کتاب سوم مى‌دانند؛ براى نمونه ابن العربی در مقدمه شرح خود بر «جامع ترمذى» آن را سومین کتاب حدیثى برشمرده و سخن او، بیانگر برترى کتاب ترمذى بر سنن ابى‌داود است. [[حاجی خلیفه]] نیز، کتاب ترمذى را سوم مى‌داند و همین که او کتاب ترمذى را با عنوان «الجامع الصحیح» معرفى کرده و آن را پس از [[صحیح بخاری]] و [[صحیح مسلم]] یادآور شده، خود نشان‌دهنده این است که او کتاب ترمذى را در جایگاه سوم مى‌داند. او کتاب ابى‌داود را با نام «سنن» معرفى کرده است. قنوجى نیز افزون بر اینکه ترمذى را پس از مسلم و پیش از ابى‌داود آورده، خود به‌صراحت مى‌گوید: «و بالجملة فهو ثالث الکتب الستّة». و مبارکفورى در شرح خود بر جامع ترمذى گفته که کتاب ترمذى در جایگاه سوم است.

آراء در مورد صحيح ترمذى متفاوت است؛ [[مجدالدین ابن اثیر]] در كتاب «جامع الاصول» درباره «سنن ترمذى» مى نويسد: «كتاب وى صحيح، بهترين و پرفايده ترين كتابهاست».<REF>جامع الأصول: ۱ / ۱۹۳.</REF>

ترمذى خود مى گويد: «وقتى كتاب را نوشتم آن را بر علماى [[حجاز]] و [[خراسان]] عرضه كردم و همه اين كتاب را تأييد كردند». وى در مورد كتاب خود بسيار مبالغه مى كند، تا آن جا كه مى گويد: «اگر اين كتاب در خانه كسى باشد، به مانند آن است كه پيغمبرى در خانه او صحبت مى كند».<REF> سير أعلام النبلاء: ۱۳ / ۲۷۴; تذكرة الحفّاظ: ۲ / ۶۳۴، شماره ۶۵۸; تاريخ الإسلام: ۲۰ / ۴۶۲.</REF>

==محتوای کتاب==
كتاب «سنن ترمذی» شامل حدود پنج هزار [[حديث]] است.<REF>علم الحدیث، مدیرشانه‌چی: ص۷۲ </REF> ترمذى در کتاب خود مى‌گوید: «جمیع ما فی هذا الکتاب من الحدیث فهو معمولٌ‌به و بِهِ أخذ بعض أهل العلم ما خلا حدیثین...». اگر بتوان این را شرط دانست و اگر او به این شرط وفا کرده باشد، باید گفت شرط او در آوردن احادیث در این کتاب - مگر شواهد و متابعات که در برخى از آنها ضعف است -، ذکر احادیث صحیح و حسان است.

برخى ویژگى‌هاى جامع ترمذى را مى‌توان در امور زیر خلاصه نمود:

*اولین کتاب حدیثى است که در آن به «[[حدیث حسن]]» اشاره شده است؛
*داراى حُسن ترتیب و عدم تکرار است؛
*یادآورى سخنان [[صحابه]]، [[تابعین]]، مذاهب فقها و استدلال آنها در مسائل فقهى است؛
*انواع حدیث از صحیح و حسن و ضعیف و غریب و... در آن بیان شده است؛
*اسامى راویان و القاب و کنیه‌هاى آنها توسط ترمذى یادآورى شده است.
*از دیگر ویژگى‌هاى جامع ترمذى آن است که آن را شش نفر از شاگردانش روایت کرده‌اند.

==شروح کتاب==
بر کتاب «جامع ترمذى» [[حاشیه|حواشى]] و شروح متعددى نوشته شده كه از آن جمله، شرح [[سيوطى]] (م ۹۱۱ ق) به نام «قوت المغتذى على جامع الترمذى»، «عارضة الأحوذی بشرح جامع الترمذی»، «تحفة الأحوذی بشرح جامع الترمذی» و شرح ابن العربى محمّد بن عبداللّه مالكى مغربى (م ۵۴۹ ق) قابل ذکرند.<REF> علم الحدیث، مدیرشانه‌چی: ص ۷۲</REF>
==پانویس==
<references />
==منابع==
*نرم افزار کتابخانه علوم حدیث، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
*جواهر الکلام فی معرفة الإمامة والإمام، سيد على حسينى ميلانى.
*علم الحدیث، کاظم مدیرشانه‌چی.

[[رده:منابع حدیثی]]
[[رده:صحاح سته اهل سنت]]
[[رده: مقاله های مهم]]
{{سنجش کیفی
|سنجش=شده
|شناسه= خوب
|عنوان بندی مناسب= خوب
|کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= خوب
|جامعیت= متوسط
|رعایت اختصار= خوب
|سیر منطقی= خوب
|کیفیت پژوهش= خوب
|رده= دارد
}}

سنن ترمذی (کتاب)

2026-06-03T08:36:15Z

مهدی موسوی:

{{خوب}}

{{مشخصات کتاب

|عنوان=

|تصویر=[[پرونده:سنن الترمذي.jpg|۲۴۰px|وسط]]

|نویسنده= محمد بن عیسی ترمذی

|موضوع= احادیث اهل سنت

|زبان= عربی

|تعداد جلد= ۶

|عنوان افزوده1= تحقیق

|افزوده1= احمد محمد شاکر

|عنوان افزوده2=

|افزوده2=

|لینک=
}}
'''«سنن ترمذی»''' یکی از شش کتاب [[حدیث|حدیثی]] معروف نزد [[اهل سنت]] است که با عنوان «[[صحاح سته]]» شناخته می‌شوند. برخی محدثان سنی، کتاب «سنن ترمذی» را در میان کتاب‌هاى شش‌گانه در جایگاه سوم دانسته‌اند.
==مؤلف کتاب==
[[محمد بن عیسی ترمذی|ابوعيسى محمّد بن عيسى ترمذى]]، از عالمان مشهور [[اهل سنّت]] است كه در سال ۲۰۹ هجرى، در ترمذ از نواحى [[ماوراءالنهر]] به دنيا آمد و در سال ۲۹۷ قمرى درگذشت.<REF> تهذيب التهذيب: ۹ / ۳۴۴; تذكرة الحفّاظ: ۲ / ۶۳۳</REF>

ترمذی براى كسب [[حديث]] به مناطق مختلفى هم چون [[خراسان]]، [[حجاز]] و [[عراق]] مسافرت نمود و از اشخاصى هم چون محمد بخارى، [[ابو داوود سجستانی]] و [[احمد بن حنبل]] استفاده نمود.

==معرفی کتاب==
نام این کتاب به‌صورت‌هاى مختلف نقل شده است، از جمله: «جامع الترمذی»، «السنن»، «جامع»، «صحیح الترمذی» و «الجامع الکبیر». عبدالفتاح ابوغده در کتاب خود نام درست سنن یا جامع ترمذى را این‌گونه مى‌نویسد: «الجامع المختصر من السّنن عن رسول‌الله(ص) و معرفة الصحیح والمعلولِ و ما علیه العمل».

مى‌توان گفت که ترمذی گردآورى «جامع» خود را بین سال‌هاى ۲۶۰ تا ۲۶۵ ق. آغاز کرده. ابن النقطه مى‌گوید: «او در روز [[عید قربان]] سال ۲۷۰ ق. از تألیف کتاب خود فارغ شده است».

بیشتر محدثان [[اهل سنت]] کتاب «[[سنن ابی داود (کتاب)|سنن ابى‌داود]]» را در میان کتاب‌هاى «[[صحاح سته]]» در جایگاه سوم دانسته اند. ولى گویا کسانى نیز هستند که '''«جامع ترمذى»''' را کتاب سوم مى‌دانند؛ براى نمونه ابن العربی در مقدمه شرح خود بر «جامع ترمذى» آن را سومین کتاب حدیثى برشمرده و سخن او، بیانگر برترى کتاب ترمذى بر سنن ابى‌داود است. [[حاجی خلیفه]] نیز، کتاب ترمذى را سوم مى‌داند و همین که او کتاب ترمذى را با عنوان «الجامع الصحیح» معرفى کرده و آن را پس از [[صحیح بخاری]] و [[صحیح مسلم]] یادآور شده، خود نشان‌دهنده این است که او کتاب ترمذى را در جایگاه سوم مى‌داند. او کتاب ابى‌داود را با نام «سنن» معرفى کرده است. قنوجى نیز افزون بر اینکه ترمذى را پس از مسلم و پیش از ابى‌داود آورده، خود به‌صراحت مى‌گوید: «و بالجملة فهو ثالث الکتب الستّة». و مبارکفورى در شرح خود بر جامع ترمذى گفته که کتاب ترمذى در جایگاه سوم است.

آراء در مورد صحيح ترمذى متفاوت است؛ [[مجدالدین ابن اثیر]] در كتاب «جامع الاصول» درباره «سنن ترمذى» مى نويسد: «كتاب وى صحيح، بهترين و پرفايده ترين كتابهاست».<REF>جامع الأصول: ۱ / ۱۹۳.</REF>

ترمذى خود مى گويد: «وقتى كتاب را نوشتم آن را بر علماى [[حجاز]] و [[خراسان]] عرضه كردم و همه اين كتاب را تأييد كردند». وى در مورد كتاب خود بسيار مبالغه مى كند، تا آن جا كه مى گويد: «اگر اين كتاب در خانه كسى باشد، به مانند آن است كه پيغمبرى در خانه او صحبت مى كند».<REF> سير أعلام النبلاء: ۱۳ / ۲۷۴; تذكرة الحفّاظ: ۲ / ۶۳۴، شماره ۶۵۸; تاريخ الإسلام: ۲۰ / ۴۶۲.</REF>

==محتوای کتاب==
كتاب «سنن ترمذی» شامل حدود پنج هزار [[حديث]] است.<REF>علم الحدیث، مدیرشانه‌چی: ص۷۲ </REF> ترمذى در کتاب خود مى‌گوید: «جمیع ما فی هذا الکتاب من الحدیث فهو معمولٌ‌به و بِهِ أخذ بعض أهل العلم ما خلا حدیثین...». اگر بتوان این را شرط دانست و اگر او به این شرط وفا کرده باشد، باید گفت شرط او در آوردن احادیث در این کتاب - مگر شواهد و متابعات که در برخى از آنها ضعف است -، ذکر احادیث صحیح و حسان است.

برخى ویژگى‌هاى جامع ترمذى را مى‌توان در امور زیر خلاصه نمود:

*اولین کتاب حدیثى است که در آن به «[[حدیث حسن]]» اشاره شده است؛
*داراى حُسن ترتیب و عدم تکرار است؛
*یادآورى سخنان [[صحابه]]، [[تابعین]]، مذاهب فقها و استدلال آنها در مسائل فقهى است؛
*انواع حدیث از صحیح و حسن و ضعیف و غریب و... در آن بیان شده است؛
*اسامى راویان و القاب و کنیه‌هاى آنها توسط ترمذى یادآورى شده است.
*از دیگر ویژگى‌هاى جامع ترمذى آن است که آن را شش نفر از شاگردانش روایت کرده‌اند.

==شروح کتاب==
بر کتاب «جامع ترمذى» [[حاشیه|حواشى]] و شروح متعددى نوشته شده كه از آن جمله، شرح [[سيوطى]] (م ۹۱۱ ق) به نام «قوت المغتذى على جامع الترمذى»، «عارضة الأحوذی بشرح جامع الترمذی»، «تحفة الأحوذی بشرح جامع الترمذی» و شرح ابن العربى محمّد بن عبداللّه مالكى مغربى (م ۵۴۹ ق) قابل ذکرند.<REF> علم الحدیث، مدیرشانه‌چی: ص ۷۲</REF>
==پانویس==
<references />
==منابع==
*نرم افزار کتابخانه علوم حدیث، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
*جواهر الکلام فی معرفة الإمامة والإمام، سيد على حسينى ميلانى.
*علم الحدیث، کاظم مدیرشانه‌چی.

[[رده:منابع حدیثی]]
[[رده:صحاح سته اهل سنت]]
[[رده: مقاله های مهم]]
{{سنجش کیفی
|سنجش=شده
|شناسه= خوب
|عنوان بندی مناسب= خوب
|کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= خوب
|جامعیت= متوسط
|رعایت اختصار= خوب
|سیر منطقی= خوب
|کیفیت پژوهش= خوب
|رده= دارد
}}

سنن النبی (کتاب)

2026-06-03T05:31:17Z

مهدی موسوی:

{{مشخصات کتاب

|عنوان=

|تصویر=[[پرونده:سنن النبی.jpg|۲۴۰px|وسط]]

|نویسنده= سید محمدحسین طباطبایی

|موضوع= سیره و سنت نبوی

|زبان= عربی

|تعداد جلد= ۱

|عنوان افزوده1= ترجمه و ملحقات

|افزوده1= محمدهادی فقهی

|عنوان افزوده2=

|افزوده2=

|لینک= [http://lib.ahlolbait.com/parvan/resource/37227/ سنن النبی صلی الله علیه وآله]

}}
'''«سُنَن النبی صلّی الله علیه وآله»''' تألیف [[علامه طباطبایى|علامه طباطبایی]] (م ۱۳۶۰ ش)، کتابی است که به بیان [[آداب و سنن]] و روش رفتاری [[رسول خدا]] (صلی الله علیه وآله) می‌پردازد. اصل کتاب به زبان عربی بوده که توسط مترجمین مختلفی به فارسی، انگلیسی و اردو ترجمه شده است.

==مؤلف==
آیت‌الله [[علامه طباطبايى|سید محمدحسین طباطبایی]]، معروف به علامه طباطبایی (۱۲۸۱-۱۳۶۰ ش)، [[فقیه]]، [[عارف]]، [[فلسفه|فیلسوف]] و مفسر بزرگ [[شیعه]] در دوران معاصر است. وی از اساتید بزرگی همچون [[سید علی آقا قاضی|سید علی آقای قاضی]]، [[محمدحسین غروی اصفهانی]]، [[میرزا محمدحسین نائینی]]، [[سید ابوالحسن اصفهانی|سید ابوالحسن اصفهانى]] و [[سید محمد حجت کوه کمره ای|سید محمد حجّت کوه‌کمرى]] بهره گرفت.

علامه در [[قم]] شروع به تدریس دروس [[تفسیر قرآن]] و [[فلسفه]] نمود که در آن زمان چندان بدان اهمیت داده نمی شد و این کار او موجب رونق این دو درس در [[حوزه علميه قم|حوزه قم]] شد. بسیاری از مدرسان بعدی فلسفه در حوزه علمیه قم از جمله [[مرتضی مطهری]] و [[حسن حسن زاده آملی]] شاگردان او بودند.

برخی از تألیفات مهم علامه طباطبايى عبارتند از: [[المیزان فی تفسیر القرآن (کتاب)|المیزان فی تفسیر القرآن]]، [[بدایة الحکمه (کتاب)|بدایة الحکمة]]، [[نهایة الحکمه (کتاب)|نهایة الحکمة]]، [[شيعه در اسلام]]، [[اصول فلسفه و روش رئالیسم]]، [[حاشیة الکفایه]] و '''سنن النبی'''.

==معرفی کتاب==
کتاب «سُنَن النبی» در واقع به‌عنوان بخشی و ضمیمه‌ای بر [[المیزان فی تفسیر القرآن (کتاب)|تفسیر المیزان]] نوشته شده بوده و بعدها علاوه بر درج در آن تفسیر، به عنوان یک کتاب مستقل نیز منتشر شد. علامه طباطبائی خود در این مورد می گوید: «این کتاب از جمله عنایات و الطافی است که خداوند سبحان امکان تالیف آن را به ما داد، بخشی از روایاتی که راویان [[حدیث]] در کتابهای خود در مورد آداب و [[سنت]] های آقا و سرورمان حضرت [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله آورده اند را تا آنجا که زمان اندک و فرصت کوتاه ما اجازه داد، انتخاب نموده ایم».

در ترجمه این کتاب به زبان فارسی که توسط محمدهادی فقهی صورت گرفت، به هر باب از کتاب، روایات دیگری نیز که به موضوع باب مرتبط بود اضافه گردید. [[تقریظ|تقریظ]] علامه طباطبایى بر ترجمه این کتاب چنین است: «بسم الله الرحمن الرحیم کتابى که از نظر خوانندگان محترم مى‌گذرد مجموعه‌اى است از روایات سنن که متضمن روش‌هاى عملى حضرت نبى اکرم(ص) بوده و آن اعمالى را که آن حضرت در سیر زندگى به آن‌ها مداومت فرموده و عنایت داشته است ضبط مى‌کند. بخشى از معروف‌ترین این روایات را اینجانب در سال هزار و سیصد و پنجاه قمرى در رساله‌اى به نام '''سنن النبى''' گرد آورده بودم. اخیراً دانشمند معظم جناب آقاى آقا شیخ محمدهادى فقهى - دامت برکاته - با تتبعى وسیع و کوششى چند ساله، بقایاى آن‌ها را که در جوامع حدیث و غیر آن‌ها متفرق بودند به‌عنوان ملحقات جمع‌آورى نموده و به اصل ضمّ و به‌منظور تعمیم فایده، تمام کتاب را با حفظ اصل عربى روایات به فارسى ترجمه نموده و در دسترس مراجعه‌کنندگان قرار داده‌اند؛ جزاه الله عن الإسلام و صادعه خیر الجزاء. محمدحسین طباطبائى».

==محتوای کتاب==

اصل کتاب «سنن النبی صلی الله علیه وآله»، شامل ۲۱ باب و ۴۱۱ [[حديث]] و ملحقات آن، شامل ۲۳ باب و ۵۰۷ حديث است، كه كلا ۹۱۸ حديث در اين كتاب آمده است. البته چند حديث از اصل كتاب به دستور خود مؤلف، حذف گرديده است. ابواب و عناوین کتاب حاضر عبارتند از:

*باب اول: شمائل [[پیامبر اسلام|پیامبر]] صلی الله علیه و آله
*باب دوم: آداب معاشرت پیامبر صلی الله علیه و آله
*باب سوم: آداب نظافت و [[احکام]] زینت پیامبر صلی الله علیه و آله
*باب چهارم: آداب سفر پیامبر صلی الله علیه و آله
*باب پنجم: آداب پوشیدنی های پیامبر صلی الله علیه و آله
*باب ششم: آداب مسکن پیامبر صلی الله علیه و آله
*باب هفتم: آداب خوابیدن و بستر پیامبر صلی الله علیه و آله
*باب هشتم: آداب زناشویی و تربیت فرزند پیامبر صلی الله علیه و آله
*باب نهم: آداب غذاها و آشامیدنی ها و آداب سفر پیامبر صلی الله علیه و آله
*باب دهم: آداب خلوت ها و مستراح پیامبر صلی الله علیه و آله
*باب یازدهم: آداب مردگان
*باب دوازدهم: آداب معالجه و مداوا
*باب سیزدهم: آداب مسواک زدن
*باب چهاردهم: آداب [[وضو]] گرفتن
*باب پانزدهم: آداب [[غسل]] کردن
*باب شانزدهم: آداب [[نماز]]
*باب هفدهم: آداب [[روزه]]
*باب هجدم: آداب [[اعتکاف]]
*باب نوزدهم: آداب [[صدقه]]
*باب بیستم: آداب قرائت [[قرآن کریم]]
*باب بیست و یکم: آداب [[دعا]] و ذکر تعدادی دعا و اذکار
*ملحقات آداب جمع، ملحقات متفرقه، ملحقات شمائل پیامبر صلی الله علیه و آله. مترجم طبق دستور علامه، پس از ذكر هر بابى از اصل كتاب، باب ديگرى به نام «ملحقات» به ترتيب باب‌هاى كتاب، بر آن ضميمه كرده است.

[[علامه طباطبایی]] می گوید: «در این کتاب حرفی از [[مکروه|مکروهات]] به میان نیامده، چرا که روش حق بر آن قرار گرفته که از پیامبر صلی الله علیه وآله هیچ کار [[مباح]] و مکروهی سر نزد و ادله عقلی و نقلی هم به این اصل استوار است. ناگفته پیداست که ما در این کتاب به جهت رعایت اختصار، [[سند حدیث|سندهای]] احادیث را حذف نمودیم و فرقی میان روایات [[حدیث مسند|مسنده]] و [[حدیث مرسل|مرسله]] نهادیم و برای سهولت در کار مراجعین نام کتابها و نویسندگان آنها را ذکر کرده تا اهل بحث بتوانند به اصل روایات نقل شده مراجعه نمایند و از خداوند در این راه کمک طلبیدیم».

در مورد احاديث نقل‌شده در اين كتاب، بايد به‌طور كلى اشاره نمود كه علامه طباطبايى، اهتمام خاصى به غير ضعيف يا مستند بودن آن‌ها نداشته، بلكه احاديثى را كه از محتواى ارزشمندى درباره مسائل زندگى برخوردار بوده‌اند، نقل كرده است.

به گفته مترجم، منابع اين كتاب از آثار علماى مذهب [[اهل بيت]](ع) است و از كتاب‌هاى [[عامه]] - به‌جز چند حديث از «[[احیاء علوم الدین (کتاب)|إحياء العلوم]]» نوشته [[ابوحامد محمد غزالی|غزالى]] و «[[الدر المنثور]]» نوشته [[سیوطی]] - مطلبى نيامده است.
== وضعیت نشر ==
کتاب «سنن النبی» با عناوین دیگر توسط مترجمانی چون محمدهادی فقهی، حسین قهستانی، حسین استادولی، عباس عزیزی، سید علی حسینی، لطیف راشدی و... ترجمه و توسط ناشرانی چون تهذیب، انصاری و کتاب فروشی اسلامیه منتشر شده است. متن این کتاب به همراه ترجمه در سال ۱۳۵۴ به چاپ رسیده است. این کتاب همچنین توسط طاهر رضا جعفر در سال ۲۰۰۷ میلادی به انگلیسی و توسط ولی الحسن رضوی در سال ۱۳۷۶ به زبان اردو ترجمه و به چاپ رسیده است.
==منابع==
*[[نرم افزار سیره معصومان (علیهم السلام)|نرم افزار سیره معصومان]]، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
*[http://book.tahoor.com/page.php?id=12158 کتابشناسی طهور].
[[رده:پیامبر اکرم]][[رده:منابع با موضوع پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله]][[رده:کتابهای با موضوع پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله]][[رده:منابع تاریخ زندگی حضرت محمد(ص)]][[رده:آثار علامه طباطبایی]]

سنن نسائی (کتاب)

2026-06-02T12:47:42Z

مهدی موسوی:

{{خوب}}
'''«المُجتبی مِن السُنن»''' مشهور به '''«سُنن نسائی»''' تألیف [[احمد بن شعیب نسائی]] (م، ۳۰۳ ق)، یکی از شش کتاب [[حدیث|حدیثی]] معروف نزد [[اهل سنت]] است که با عنوان «[[صحاح سته]]» شناخته می‌شوند. مى‌توان گفت که جایگاه سنن نسائى از نظر صحّت احادیث، پس از صحیحین ([[صحیح بخاری]] و [[صحیح مسلم]]) است.
{{مشخصات کتاب

|عنوان=

|تصویر= [[پرونده:سنن النسائی.jpg|۲۴۰px|وسط]]

|نویسنده= احمد بن شعیب نسائی

|موضوع= احادیث اهل سنت

|زبان= عربی

|تعداد جلد= ۱

|عنوان افزوده1= محقق

|افزوده1= ابوطاهر زبیر علی زئی

|عنوان افزوده2=

|افزوده2=

|لینک=

}}
==مؤلف کتاب==
[[احمد بن شعیب نسائی|احمد بن شعیب بن على نسائى]] (۲۱۵-۳۰۳ ق)، یکى از بزرگان حدیثى [[اهل سنت|اهل سنّت]] در قرن سوم هجری است. وى در سال ۲۱۵ هجرى در منطقه نساء [[خراسان]] به دنیا آمد. او از عالمانى هم چون قتیبة بن سعید، [[ابو داوود سجستانی|ابوداوود سجستانى]] و اسحاق بن راهویه استفاده نمود. وى براى کسب علم و نقل [[حدیث]] به مکان هایى هم چون خراسان، [[شام]]، [[حجاز]]، [[مصر]] و [[عراق]] سفر کرد و در سال ۳۰۳ هجرى وفات یافت.<ref> تذکرة الحفّاظ، ج۲ ص۶۹۸؛ تهذیب الکمال، ج۱ ص۳۲۸، شماره ۴۸.</ref>

نسائی کتاب ارزشمندی با عنوان «[[خصائص امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (کتاب)|خصائص اميرالمؤمنين علی بن ابی‌طالب]]» را در بیان فضايل [[امام على]] (علیه‌السلام) تألیف نمود. مسند [[امام على|على]] علیه‌السلام، السنن، عمل اليوم و الليلة، التفسير، فضائل الصحابة، مناسک حج و الضعفاء و المتروکین، از دیگر آثار اوست.

==انگیزه تألیف کتاب==
نسائى هنگامى که از تألیف کتابی با عنوان «السنن الکبرى» فراغت یافت، آن را به امیر شهر رمله اهدا نمود. امیر پرسید: آیا تمام آنچه در این کتاب وجود دارد صحیح مى‌باشد؟ او گفت: در آن [[حدیث صحیح|صحیح]] و [[حدیث حسن|حسن]] و آنچه که به این دو نزدیک است وجود دارد. امیر افزود: احادیث صحیح را از غیر صحیح برایم مشخص کن. آنگاه نسائى کتاب «السنن الصغرى» را تألیف نمود و آن را «المجتبی من السنن» نامید.<ref>زندگى‌نامه امام ابوعبدالرحمن نسائى، ۱۳۹۴</ref>

==ساختار و محتوای کتاب==
در کتاب «المجتبی من السنن»، مجموعا ۵۷۵۸ [[حدیث|روایت]] در ضمن ۵۱ کتاب ذکر شده است. گفته شده: سنن نسائى جامع مزایاى [[صحاح سته|کتب ششگانه]] است. دربارۀ شرایط صحت نزد نسائى گفته شده: شروطى را که نسائى دربارۀ رجال [[سند حدیث|سند]] قائل است، از شروط [[مسلم بن حجاج نیشابوری|مسلم]] شدیدتر مى‌باشد. سنن نسائى در بین [[صحاح سته]]، به کثرت تکرار احادیث معروف است، حتى یک حدیث (حدیث نیت) را شانزده بار تکرار نموده.<ref> التاج </ref>

شیوه نسایى در طرح روایات در سرتاسر کتاب چنین است که پس از ذکر عنوان باب، روایات هر باب را با عنوان «أخبرنا» یا «أخبرنی» و ذکر اسناد منعکس مى‌سازد و در ابتداى هر سند، ارزش آن سند را از حیث صحت و ضعف گوشزد مى‌کند.

«المجتبی من السنن»، با «کتاب الطهارة» آغاز و به «کتاب الأشربة» ختم شده است. ذیل هرکدام از کتاب‌ها، ابوابى آمده که حاوى حدیث یا احادیثى مرتبط با موضوع کتاب و عنوان باب است. این کتاب را «السنن الصغرى»، «المجتبى» و «المجتنى» نیز گفته‌اند و این براى آن است که نسائى در آغاز، کتابى بزرگ‌تر با احادیث بیشتر نگاشت و سپس گزیده آن را تدوین کرد.

در اینکه «المجتبى» را خود نسائى گرد آورده و برگزیده، یا اینکه شاگرد و راوى سنن او «ابن السنى» این کار را کرده، اختلاف است. برخى همچون ذهبى سخن دوم را درست مى‌دانند؛ اما گویا نسائى خود «مجتبى» را برگزیده و مشهور میان [[محدث|محدثان]] نیز چنین است. «فاروق حمّاد» در مقدمه کتاب «عمل الیوم و اللیلة»، به‌خوبى از این دیدگاه دفاع کرده است. [[جلال الدین سیوطی|سیوطى]] نیز سخنانى گفته که مؤید این دیدگاه است و گویا دیدگاه خود او نیز هست.<ref>ر.ک: زهراب (فاضلى)، على، ۱۳۹۲</ref>
==اعتبار سنن نسائی==
از جمله ویژگى‌هاى این کتاب، آن است که نویسنده آن، از بزرگان [[جرح و تعدیل]] است. دیگر صاحبان [[صحاح سته]]، هرچند که سخنانشان در جرح و تعدیل مقبول است، ولى هیچ‌کدام به پاى نسائى نمى‌رسند و اساساً نسائى افزون بر اینکه [[محدث]] است، به‌عنوان یکى از بزرگ‌ترین جارحان و معدّلان نزد [[سنی|سنیان]] شناخته مى‌شود. او در علم [[علم رجال|رجال]] کتابى دارد به نام «الضعفاء و المتروکین» که معروف است.<ref>ر.ک: همان</ref>

بنابراین مى‌توان گفت که کتاب نسائى از نظر صحت احادیث، اگر بالاتر از صحیحین ([[صحیح بخاری]] و [[صحیح مسلم]]) نباشد، کمتر و پایین‌تر نیست و مى‌توان جایگاه سنن نسائى را پس از صحیحین دانست، هرچند معمول بر این است که آن را در جایگاه پنجم ذکر مى‌کنند.<ref>ر.ک: همان</ref>

ابوعبدالله رشید مى‌گوید: «کتاب نسایى (سنن المجتبى) در زمینه سنن، بدیع‌ترین کتاب و داراى بهترین سامان‌مندى است. کتاب او میان طریق [[محمد بن اسماعیل بخاری|بخارى]] و [[مسلم بن حجاج نیشابوری|مسلم]] جمع کرده و مطالب باارزش در زمینه علل روایات آورده است».<ref>نصیرى، على، ص۲۸۹</ref>

ابوعبدالله بن منده مى‌گوید: «شرط نسایى (و نیز [[ابو داوود سجستانی|ابوداود]]) اخراج احادیث اشخاصى است که بر ترک احادیثشان اجماع نشده است و حدیث از نظر اتصال سند داراى صحت و بدون ارسال باشد حتى گفته‌اند چه بسیار روایاتى که [[ابو داوود سجستانی|ابوداود]] و [[محمد بن عیسی ترمذی|ترمذى]] روایت آنها را آورده‌اند، اما نسایى از ذکر روایات آنها پرهیز کرده است. او حتى از برخى از روایات صحیحین نقل نکرده است. بدین خاطر گفته‌اند که شرط نسایى از شرط بخارى و مسلم سخت‌تر است. از خود نسایى نقل شده است که گفته است: درباره روایاتى که در دل نسبت به آنان شک داشتم استخاره کردم و چون بد آمد از آوردنشان اجتناب کردم».<ref>همان</ref>

نسایى خود چنین گفته است: «تمام روایات کتاب سنن، صحیح و برخى از آنان معلول است، بدون اینکه علت آن را بیان کنم، اما روایات سنن مجتبى صحیح است». بر اساس این ستایش‌ها، تاج‌الدین سبکى، سنن مجتبى را جزو کتب سته برشمرده و بزرگانى همچون: ابوعلى نیشابورى، ابو احمد بن عدى، ابوالحسن دارقطنى، [[حاکم نیشابوری|حاکم نیشابورى]]، [[ابن منده]] و... بر کتاب سنن نام صحیح گذاشته‌اند.<ref>ر.ک: همان، ص۲۹۰</ref>

==شروح کتاب==

هرچند بر کتاب «المجتبی من السنن» مانند سایر کتاب‌هاى سنن، شرح مفصل نوشته نشده، ولى مى‌توان برخى از شروح آن را ذکر نمود:

* زهر الربى على المجتبى، تألیف [[سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر|جلال‌الدین سیوطى]]؛

* تعلیقات و شرح سندى، تألیف ابوالحسن محمد بن عبدالهادى سندى؛

* تعلیقات السلفیة، تألیف ابوعطاءالله محمد حنیف فوجیانى.<ref>ر.ک: زندگى‌نامه امام ابوعبدالرحمن نسائى، ۱۳۹۴</ref>

==پانویس==
<references />
==منابع==
*علم الحدیث، کاظم مدیرشانه‌چی.
*جواهر الکلام فی معرفة الإمامة والإمام، سید على حسینى میلانى.
*"المجتبی من السنن"، ویکی نور.
{{سنجش کیفی
|سنجش=شده
|شناسه= خوب
|عنوان بندی مناسب= خوب
|کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= خوب
|جامعیت= متوسط
|رعایت اختصار= خوب
|سیر منطقی= خوب
|کیفیت پژوهش= خوب
|رده= دارد
}}
[[رده:منابع حدیثی]]
[[رده:صحاح سته اهل سنت]]
[[رده: مقاله های مهم]]

سنن ابی داوود (کتاب)

2026-06-02T12:16:26Z

مهدی موسوی:

{{خوب}}
{{مشخصات کتاب

|عنوان=

|تصویر= [[پرونده:سنن ابى داود.jpg|۲۴۰px|وسط]]

|نویسنده= ابو داوود سجستانی

|موضوع= احادیث اهل سنت

|زبان= عربی

|تعداد جلد= ۴

|عنوان افزوده1= تحقیق

|افزوده1= محمد عبدالحمید

|عنوان افزوده2=

|افزوده2=

|لینک=

}}
'''«سنن ابی‌داوود»''' تألیف [[ابو داوود سجستانی|ابوداود سجستانی]] (۲۰۲-۲۷۶ ق)، یکی از منابع ششگانه اولیه [[حدیث]] [[اهل سنت]] یعنی «[[صحاح سته]]» است. بر سنن ابی‌داوود شروح و [[حاشیه|حواشی]] متعددی توسط عالمان اهل سنت نوشته شده است.
==مؤلف==
[[ابو داوود سجستانی|ابو داود سلیمان بن اشعث اَزدی سجستانی]] در سال ۲۰۲ هجری به دنیا آمد و در سال ۲۷۵ هجری در [[بصره]] وفات یافت. او برای فراگیری [[حدیث|حدیث]] به شهرهای [[خراسان]]، [[شام]]، [[مصر]] و [[حجاز]] مسافرت کرد و در نهایت تا پایان عمر در بصره رحل اقامت افکند.

ابو داوود [[فقه]] و حدیث را نزد [[احمد بن حنبل]]، [[ابوبکر بن ابی شیبه]]، قتیبه بن سعید و اسحاق بن راهویه فرا گرفت. و گفته اند که [[محمد بن عيسى ترمذى|ترمذی]]، [[احمد بن شعیب نسائی|نسائی]] -صاحبان سنن- و ابوعوانه اسفرائینی از او حدیث سماع کرده اند. سجستانی را امام [[محدث|محدثان]] در عصر خود دانسته اند.<ref>علی نصیری، آشنایی با علوم حدیث، ص ۱۵۰</ref>

برخی از آثار او عبارتند از: السنن، الناسخ و المنسوخ، المراسیل، کتاب الزهد، کتاب البعث، تسمیة الاخوة، مسائل الامام احمد بن حنبل.
==معرفی کتاب==

کتاب سنن ابی داوود از لحاظ اهمیت در بین «[[صحاح سته|صحاح شش گانه]]» [[اهل سنت]]، رتبه سوم را داشته و پس از دو کتاب [[صحیح بخاری]] و [[صحیح مسلم]] قرار دارد.<ref>عبدالوهاب اوزون، «سنن ابی داود؛ مکانتها، شرطها، روایاتها و شروحها»، معهد المخطوطات العربیة، ۱۴۳۲، ش۱۱۷، ص۱۰۴</ref> دربارۀ این کتاب گفته شده: کسى که قصد حصر سنن را داشته باشد، به سنن ابى داوود مراجعه کند.<ref>علم الحدیث، کاظم مدیرشانچی، ص۷۰</ref>

سنن ابى داوود شامل ۴۸۰۰ [[حدیث|حدیث]] است<ref>تدریب الراوى، ص ۵۶</ref> و مطابق با اظهار مولف آن، فقط شامل روایات مربوط به [[احکام شرعی|احکام فقهی]] است و روایات [[اخلاق|اخلاقی]] و فضائل اعمال و غیره را در بر نمی‌گیرد.<ref>عبدالوهاب اوزون، «سنن ابی داود؛ مکانتها، شرطها، روایاتها و شروحها»، معهد المخطوطات العربیة، ۱۴۳۲، ش۱۱۷، ص۹۷</ref> همه این روایات، به صورت [[مسند]]، نقل شده‌اند و در برخی موارد، [[فقه الحدیث]] و اطّلاعات [[علم رجال|رجالی]] را نیز بدانها افزوده است.<ref>محمدی ری شهری، شناخت نامه حدیث، ج۳، ص۱۹۰</ref>

مشهورترین راویان سنن ابی داوود عبارتند از: ابوسعید بن اعرابی، ابو علی لؤلؤی، ابوبکر بن داسه، و کتاب سنن بنا به روایت ابو علی لؤلؤی انتشار یافته است.<ref>معارف، مجید، تاریخ عمومی حدیث، ص ۱۴۸</ref>

==شروح‌ سنن ابی‌داوود==

«سنن ابى داوود»، توسط جمعى اختصار شده و گروهى نیز بر اصل سنن یا بر اختصارات مزبور، شروح و [[حاشیه|حواشی]] نوشته‌اند. از جمله:

*معالم السنن، از ابو سلیمان احمد بن محمّد بن ابراهیم خطّابی (م ۳۸۸ ق)
*المجتبی، از زکی الدین عبدالعظیم بن عبدالقوی مندری (م ۶۵۴ ق)
*شرح سنن أبی داوود، از سراج الدین عمر بن علی ملقّن شافعی (م ۸۰۴ ق)
*مرقاة الصعود إلی سنن أبی داوود، از [[سیوطى|جلال الدین سیوطی]] (م ۹۱۱ ق)
*عون المعبود فی شرح سنن أبی داوود، از سیوطی.<ref>محمدی ری شهری، شناخت نامه حدیث، ج۳، ص۱۹۰</ref>

==پانویس==
<references />
==منابع==
*علم الحدیث، کاظم مدیرشانچی.
*آشنایی با علوم حدیث، علی نصیری.
*تاریخ عمومی حدیث، مجید معارف، تهران، کویر، چاپ اول، ۱۳۷۷ش.
*"سنن ابی‌داود؛ مکانتها، شرطها، روایاتها و شرحها"، زیاد عبدالوهاب اوزون، معهد المخطوطات العربیة، ۱۴۳۲، ش۱۱۷.
*شناخت‌نامه حدیث، محمد محمدی ری‌شهری، قم، دارالحدیث، چاپ اول، ۱۳۹۷ش.

[[رده:منابع حدیثی]]
[[رده:صحاح سته اهل سنت]]
[[رده: کتاب‌های فقهی]]
{{سنجش کیفی
|سنجش=شده
|شناسه= خوب
|عنوان بندی مناسب= خوب
|کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= خوب
|جامعیت= خوب
|رعایت اختصار= خوب
|سیر منطقی= خوب
|کیفیت پژوهش= خوب
|رده= دارد
}}

سندبادنامه (کتاب)

2026-06-02T11:34:13Z

مهدی موسوی:

'''«سندبادنامه»'''، مجموعه داستانی قدیمی در موضوع آداب کشورداری است، که [[مسعودی|مسعودی]] آن را از تألیفات سندباد حکیم از حکماء معاصر کوش پادشاه هند دانسته است. این کتاب در اصل به زبان هندی بوده و در زمان ساسانیان به زبان پهلوی و بعد به عربی و در نهایت در قرن ششم هجری، توسط محمد ظهیری سمرقندی به فارسی ترجمه‌ شده و پس از او شهرت بسیاری پیدا کرد.
[[پرونده:Sandbad.jpg|بندانگشتی|]]

==موضوع و محتوای کتاب==

کتاب «سندبادنامه» یا کتاب حکیم سندباد یا داستان هفت‌وزیر، در موضوع آداب کشورداری و رفتار با رعیت است و از حیث ترکیب و ساختمان، شبیه «کلیله و دمنه» است، یعنی یک داستان اصلی که در ضمن آن حکایتها و قصص دیگری نیز می آید و آن داستان اصلی شبیه داستان سیاوش و سودابه و قصه [[حضرت یوسف علیه السلام|یوسف]] و [[زلیخا|زلیخا]] است.

در سندبادنامه ظهیری سمرقندی که شامل یک حکایت اصلی و سی و سه حکایت فرعی است، علم اداره مملکت و رفتار با رعیت بیان شده است. سبک قصه در قصه به مؤلف امکان داده است که حکایات متعدد تمثیلی را در اثر خود وارد کند که هدف کلی آنها پند و اندرز است.

سمرقندی این کتاب را با استفاده از آیات [[قرآن]]، [[حدیث|احادیث]]، [[بیت (شعر)|ابیات]] و امثال فارسی و عربی، صنایع مختلف ادبی و ... آنگونه که در آن دوره معمول بوده، به نثر فنی آراسته است.

==ترجمه و بازنویسی کتاب==
«سندبادنامه» نخست به دستور نوح بن منصور سامانی توسط خواجه عمید ابوالفوارس فناروزی به فارسی دری ترجمه شد.

همچنین این کتاب را تحت عنوان «حکایة الملک المتوج مع امراة الملک و الحکیم السندباد و سبع الوزراء و حکایة کل واحد منهم» به عربی نیز ترجمه کردند.

و چنانکه گفته شد، محمد بن علی ظهیری سمرقندی - از مترسّلان و کاتبان [[ایران|ایرانی]] - در قرن ششم هجری، ترجمه‌ای فارسی از سندبادنامه نمود و این اثر پس از او شهرت بسیاری پیدا کرد.

گفتنی است مجموعه «کارنامه دانشوران ایران و اسلام» که به اهتمام «سازمان ملی جوانان و موسسه فرهنگی اهل قلم» فراهم می‌آید و تلخیص و بازنویسی آثار برجسته و متون کهن را عهده دار است، یک جلد را به بازنویسی «سندبادنامه» ظهیری سمرقندی اختصاص داده است.

==وضعیت نشر==
کتاب سندبادنامه در سال ۱۹۴۸ میلادی توسط احمد آتش در [[ترکیه|ترکیه]] تصحیح شده است، لکن با توجه به اشتباهاتی که آن تصحیح دارد، به اشارت و راهنمایی استادان محترم دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران بار دیگر تصحیح شده است و این تصحیح با استفاده از ۲ نسخه دیگر که هر دو قدیمی تر از نسخ مورد استفاده در تصحیح نخستین هستند صورت گرفته است.

در آغاز چاپ حاضر، که توسط محمّدباقر کمال‌الدینی تصحیح شده‌است، به اصل و منشا سندبادنامه، سیر تاریخی کتاب سندباد در زبان فارسی، ارزش ادبی و سبک سندبادنامه ظهیری سمرقندی، حکایت‌های سندبادنامه و محتوای آنها و تأثیر سندبادنامه در ادبیات [[ایران]] و جهان اشاره شده است.

==منابع==

*"اصل و منشأ سندبادنامه و سیر تاریخی آن در زبان فارسی"، جلیل تجلیل و سید محمدباقر کمال‌الدینی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، تابستان ۱۳۸۰، دوره ۲، شماره ۲، در دسترس در [http://fa.journals.sid.ir/ViewPaper.aspx?ID=9300 پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی].
*[http://www.aftabir.com/lifestyle/view/58549/%D8%B8%D9%87%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B8%D9%87%D8%B1%DB%8C "معرفی ظهری سمرقندی"، سایت آفتاب].
*[http://vista.ir/article/524552/& "سندباد حکیم (بازنویسی کتاب سندبادنامه اثر ظهیری سمرقندی)"، سایت ویستا].
*[http://jalal-tavakoli.blogfa.com/tag/%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D8%A8-%D8%B9%D9%82%D8%A8%DB%8C وبلاگ جلال توکلی].
[[رده:کتاب‌های ادبی]]

سند ولایتعهدی امام رضا (علیه السلام)

2026-06-02T10:43:10Z

مهدی موسوی:

یک از مهمترین فصل‌های تاریخ [[شیعه]]، پذیرفتن [[ولایتعهدى امام رضا علیه السلام|ولایتعهدی]] [[مأمون]] خلیفه [[عباسیان|عباسی]] توسط [[امام رضا]] (علیه‌السلام) است که در سال ۲۰۰ هجری اتفاق افتاد. این امر در سندی نوشته شده که مورخان آن را در کتاب‌های خویش ذکر کرده‌اند.

==متن سند پذیرفتن ولایتعهدی ==
در سال ۲۰۰ هجری [[امام رضا علیه السلام|امام رضا]] (علیه السلام) به اجبار از [[مدینه]] به مرو آمدند. در مرو [[مأمون]]، ابتدا پیشنهاد [[خلافت]] را به امام رضا (علیه السلام) داد که با واکنش منفی آن حضرت رو به رو شد. پس از آن، مأمون به امام رضا [[ولایتعهدى امام رضا علیه السلام|ولایتعهدی]] خود را پیشنهاد داد. این پیشنهاد نیز با واکنش منفی امام رو به رو شد، ولی با اصرار فراوان مأمون و تهدید به قتل امام در صورت نپذیرفتن ولایتعهدی، حضرت مجبور به پذیرش آن شدند. پس از پذیرفتن ولایتعهدی، این امر را در سندی رسمی نوشتند و امام و مأمون آن را امضا کردند، در حالی که بزرگان کشوری و لشکری [[عباسیان|عباسی]] ناظر بر آن بودند.

=== متن سند نوشته شده توسط مأمون ===
«این نوشته ‌اى است که [[مأمون|عبداللّه بن هارون الرشید]] امیر المؤمنین براى [[امام رضا علیه السلام|على بن موسى بن جعفر]] نوشته است. اما بعد: خداى عزّ و جل [[اسلام]] را به عنوان [[دین|دین]] برگزید و از بندگانش رسولانى را برگزید که نشان دهنده راه او و راهنماى مردم به سوى او باشند. اولین آنان بشارت به آخرین آنها داد و آخرین آنها گذشتگان آنان را تصدیق کرد تا [[نبوت]] به [[پیامبر اسلام|محمد]] صلّى اللّه علیه و آله منتهى شد. پس از توقف [[پیامبران]] و اطفاى علم و انقطاع [[وحی|وحى]] و نزدیک شدن ساعت، خدا نبوّت را به او ختم کرد و او را براى آنها شاهد و مسلط بر آنها قرار داد، و کتاب مقدسش را بر او فرو فرستاد که باطل نه از قبل و نه از بعد در آن‌ راه نیافته است. وحیى از حکیم پسندیده به آنچه حلال و حرام، و وعد و وعید، و آگاهیدن و بر حذر داشتن، و امر به آن و نهى از آن است. براى اینکه دلیل قاطعى از او بر خلقش باشد تا اینکه کسى که باید هلاک شود با دلیلى روشن هلاک شود، و کسى که باید زنده باشد با دلیلى روشن زنده باشد، و خدا شنونده و داناست. و او تبلیغ فرمود از خداى عزّ و جل حق رسالت خود را، و دعوت نمود خلایق را به راه او به طریقى که به آن امر نموده بود از حکمت و موعظه حسنه و مجادله به آنچه احسن است، بعد از آن به جهاد و غلظت، تا اینکه او را به جوار رحمت خود گرفت و براى او اختیار کرد آنچه را که براى او در نزد خود آماده کرده بود.

پس چون نبوّت منقضى شد و به محمّد وحى و رسالت را ختم گردانید، قوام دین و نظام امر مسلمین را به خلافت قرار داد، و اتمام و عزّ آن، و قیام به حق اللّه در آن به طاعت که به آن قائم است فرایض الهى و حدود و شرایع اسلام و سنن او، و مجاهده نمایند به آن اعداى او را. پس بر خلفاست که فرمانبردارى او کنند، و استحفاظ و استرعاع دین او نمایند، و نگاهداشت بندگان او به واجبى کنند؛ و بر مسلمانان است فرمانبردارى خلفاى خودشان، و معاونت ایشان بر حقوق الهى و عدل او را از امنیت راه ها، و حفظ خون ها، و صلاح ذات البین، و جمع کردن الفت، و در خلاف این اضطراب حبل مسلمین، و اختلاف و اختلال در ملت ایشان، و مغلوب و مقهور بودن دین ایشان، و استعلاء دشمنان ایشان، و تفرّق کلمه و جمعیت، و زیان دنیا و آخرت. پس براى آنکه در روى زمین او خلیفه است و مؤتمن اوست بر خلقش، واجب است که بر نفس خود مشقّت نهد و آنچه را که رضاى حق تعالى و طاعت اوست اختیار کند، و مواقف و مسائل او را مهیا نماید، و به حق حکم کند، و در آنچه حق تعالى او را متحمل و متکفل آن ساخته بدان عمل نماید، که‌ خداى متعال درباره [[حضرت داوود علیه السلام|داوود]] گوید: {{متن قرآن|«یا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناک خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکمْ بَینَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوى‌ فَیضِلَّک عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِینَ یضِلُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ بِما نَسُوا یوْمَ الْحِسابِ»}}<ref>سوره ص/ ۲۶</ref> و باز فرمود: {{متن قرآن|«فَوَ رَبِّک لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ عَمَّا کانُوا یعْمَلُونَ»}}<ref>سوره حجر/ ۹۲-۹۳</ref>.

و به ما رسیده است که [[عمر بن خطاب|عمر بن خطّاب]] گفت: اگر گوساله ‌اى در کنار [[فرات]] ضایع شده باشد از آن مى‌ ترسم که خدا از من سؤال کند. و به خدا سوگند که مسئول از خاصه نفس او موقوف است بر عمل او در آنچه میان او و میان خداى تعالى است که عرضه شود بر امر کبیر و بر خطر عظیم. پس چگونه باشد به مسئول از رعایت امّت، و به خدا اعتماد است، و به سوى اوست مفزع، و رغبت در توفیق و عصمت، و تشدید و هدایت به چیزى که در اوست ثبوت حجّت و فوز از خداى تعالى به رضوان و رحمت. و نظرکننده‌ تر است از براى نفس خود و نصیحت‌ کننده‌ تر ایشان از براى خداى تعالى در دین او و بندگان او از خلفاى او در زمین. او کسى است که به طاعت خداى متعال و به [[قرآن|کتاب]] و [[سنت|سنّت]] نبى او عمل کند در زمان خود و بعد از آن، و سعى‌کننده‌تر رأى خود و نظر او در آن کس که متولى عهد ساخته فرموده او را از براى امامت مسلمانان و رعایت ایشان بعد از او، و نصب نموده او را که به حال ایشان پردازد، و در میان ایشان الفت اندازد، و پراکندگى ایشان را جمع کند، و خون ایشان را حفظ نماید، و آنان را از جدایى به اذن خدا حفظ کند و فساد و ذات البین و اختلاف ایشان و دفع وسوسه [[شیطان]] و کید او از ایشان.

به درستى که خداوند عزّ و جل عهد را بعد از خلافت از تمام امر اسلام و کمال و عزّ او و صلاح اهل او قرار داده و خلفاى خود را الهام فرموده از استوار ساختن عهد بر آن کسى که او را اختیار کنند بعد از ایشان آنچه به آن بزرگ‌ شمرده شد به آن نعمت، و جمع کرده مى‌ شود در او عافیت، و خداى متعال به این مکر اهل شقاق و عداوت و سعى در فرقت و چشم‌داشت [[فتنه]] را مى ‌شکند.

و همیشه امیر المؤمنین تا آن زمان که خلافت به وى تفویض شده بود مذاق تلخى آن را مى ‌چشید و سختى و شدت مؤونت آن را مى‌ کشید، و آنچه را که بر او واجب بود از ارتباط طاعت الهى و مراقبت او به اتمام مى ‌رسانید. رنج بر بدن خود نهاده، و چشم را بى‌ خواب کرده، و فکر را دراز کشیده در امرى که در آن عزّ دین و قمع مشرکین و صلاح امّت و نشر [[عدل]] و اقامه کتاب و سنّت بود و منع آن این را از خفض و دعت، بر خود نهاده بود این محنت را از جهت علم او به احوال آخرت و به آنچه حق تعالى فرموده که از آن مسئول خواهد شد و به امید محبت آنکه چون برسد به حق تعالى معلوم باشد بر همه که دین او را اصلاح کرده و بندگان او را به طاعت واداشته و ولایت عهد را اختیار نموده و حق تعالى را به جاى آورده، و اکنون براى اختیار عهد خلافت و رعایت امّت بعد از او و شایسته‌تر به این آن کس است که افضل باشد در [[ورع]] و در دین و در علم، و امیدوارترین کس از براى قیام در امور و حقوق الهى. من در این امر به حق تعالى مناجات کردم و [[استخاره]] نمودم و از خدا خواستم آنچه را که رضا و طاعت او در آن است به من الهام کند. در طول شب در طلب آن بودم و التماس مى‌ کردم که از خاندان [[عباس بن عبدالمطلب|عباس]] و [[امام علی|على بن ابى طالب]] فکر او و نظر او منحصر شد به دانش او که شرایط و مذهب او را به علم خود مى ‌دانست، و هیچ چیزى از قدرت او مخفى نبود که به آن برسد و یا امور آنها را با علم خودش امتحان کند تا اینکه مسائل براى او کشف شود.

پس بهترین کس در این امر بعد از استخاره اوامر خدا را و سعى و تفحص و کوشش در قضاى حق او در میان بندگان و شهرهاى او در این دو خانواده، على بن موسى بن جعفر بن محمد بن على بن الحسین بن على بن ابى طالب علیهم السلام بود و او را فضل تمام و علم مالاکلام بود و ورع ظاهر داشت و [[زهد]] خالص و گوشه‌ گیرى از دنیا و انزوا از مردم. و همه کس یکدل و یک ‌زبانند که در اوست کلمه جامعه که روز به روز به ظهور مى‌ آمد و پیوسته از او فضل بى‌ منتها به حصول مى‌ رسید. پس براى او بیعت گرفت که پس از وى ولیعهد باشد به امید و متوکل به خدا که خدا مى ‌داند این را براى اسلام و مسلمین انجام داد و براى درخواست سلامت و ثبات حجت و نجات در روزى که مردم از براى [[رب العالمين]] قیام نمایند.

و بعد از این، مأمون اولاد و اهل بیت و خاصان و امیران و ملازمان و خادمان خود را فرا خواند تا [[بیعت]] کنند با سرعت و سرور و با علم به ایثار مأمون به سبب طاعت و غلبه بر هواى نفس که به فرزند و اقرباى ایشان که از رحم و نزدیک بودند به آنها تفویض نکرد. و نام آن حضرت را «رضا» نهاد، چون رضاى او در نزد وى حاصل بود، پس تمامى اهل بیت مأمون با او بیعت کردند و آن کس که در مدینه بود از امرا و لشکریان و عامه اهل اسلام با او بیعت کردند، به برکت اسم الهى و حسن حکم و قضاى او از براى دین و بندگان او، بیعتى که به سوى او دستهاى ایشان دراز شد و سینه ‌هاى ایشان گشوده گشت در حالتى که به خواست و اراده مأمون عالم بودند و در این امر براى خود و شما شاکر بودند که به امیر المؤمنین مأمون الهام شد از قضاى حق و رعایت شما و حرص او بر رشد شما و صلاح شما در حالتى که امیدوار در این جمع به الفت شما و حقن و حفظ خون شما و جمع پراکندگى و سد رخنه‌هاى شما و جمعیت قوت دین و برانداختن دشمنان شما و استقامت امور شما. و بشتابید به طاعت الهى و طاعت رسالت پناهى و طاعت امیر المؤمنین که آن امن است اگر به سوى او شتاب کنید. و خدا را شکر گویید و حظّ او را ان شاء الله بشناسید.»

===متن نوشته شده توسط امام رضا ===
[[مأمون]] سپس از [[امام رضا علیه السلام|امام رضا]] علیه السلام درخواست کرد که سند ولیعهدى را با دست مبارک خود بنویسد و آن حضرت به شرح زیر نوشت:

«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم، الحمد للّه الفعّال لما یشاء، و لا معقّب لحکمه، و لا رادّ لقضائه، یعلم خائنة الاعین و ما تخفى الصّدور، و صلاته على نبیه محمّد خاتم النّبیین و آله الطّیبین الطّاهرین. مى ‌گویم: و من [[امام رضا|على بن موسى بن جعفر]] هستم. بدرستى که او (مأمون) - که [[خدا]] او را به استقامت کمک کند و در راه حق موفق بدارد- حق ما را شناخت به آنچه که دیگران نسبت به آن جاهل بودند. پس ارحامى را که قطع شده بود پیوند داد، و نفوسى را که ترسیده بودند ایمنى بخشید، بلکه وقتى به تلف نزدیک بودند آنها را احیا کرد، و در حالتى که محتاج و فقیر بودند آنها را توانا و غنى ساخت. و این براى رضاى پروردگار جهانیان است که جز از او پاداش نمى‌ خواهد، و زود باشد که خدا شاکران را جزاى خوب دهد و مزد نیکوکاران را ضایع نکند. و او عهد خلافت و امارت کبراى خود را به من واگذار کرد، اگر بعد از او باقى بمانم. چه بسا کسى که عقده‌ اى را مى ‌گشاید و خداى سبحان امر به بستن آن مى ‌کند و اگر کوزه شکست خدا پیوستن و استوارى آن را مى ‌خواهد، پس به حقیقت [[مباح]] مى ‌گرداند [[حرام]] او را، و [[حلال]] مى ‌کند حرام او را. پس اگر امام را سرزنش نمایند و حرمت اسلام را پاره کنند- چنانکه در گذشته کردند (یعنى [[امام علی علیه السلام|امام على]])- صبر نسبت به این امور پیش آمده در پیش مى‌ گیرند، که شیوه او این است که ذکر شد و متعرّض ضررها نمى ‌شود به جهت ترس از پراکندگى و تفرقه مسلمانان، و از جهت نزدیک بودن به زمان [[جاهلیت|جاهلیت]] و منتظر فرصت بودن که ممکن است آفتى بسرعت به وجود آید.

و من خداى را بر نفس خود گواه مى‌ گیرم که اگر متولّى امر مسلمانان گردم و [[خلافت]] به حوزه من در آید درباره مردم به طور عام و درباره [[حکومت بنی عباس|بنى عباس]] به طور خاص عمل کنم به طاعت خدا و طاعت [[پیامبر اسلام|رسول خدا]] صلّى اللّه علیه و آله، و خون حرامى را نریزم، و فرجى را مباح نکنم، و مالى را حلال نگردانم مگر آن خونى را که حدود خدا به ریختن آن حکم کند، و فرایض او آن را مباح داند. و آنچه سعى و طاقت من است مبذول دارم و نفس خود را بر آن عهد استوار گردانم که خداى تعالى از آن پرسد و مى ‌فرماید: {{متن قرآن|«وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کانَ مَسْؤُلًا»}}.<ref>سوره اسراء/ ۳۴</ref> و اگر احداث کنم یا تبدیل یا تغییر کنم مستحق غیر شوم و متعرّض عقوبت گردم، و از خشم خدا به خدا پناه مى‌برم و در توفیق به اطاعت او به او رو مى‌آورم و از او مى‌خواهم که بین من و معصیتش حایل شود و به من و مسلمانان عافیت عطا فرماید. و جامعه و جَفر هر دو دلالت بر ضدّ این کنند؛ {{متن قرآن|«وَ ما أَدْرِی ما یُفْعَلُ بِی وَ لا بِکمْ»}}<ref>سوره احقاف/ ۹</ref>، {{متن قرآن|«إِنِ الْحُکمُ إِلَّا لِلَّهِ یقُصُّ الْحَقَّ وَ هُوَ خَیرُ الْفاصِلِینَ»}}.<ref>سوره انعام/ ۵۷</ref> لیکن من امتثال امر امیر المؤمنین نمودم و اختیار رضاى او کردم، خدا مرا و او را حفظ کند. و خدا را بر نفس خود گواه گرفتم به این، و {{متن قرآن|«کفى‌ بِاللَّهِ شَهِیداً»}}؛<ref>سوره رعد/ ۴۳</ref> (تنها گواهى خدا کافى است). و به خط خود در حضور امیر المؤمنین -اطال اللّه بقائه- نوشتم و در حضور [[فضل بن سهل]] و [[یحیی بن اکثم|یحیى بن اکثم]] و عبدالله بن طاهر و ثمامة بن اشرس و بشیر بن معتمر و حمّاد بن نعمان در [[ماه رمضان]] سال ۲۰۱ هجرى».
[[پرونده:سکه‌های ولایت‌عهدی.jpg|250px|thumb|left|درهم‌های نقره به نام مبارک [[امام رضا علیه السلام|امام رضا علیه السلام]]]]

===نوشته شاهدان===
[[فضل بن سهل]] وزیر مأمون نوشت: «ترسیم کرد امیر المؤمنین -اطال اللّه بقائه- قرائت این صفحه را که صفحه عهد و پیمان است، امید اینکه به آسانى از پل [[صراط]] بگذرد. پشت و روى این صفحه را در حرم سرور ما [[پیامبر اسلام|رسول خدا]] صلّى اللّه علیه و آله بین روضه و منبر در محل دید و گوش بزرگان [[بنی هاشم|بنى هاشم]] و سایر اولیا و لشکریان قرار دادند، بعد از استیفاى شرایط بیعت بر آنها به آنچه امیر المؤمنین بر آنها و بر جمیع مسلمین حجت را واجب گردانیده و از جهت بطلان شبهه که مورد اعتراض افکار جاهلین باشد: {{متن قرآن|«ما کانَ اللَّهُ لِیذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلى‌ ما أَنْتُمْ عَلَیه‌»}}».<ref>سوره آل عمران/ ۱۷۹</ref>

و یحیى بن اکثم قاضى نوشت به شرح ذیل: «گواهى مى‌ دهد یحیى بن اکثم بر مضمون این نامه پشت و روى آن و با خط خودش به تاریخ نوشت.»
و حماد بن نعمان نوشت ذیلا: «حمّاد بن نعمان به مضمون این نامه پشت و روى آن شهادت مى‌دهد.»
و بشر بن معتمر نوشت: «بشر بن معتمر به مانند آن گواهى داد و به خط و تاریخ خودش نوشت.»

==پانویس==
<references />
==منابع==
* پژوهشى دقیق در زندگانى امام رضا علیه‌السلام، ترجمه حیاة الامام الرضا(ع)، باقر شریف قرشى/ مترجم سید محمد صالحى، جلد دوم، انشارات اسلامیة، تهران، ۱۳۸۲ ش.
{{شناختنامه امام رضا (ع)}}
[[رده:امام رضا علیه السلام]][[رده:تاریخ اسلام]]

سند حدیث

2026-06-02T08:14:44Z

مهدی موسوی:

{{خوب}}
'''«سند حدیث»''' به مجموعه افرادی گفته می‌شود که متن [[حدیث]] را یکی پس از دیگری از گوینده آن نقل می‌کنند. دانشمندان مسلمان به وسیله دو علم «[[رجال]]» و «[[درایه]]» به بررسی اسناد حدیث پرداخته و میزان اعتبار احادیث از نظر سند را تشخیص می‌دهند.

==تعریف سند==

[[حدیث]] کلامی است که بیانگر قول، فعل یا تقریر و تأیید [[معصوم]] است<ref>فرهنگ اصطلاحات حدیث، ص ۳۸</ref> و از دو قسمت «متن» و «سند» تشکیل شده است. «متن حدیث» جمله یا عبارتی است که بیانگر کلام، فعل و یا تقریر معصوم عليه السّلام باشد. و «سند حدیث» به سلسله راويان حديث تا معصوم اطلاق مى ‏شود.<ref>فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، ج‏۳، ص۵۹۳</ref>

سند حدیث به مرور زمان ایجاد می شود؛ زیرا [[محدث|محدثان]] و راویان، احادیث را برای یکدیگر نقل می‌کردند، نقل این افراد موجب پدید آمدن ضلع دیگری برای حدیث به عنوان «سند» شد؛ مثلاً وقتی به کتاب «[[الکافی (کتاب)|الکافی]]» نگاه می‌کنیم در روایتی چنین آمده است: «[[شیخ کلینی|محمد بن یعقوب]] از [[علی بن ابراهیم قمی|علی بن ابراهیم]] از پدرش از نوفلی از سکونی و او از [[امام صادق علیه السلام|امام صادق]] عليه السّلام روایت می‌کند که حضرت فرمود:...». به این قسمت از حدیث که اسامی راویان حدیث آمده است و در واقع جزو تعریف اصطلاحی حدیث نیست، بلکه از لوازم حدیث می‌باشد، سند گفته می شود.<ref>[http://http://www.islamquest.net/fa/archive/question/id21737 "سند حدیث"، پایگاه اسلام کوئست]</ref>

==بررسی سند حدیث==
جایگاه ویژه‌ی [[حدیث]] در انتقال آموزه های دینی باعث شده است کسانی برای کسب منافع شخصی یا دشمنی و ضربه زدن به [[دین]] در پی [[جعل حدیث]] و نسبت دادن آن به پیشوایان دین باشند. از این رو دانشمندان مسلمان اهتمام ویژه ای به احادیث نقل شده از [[پیامبر]] صلی الله علیه وآله و [[ائمه]] علیهم السلام داشته و هر نقلی را که مستند به ایشان باشد، پیش از نقد متنی و سندی، نپذیرند.

آنان علاوه بر بررسی دقیق «متن حدیث»، به بررسی «سند حدیث» نیز توجه ویژه داشته و علوم خاصی را در این رابطه وضع کرده اند که مهمترین آنها «[[علم رجال]]» و «[[مصطلح الحدیث|علم درایه]]» است.

===علم رجال===
در «علم رجال» درباره مشخصات راویان حدیث و صفات آنان گفتگو می شود. به وسیله‌ی این علم، حدیث شناسان می توانند نام و نشان راویان احادیث را بشناسند و با توجه به صفات آنها درباره اینکه تا چه اندازه می توان به روایتهایشان اعتماد کرد، تصمیم بگیرند. به عنوان مثال وقتی نام یکی از راویان حدیث در کتابهای رجالی در میان [[دروغ]] پردازان دیده شود، دیگر به روایتی که نقل کرده اعتمادی نیست.

تألیف کتاب در [[علم رجال]]: قبل از کتب رجالی فهرستی اربعه [[شیعه]] ( یعنی [[رجال کشی (کتاب)|رجال کشی]]، [[رجال نجاشی (کتاب)|فهرست نجاشی]]، [[رجال شیخ طوسی (کتاب)|رجال طوسی]]، [[فهرست شیخ طوسی (کتاب)|فهرست طوسی]])، اصحاب [[ائمه]] (ع) دارای کتب رجالی زیادی بودند؛ یعنی پالایش احادیث از زمان حضرات معصومین (ع) شروع شد و محدّثین ما با آگاهی از رجال احادیث اقدام به نوشتن احادیث می کردند، نه چشم بسته و بدون نقد و [[جرح و تعدیل]]. به عنوان مثال عبدالله بن جبله کنانی (م ۲۱۹ هـ)، محمد بن عیسی یقطینی، [[حسن بن محبوب]] (م ۲۲۴ هـ) و [[حسن بن علی بن فضال]] (م ۲۲۴ هـ) و دیگر اصحاب نیز هر کدام کتاب رجالی داشتند. بعد از این، کتب رجالی و فهرستی اربعه تألیف شد که سعی زیادی در شناخت روات و شناخت کتب روایات و صحت استناد آن به نویسندگانش نمودند.

===علم درایه===
[[مصطلح الحدیث|علم درایه]] یا مصطلح الحدیث نیز در کنار علم رجال به حدیث شناسان کمک می کند تا درجه اعتبار حدیث را بشناسند. علم درایه به بررسی و تحلیل سند می پردازد و معیارهایی برای نشان دادن قوت و ضعف سند حدیث ارائه می دهد؛ مثل اینکه آیا سند حدیث متصل است -یعنی آیا هر راوی مستقیماً از روای دیگری نقل کرده- یا اینکه نام تعدادی از راویان در سند حدیث از قلم افتاده است؟ یا اینکه آیا راوی این حدیث را خودش از معصوم شنیده یا از دیگری شنیده، ولی به معصوم نسبت داده است؟ یا اینکه فلان حدیث از چند طریق نقل شده و نقاط ضعف و قوت هر طریق چیست.

==اقسام حدیث از نظر سند==
دانشمندان علوم حدیث تقسیم بندی های مختلفی از لحاظ چگونگی سند حدیث ارائه نموده اند

*'''از نظر اعتبار سند''': حدیث از نظر میزان اعتبار سند به پنج دسته تقسیم شده است: [[حدیث صحیح]] • [[حدیث حسن‌‌‌‌‌‌]] • [[حدیث موثق]] • [[حدیث ضعیف]] • [[حدیث قوی]]
*'''از نظر تعداد راویان''': که به پنج گروه تقسیم می شود: [[حدیث مستفیض]] • [[حدیث مشهور‌]] • [[حدیث عزیز]] • [[حدیث مفرد]] • [[حدیث غریب]]
*'''از نظر اتصال یا انقطاع سند''': که سه دسته کلی است: [[حدیث متصل]] • [[حدیث مسند]] • [[حدیث منقطع]] (شامل: [[حدیث مرسل]] • [[حدیث معضل‌]] • [[حدیث معلّق‌]] • [[حدیث مقبول]] • [[حدیث مقطوع‌]] • [[حدیث مرفوع‌‌]])

==پانویس==
<references />
==منابع==

*درایة الحدیث؛ بازپژوهی مصطلحات حدیثی در نگاه فریقین، شادی نفیسی، انتشارات سمت.
*فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم‌السلام، محمود هاشمى شاهرودى، مركز پژوهشهاى فارسى الغدير، قم، ۱۴۲۶ق.
*فرهنگ اصطلاحات حدیث، محمد یوسف حریری، انتشارات هجرت، قم، ۱۳۸۱ش.
{{اصطلاحات حدیثی}}
[[رده:حدیث]][[رده:اصطلاحات حدیثی]][[رده:مقاله های مهم]]
{{سنجش کیفی
|سنجش=شده
|شناسه= خوب
|عنوان بندی مناسب= خوب
|کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= خوب
|جامعیت= خوب
|رعایت اختصار= خوب
|سیر منطقی= خوب
|کیفیت پژوهش= خوب
|رده= دارد
}}

سید علی حسینی خامنه ای

2026-06-02T07:20:22Z

مهدی موسوی:

{{خوب}}
'''«آیت‌الله سید علی حسینی خامنه‌ای»''' (۱۳۱۸-۱۴۰۴ ش)، دومین رهبر انقلاب اسلامی [[ایران]]، و از فقها و مراجع بزرگ تقلید [[شیعه]] معاصر بود. او پیش از انقلاب اسلامی ایران از روحانیون مبارز و مجاهد علیه رژیم پهلوی بود و نقش مؤثری در پیروزی انقلاب اسلامی داشت و پس از انقلاب نیز مسؤلیت‌های مهمی چون ریاست جمهوری، ریاست مجمع تشخیص مصلحت نظام و [[امام جمعه|امامت جمعه]] تهران را برعهده داشته است. آثاری چون: «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن»، «روح توحید، نفی عبودیت غیر خدا» و دو ترجمه «صلح امام حسن» و «آینده در قلمرو اسلام» از تألیفات ایشان می‌باشد. آیت‌الله سید علی حسینی خامنه‌ای سرانجام در نهم اسفند ۱۴۰۴ شمسی، در تجاوز مشترک آمریکا و رژیم صهیونیستی به خیابان پاستور [[تهران]]، به [[شهادت در راه خدا|شهادت]] رسیدند.

{{شناسنامه عالم
||نام کامل = سید على حسینی خامنه‌ای
||تصویر= [[پرونده:Khameneh.jpg|۲۲۰px]]
||زادروز = ۱۳۱۸ شمسی
|زادگاه = [[مشهد]]
|وفات = ۱۴۰۴ شمسی
|مدفن =
|اساتید = [[آیت الله بروجردی|آیت‌الله بروجردی]]، [[امام خمینى]]، [[سید محمدهادی میلانی]]، [[شیخ مجتبی قزوینی]]، [[علامه طباطبائى]]،...
|شاگردان =
|آثار = طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، روح توحید؛ نفی عبودیت غیر خدا، پیشوای صادق، از ژرفای نماز، [[چهار کتاب اصلی علم رجال]]، غناء، انسان ۲۵۰ ساله،...
}}

==ولادت و کودکی==
سید علی حسینی خامنه‌ای -فرزند آیت‌الله [[سید جواد خامنه ای|سید جواد حسینی خامنه‌ای]]-، در فروردین‌ماه سال ۱۳۱۸ شمسی چشم به جهان گشود. زندگى خانواده او در کودکی اش با [[قناعت]] و سادگی همراه بود. ایشان در ضمن بیان نخستین خاطره‌هاى زندگى خود از وضع و حال زندگى خانواده شان چنین مى‌گویند: «پدرم روحانى معروفى بود، اما خیلى پارسا و گوشه‌گیر... زندگى ما به سختى مى‌گذشت. من یادم هست شب‌هایى اتفاق مى‌افتاد که در منزل ما شام نبود!...».

==تحصیلات و استادان==
سید علی خامنه‌ای از چهار سالگى به همراه برادر بزرگش سید محمد، به مکتب سپرده شد تا [[الفبا]] و [[قرآن]] را یاد بگیرند. سپس، دو برادر در مدرسه تازه تأسیس اسلامى «دارالتعلیم دیانتى» دوران تحصیل ابتدایى را گذراندند.

وی هم‌زمان با تحصیل در کلاس پنجم دبستان، تحصیلات مقدماتی حوزوی را نیز آغاز کرد. شوق وافر او به تحصیلات حوزوی و تشویق والدین سبب شد که پس از اتمام دوره‌ی دبستان، وارد دنیای طلبگی شود.

او کتب ادبى از قبیل «[[جامع المقدمات (کتاب)|جامع المقدمات]]»، «سیوطى»، «مغنى» را نزد مدرسان مدرسه «سلیمان خان» و «نواب» خواند و پدرش [[سید جواد خامنه ای|سید جواد خامنه‌ای]] نیز بر درس فرزندانش نظارت مى‌کرد. کتاب «[[معالم الدین و ملاذ المجتهدین (کتاب)|معالم]]» را نیز در همان دوره خواند.

سپس «[[شرایع الاسلام|شرایع الاسلام]]» و «[[الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة|شرح لمعه]]» را در محضر پدرش و مقدارى را نزد مرحوم «آقا میرزا مدرس یزدى» و «[[فرائد الاصول (کتاب)|رسائل]]» و «[[مکاسب]]» را در حضور آیت‌الله [[شیخ مجتبی قزوینی]] و بقیه دروس سطح [[فقه]] و [[اصول فقه‌‌‌‌|اصول]] را نزد پدرش خواند و دوره مقدمات و سطح را به طور کم‌سابقه و شگفت‌انگیزى در پنچ سال و نیم به اتمام رساند.

'''حوزه علمیه نجف اشرف:'''

آیت الله خامنه‌اى که از هیجده سالگى در [[مشهد]] درس خارج فقه و اصول را نزد مرجع بزرگ آیت الله [[سید محمدهادی میلانی]] شروع کرده بود، در سال ۱۳۳۶ به قصد زیارت [[عتبات عالیات|عتبات عالیات]]، به همراه خانواده عازم [[نجف]] اشرف شد و در مدت اقامت خود در آنجا درس‌هاى خارج مجتهدان بزرگ حوزه نجف از جمله [[سید محسن حکیم|سید محسن حکیم]]، [[آیت الله سید محمود شاهرودی|سید محمود شاهرودى]]، میرزا باقر زنجانى، [[سید یحیی مدرسی‌زاده یزدی|سید یحیى مدرسی یزدى]] و [[سید حسن بجنوردی|میرزا حسن بجنوردى]] حاضر شد، ولی به دلیل عدم تمایل پدر برای اقامت در آن شهر، به مشهد بازگشت و به مدت یک سال دیگر در درس آیت‌الله میلانی حاضر شد. سپس در سال ۱۳۳۷ شمسی برای ادامه تحصیل عازم [[حوزه علمیه قم|حوزه‌ی علمیه‌ی قم]] شد.

'''حوزه علمیه قم:'''

آیت الله خامنه‌اى از سال ۱۳۳۷ تا ۱۳۴۳ در حوزه علمیه قم به تحصیلات عالى در فقه و اصول و [[فلسفه]]، مشغول شد و از محضر اساتیدی چون [[آیت الله بروجردی|آیت الله العظمى بروجردى]]، [[امام خمینى]]، [[شیخ مرتضى حائرى یزدی|شیخ مرتضى حائرى یزدى]] و [[علامه طباطبائى]] استفاده کرد. در سال ۱۳۴۳، از مکاتباتى که با پدرش داشت، متوجه شد که یک چشم پدر نابینا شده است. در پی این خبر، او برای مواظبت از پدر و مادر به مشهد بازگشت که خود در این مورد مى‌گوید: «به مشهد رفتم و خداى متعال توفیقات زیادى به ما داد. به هر حال به دنبال کار و وظیفه خود رفتم. اگر بنده در زندگى توفیقى داشتم، اعتقادم این است که ناشى از همان برّى است که به پدر، بلکه به پدر و مادر انجام داده‌ام».

سید علی خامنه‌ای در مشهد بار دیگر در جلسات درس آیت‌الله [[سید محمدهادی میلانی]] حضور یافت که تا سال ۱۳۴۹ ادامه داشت. او از ابتدای حضور در مشهد، به تدریس سطوح عالی فقه و اصول (رسائل، مکاسب و [[کفایة الاصول (کتاب)|کفایه]]) و برگزاری جلسات [[تفسیر قرآن|تفسیر]] برای عموم همت گماشت. در این جلسات، جمعیت کثیری از قشر جوان به ویژه دانشجویان حضور پیدا می‌کردند.

==آثار و تألیفات==
آیت الله سید علی خامنه‌ای تحقیق و تألیف را از دوران طلبگی آغاز کرده و تقریرات دروس استادان خود را می‌نوشتند. اندیشه‌‌های ایشان در قالب مجموعه‌ای مفصل به نام «حدیث ولایت» جمع‌آوری شده است. کتاب‌های متعددی نیز به صورت موضوعی از سخنان و پیام‌های مکتوب وی گردآوری و منتشر شده است. «فلسطین از منظر آیت الله خامنه‌ای»، کتابی است به زبان فارسی، نوشته سعید صلح‌میرزائی‌ که حاوی نظرات و بیانات آیت الله خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران درباره مسأله [[فلسطین]] است. برخی آثار آیت الله خامنه‌ای عبارتند از:
[[پرونده:Kham (1).jpg|thumb|left|آثار مقام معظم رهبری]]

#[[چهار کتاب اصلی علم رجال]]
#پیشوای صادق
#از ژرفای نماز
#صبر
#روح توحید: نفی عبودیت غیر خدا
#گزارشی از سابقه تاریخی و اوضاع کنونی حوزه علمیه مشهد
#طرح کلی اندیشه اسلامی در [[قرآن]]: مجموعه سخنان آیت الله خامنه‌ای است که در [[ماه رمضان]] سال ۱۳۵۳ش در مسجد امام حسن (ع) [[مشهد]] ایراد شده است. این کتاب در اواسط دهه ۱۳۵۰ش با نام سید علی حسینی منتشر شد و در اسناد [[ساواک]] به تألیف آن توسط آیت الله خامنه‌ای اشاره شده است.
#غناء: این کتاب شامل ۷۶ جلسه درس خارج آیت‌الله خامنه‌ای درباره غِناء و موسیقی است که در سال‌های ۱۳۷۸-۱۳۸۸ش ارائه شده است.
#انسان ۲۵۰ ساله، کتابی حاوی بخش‌هایی از سخنان پراکنده و برخی از نوشته‌های آیت‌الله خامنه‌ای درباره زندگی سیاسی [[ائمه|امامان شیعه]].
#شعاعی از نیّر اعظم با عنوان فرعی «رهیافتی به منظومه فکری رهبر معظم انقلاب اسلامی حضرت آیت الله خامنه‌ای درباره [[حضرت محمد]] صلی الله علیه وآله». این کتاب مجموعه‌ای از سخنان آیت‌الله خامنه‌ای درباره پیامبر اسلام(ص) است که در موقعیت‌های مختلف بیان کرده است.
#آفتاب در مصاف، مجموعه سخنان آيت‌الله خامنه‌ای درباره [[امام حسین]] (علیه السلام) و حوادث قبل و بعد از قیام [[کربلا]] است. این سخنان از بین بیانات سالهای ۱۳۵۷ تا سال ۱۳۹۰ش او جمع‌آوری شده است.

کتاب‌هایی که توسط ایشان ترجمه شده‌اند، عبارتند از:

#آینده در قلمرو اسلام، نوشته [[سید قطب]].
#صلح [[امام حسن علیه السلام|امام حسن]] (علیه السلام): پرشکوه‌ترین نرمش قهرمانانه تاریخ، نوشته شیخ راضی آل یاسین.
#جلد اول [[فى ظلال القرآن (کتاب)|تفسیر فی ظلال القرآن]]، نوشته سید قطب.
#مسلمانان در نهضت آزادی هندوستان، نوشته عبدالمنعم النمر.
#ادعانامه علیه تمدن غرب، نوشته سید قطب.

==مبارزات سیاسى==

به گفته آیت الله خامنه‌اى نخستین جرقه‌هاى سیاسى و مبارزاتى و دشمنى با [[طاغوت]] را «[[شهید نواب صفوی|سید مجتبى نواب صفوى]]» در ذهن ایشان زده است. هنگامی‌ که شهید نواب صفوى با عده‌اى از «فدائیان اسلام» در سال ۱۳۳۱ به [[مشهد]] رفته و در مدرسه سلیمان خان، سخنرانى پرهیجان و بیدارکننده‌اى در موضوع احیاى [[اسلام]] و حاکمیت [[احکام شرعی|احکام]] الهى، و فریب و نیرنگ شاه و انگلیس و دروغگویى آنان به ملت [[ایران]]، ایراد کردند، آیت الله خامنه‌اى که آن روز از طلاب جوان مدرسه سلیمان خان بود، به شدت تحت تأثیر سخنان آتشین نواب واقع شد.

'''اولین بازداشت:'''

آیت الله خامنه‌اى از سال ۱۳۴۱ که در [[قم]] حضور داشت و حرکت انقلابى و اعتراض‌آمیز [[امام خمینى]] (قدس سره) علیه سیاست‌هاى ضداسلامى و آمریکا پسند محمدرضا شاه پهلوى، آغاز شد، وارد میدان مبارزات سیاسى شد و در [[ماه محرم|محرم]] سال ۱۳۴۲ش از سوى امام خمینى مأموریت یافت که پیام ایشان را به [[سید محمدهادی میلانی|آیت الله میلانى]] و علماى [[خراسان]] در خصوص چگونگى برنامه‌هاى تبلیغاتى روحانیون در ماه محرم و افشاگرى علیه سیاست‌هاى آمریکایى شاه و اوضاع ایران و حوادث قم، برساند. او این مأموریت را انجام داد و خود نیز براى تبلیغ، عازم شهر بیرجند شد و در راستاى پیام امام خمینى، به تبلیغ و افشاگرى علیه رژیم پهلوى و آمریکا پرداخت. بدین خاطر در ۹ محرم «۱۲ خرداد ۱۳۴۲» دستگیر و یک شب بازداشت شد و فرداى آن به شرط این که منبر نرود و تحت نظر باشد آزاد شد. با پیش آمدن حادثه خونین ۱۵ خرداد، باز هم ایشان را از بیرجند به مشهد آورده، تحویل بازداشتگاه نظامى دادند و ده روز در آنجا با سخت‌ترین شرایط و شکنجه و آزارها زندانى شد.

'''دومین بازداشت:'''
[[پرونده:Kham (2).jpg|thumb|left|مقام معظم رهبری در زندان ساواک]]

در بهمن ۱۳۴۲ ([[رمضان]] ۱۳۸۳) آیت الله خامنه‌اى با عده‌اى از دوستانشان بر اساس برنامه حساب شده‌اى به مقصد کرمان حرکت کردند. پس از دو-سه روز توقف در کرمان و سخنرانى و منبر و دیدار با علما و طلاب آن شهر، عازم زاهدان شدند. سخنرانى‌ها و افشاگرى هاى پرشور ایشان به ویژه در ایام ششم بهمن - سالگرد انتخابات و رفراندوم قلابى شاه - مورد استقبال مردم قرار گرفت. اوج سخنرانی افشاگرانه ایشان در روز پانزدهم ماه [[ماه رمضان|رمضان]] مصادف با میلاد [[امام حسن]] علیه السلام بود که پس از آن [[ساواک]] شبانه ایشان را دستگیر و با هواپیما روانه [[تهران]] کرد. او اینبار حدود دو ماه ـ به صورت انفرادى ـ در زندان قزل قلعه زندانى شد و انواع اهانت‌ها و شکنجه‌ها را تحمل کرد.

'''سومین و چهارمین بازداشت:'''

آیت الله خامنه‌ای در زمره‌ی روحانیونی بود که اندکی پس از تبعید امام خمینی به [[ترکیه]] با نگارش نامه‌ای به دولت وقت ـ دولت امیرعباس هویدا ـ در ۲۹ بهمن ۱۳۴۳ به اوضاع نابسامان کشور و تبعید امام خمینی اعتراض کردند. سیدعلی خامنه‌ای به همراه عبدالرحیم ربانی شیرازی، علی فیض مشکینی، [[ابراهیم امینی]]، مهدی حائری تهرانی، [[حسینعلی منتظری نجف آبادی|حسینعلی منتظری]]، احمد آذری قمی، [[آیت الله علی قدوسی|علی قدوسی]]، [[اکبر هاشمی رفسنجانی]]، سید محمد خامنه‌ای و [[محمدتقی مصباح یزدی]] اعضای گروه یازده نفر بودند که با هدف تقویت و اصلاح [[حوزه علمیه قم|حوزه‌ی علمیه‌ی قم]] برای مبارزه با رژیم پهلوی شکل گرفت. از این گروه به‌عنوان اولین تشکیلات سری حوزه‌ی علمیه‌ی قم یاد می‌شود، فعالیت این گروه در اواخر سال ۱۳۴۵ش توسط ساواک کشف و به دنبال آن برخی از اعضا دستگیر و برخی دیگر، از جمله آیت‌الله خامنه‌ای تحت تعقیب قرار گرفتند.

در پی دستگیری و تبعید آیت‌الله سید حسن قمی در فروردین ۱۳۴۶ که به دنبال سخنرانی ضد رژیم او در [[مسجد گوهرشاد]] صورت گرفت، آیت‌الله خامنه‌ای از آیت‌الله میلانی خواست به این اقدام اعتراض کند. این اقدام وی سبب شد مأموران ساواک از حضور او در مشهد اطلاع یافته و در ۱۴ فروردین همان سال، در مراسم [[تشییع جنازه]] استادش آیت‌الله [[شیخ مجتبی قزوینی]]، وی را دستگیر کنند و او را تا ۲۶ تیر همان سال در زندانی کنند.

'''پنجمین بازداشت:'''

آیت الله خامنه‌اى درباره پنجمین بازداشت خویش توسط ساواک مى‌نویسد: «از سال ۴۸ زمینه حرکت مسلحانه در ایران محسوس بود. حساسیت و شدت عمل دستگاه‌هاى جارى رژیم پیشین نیز نسبت به من، که به قرائن دریافته بودند چنین جریانى نمى‌تواند با افرادى از قبیل من در ارتباط نباشد، افزایش یافت. سال ۵۰ مجدداً و براى پنجمین بار به زندان افتادم. برخوردهاى خشونت آمیز ساواک در زندان آشکارا نشان مى‌داد که دستگاه از پیوستن جریان‌هاى مبارزه مسلحانه به کانون‌هاى تفکر اسلامى به شدت بیمناک است و نمى‌تواند بپذیرد که فعالیت‌هاى فکرى و تبلیغاتى من در مشهد و تهران از آن جریان‌ها بیگانه و به کنار است. پس از آزادى، دایره درس‌هاى عمومى [[تفسیر قرآن|تفسیر]] و کلاس‌هاى مخفى ایدئولوژى و... گسترش بیشترى پیدا کرد».

'''بازداشت ششم:'''

در بین سال‌هاى ۱۳۵۰ـ۱۳۵۳ درس‌هاى تفسیر و ایدئولوژى آیت الله خامنه‌اى در سه [[مسجد]] «کرامت»، «امام حسن علیه السلام» و «میرزا جعفر» [[مشهد]] مقدس تشکیل مى‌شد و هزاران نفر از مردم مشتاق به ویژه جوانان آگاه و روشن‌فکر و طلاب انقلابى و معتقد را به این سه مرکز مى‌کشاند و با تفکرات اصیل اسلامى آشنا مى‌ساخت. درس [[نهج البلاغه]] ایشان از شور و حال دیگرى برخوردار بود و در جزوه‌هاى کپى شده تحت عنوان: «پرتوى از نهج البلاغه» تکثیر و دست به دست مى‌گشت.

این فعالیت‌ها موجب شد که در دى ماه ۱۳۵۳، [[ساواک]] بى‌رحمانه به خانه آیت الله خامنه‌اى در مشهد هجوم برده، ایشان را دستگیر و بسیارى از یادداشت‌ها و نوشته‌هایشان را ضبط کنند. این ششمین و سخت‌ترین بازداشت ایشان بود و تا پاییز ۱۳۵۴ در زندان کمیته مشترک شهربانى زندان بودند. در این مدت در سلولى با سخت‌ترین شرایط نگه داشته شدند. سختى‌هایى که ایشان در این بازداشت تحمل کردند، به تعبیر خودشان «فقط براى آنان که آن شرایط را دیده‌اند، قابل فهم است». پس از آزادى از زندان، به مشهد مقدس برگشتند و باز هم همان برنامه و تلاش‌هاى علمى و تحقیقى و انقلابى ادامه داشت. البته دیگر امکان تشکیل کلاس‌هاى سابق را به ایشان ندادند.

'''در تبعید:'''
[[پرونده:Kham (3).jpg|thumb|left|مقام معظم رهبری در ایرانشهر]]

به دنبال درگذشت آیت‌الله [[سید مصطفی خمینی]] در اول آبان ۱۳۵۶ در [[نجف]] اشرف، و تحولاتی که در پی آن پدید آمد، نهضت اسلامی وارد مرحله‌ی نهایی خود شد و حرکتهای جدی برای پیروزی انقلاب آغاز گردید. رژیم پهلوی هم در واکنش به این فعالیتها، با سرکوب و خفقان، فعالیتهای مبارزان را محدودتر کرد. به دنبال اجرای این سیاست، برخی از مبارزان سرشناس به تبعید محکوم شدند که آیت‌الله خامنه‌ای هم در زمره‌ی آنان بود. او توسط رژیم پهلوى به سه سال تبعید در ایرانشهر سیستان محکوم گردید. در اواسط سال ۱۳۵۷ با اوج‌گیرى مبارزات عموم مردم مسلمان و انقلابى ایران، ایشان از تبعیدگاه آزاد شده به مشهد مقدس بازگشتند و در صفوف مقدم مبارزات مردمى علیه رژیم پهلوى قرار گرفت.

'''در آستانه پیروزى انقلاب:'''

با شتاب گرفتن روند فروپاشی حکومت پهلوی و نمایان شدن نشانه‌های پیروزی نهایی نهضت اسلامی، [[امام خمینی]] در ۲۲ دی ۱۳۵۷ فرمان تشکیل [[شورای انقلاب اسلامی]] را صادر کرد. آیت‌الله خامنه‌ای که از سوی امام به عضویت آن شورا انتخاب شده بود، با نقش محوری که در تحولات انقلاب اسلامی در مشهد داشت، این شهر را ترک و در اواخر دی ۱۳۵۷ به [[تهران]] آمد و در مدرسه‌ی رفاه مستقر شد و همگام با دیگر مبارزان، به‌ویژه [[شهید بهشتی]]، [[مرتضی مطهری|شهید مطهری]] و [[شهید مفتح]] برای تدارک مرحله‌ی نهایی پیروزی انقلاب اسلامی و برنامه‌ریزی برای آینده، نقش فعالی برعهده گرفت. پس از تشکیل کمیته‌ی استقبال از امام خمینی توسط شورای انقلاب اسلامی، وی مسئولیت کمیته‌ی تبلیغات آن را عهده‌دار شد.

به دنبال بسته شدن فرودگاههای کشور به دستور بختیار و ممانعت از بازگشت امام خمینی به ایران، آیت‌الله خامنه‌ای به همراه آیت‌الله بهشتی و چند تن از روحانیون مبارز سرشناس در اعتراض به این اقدام دولت، در [[مسجد]] دانشگاه تهران تحصن عظیمی را سامان‌دهی کردند که با پیوستن سایر علما، دانشگاهیان و مردم ابعاد وسیعی به خود گرفت.

شب قبل از آغاز تحصن، آیت‌الله بهشتی در بهشت‌زهرا سخنرانی کرد و آیت‌الله خامنه‌ای قطعنامه‌ای را که خود تهیه کرده بود برای مردم قرائت نمود و با این برنامه، تحصن روز بعد در مسجد دانشگاه تهران قطعیت یافت. آیت‌الله خامنه‌ای در طول تحصن با تشکیل ستادی و با مشارکت برخی از مبارزین متحصن به اقداماتی دست زدند که عمده‌ترین آنها انجام سخنرانی، انتشار اعلامیه و انتشار نشریه‌ای به نام «تحصن» بود. متحصنان در روز هشتم بهمن با صدور اعلامیه‌ای تأکید کردند تا باز شدن فرودگاهها به روی امام خمینی به تحصن خود ادامه خواهند داد. این تحصن که تا صبح روز ۱۲ بهمن ادامه یافت، مسجد دانشگاه تهران را به کانونی تأثیرگذار در روند مبارزه تبدیل کرد. در لحظه‌ی تاریخی ورود امام خمینی به میهن در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷، آیت‌الله خامنه‌ای به همراه علما، روحانیون و مبارزان اسلامی برای استقبال از امام خمینی در فرودگاه مهرآباد حضور یافت.

در طول دهه‌ی فجر انقلاب اسلامی، آیت‌الله خامنه‌ای همواره در کنار امام خمینی بود و در بسیاری از امور به ایشان مشورت می‌داد و همچنین مسئولیت کمیته‌ی تبلیغات دفتر امام را با هدف مقابله با توطئه‌های خبری و تبلیغاتی مخالفان داخلی و خارجی حکومت اسلامی، مقابله با فرصت‌طلبی‌های احزاب و گروههای گوناگون سیاسی، تنظیم و انتشار اخبار و انتشار نشریه‌ای به نام «امام» بر عهده داشت. خود نیز چند مقاله نوشت و در آن نشریه منتشر کرد.

==فعالیت‌های پس از انقلاب==

آیت الله خامنه‌اى پس از پیروزى انقلاب اسلامى نیز همچنان پرشور و پرتلاش به فعالیت‌هاى ارزشمند اسلامى و در جهت نزدیکتر شدن به اهداف انقلاب اسلامى پرداختند که همه در نوع خود و در زمان خود کم‌نظیر و بسیار مهم بودند که در این مختصر فقط به ذکر رئوس آن‌ها مى‌پردازیم:

*پایه‌گذارى «حزب جمهورى اسلامى» با همکارى و همفکرى علماى مبارز و هم‌رزم خود از جمله: [[شهید بهشتی|شهید بهشتى]]، [[محمدجواد باهنر|شهید باهنر]]، [[اکبر هاشمی رفسنجانی|هاشمى رفسنجانى]] و... در اسفند ۱۳۵۷؛
*معاونت وزارت دفاع در سال ۱۳۵۸؛
*سرپرستى سپاه پاسداران انقلاب اسلامى، ۱۳۵۸؛
*[[امام جمعه]] تهران، ۱۳۵۸؛

[[پرونده:Kham (4).jpg|thumb|left|مقام معظم رهبری در نماز جمعه]]

*نماینده امام خمینی قدس سره در شوراى عالى دفاع، ۱۳۵۹؛
*نماینده مردم [[تهران]] در مجلس شوراى اسلامى، ۱۳۵۸؛
*حضور فعال و مخلصانه در لباس رزم در جبهه‌هاى دفاع مقدس؛
*ترور نافرجام ایشان توسط [[نفاق|منافقین]] در ششم تیرماه ۱۳۶۰ در مسجد ابوذر تهران؛
*ریاست جمهورى؛ به دنبال شهادت [[محمد علی رجایی|محمدعلى رجایى]] دومین رئیس جمهور ایران، آیت الله خامنه‌اى در مهرماه ۱۳۶۰ با کسب بیش از شانزده میلیون رأى مردمى و حکم تنفیذ امام خمینى به مقام ریاست جمهورى ایران اسلامى برگزیده شدند. همچنین از سال ۱۳۶۴ تا ۱۳۶۸ براى دومین بار به این مقام و مسئولیت انتخاب شدند.
*ریاست شوراى انقلاب فرهنگی، ۱۳۶۰؛
*ریاست مجمع تشخیص مصلحت نظام، ۱۳۶۶؛
*ریاست [[شورای بازنگری در قانون اساسی|شوراى بازنگرى قانون اساسى]]، ۱۳۶۸؛
*رهبرى و [[ولایت]] امت، که از سال ۱۳۶۸، روز چهاردهم خرداد پس از رحلت رهبر کبیر انقلاب [[امام خمینی|امام خمینى]] (قدس سره) توسط مجلس خبرگان رهبرى به این مقام والا و مسئولیت عظیم انتخاب شدند.

==شهادت ==
آیت‌الله سید علی حسینی خامنه‌ای و تعدادی از نزدیکانشان در حمله مشترک آمریکا و رژیم صهیونیستی در صبح شنبه نهم اسفند ماه ۱۴۰۴ شمسی (۱۰ [[ماه رمضان ۱۴۴۷) به بیت رهبری در مجموعه پاستور تهران، به [[شهادت در راه خدا|شهادت]] رسیدند. در پی شهادت ایشان، در ایران ۴۰ روز عزای عمومی و ۷ روز تعطیل رسمی اعلام شد.
==منابع==

*[https://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/16337 علی‌اکبر ولایتی، مدخل "خامنه‌ای، آیت‌الله سیدعلی" در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]، بازیابی: ‏۵ مرداد ۱۳۹۸
*[http://www.leader.ir/langs/fa/index.php?p=bio پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری]، بازیابی: ‏۲۶ تیر ۱۳۹۱
*[https://www.khabaronline.ir/news/2188741 حضرت آیت‌الله خامنه‌ای رهبر معظم انقلاب اسلامی به شهادت رسیدند، خبر آنلاین، ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش]
*[[ویکی شیعه]]

==پيوندها==

*'''[http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource.do?action=resource&id=62960&scope=nBIWgj8Xfbpne2Kmnz2tlArfedRY0uyL&flowLastAction=view&from=search&query=%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87&field=&collectionPID=0&lang=&count=20&execute=true اجوبة الاستفتائات (رساله عملی آیت الله خامنه‌ای)]'''

{{سنجش کیفی
|سنجش=شده
|شناسه= خوب
|عنوان بندی مناسب= خوب
|کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= خوب
|جامعیت= خوب
|رعایت اختصار= خوب
|سیر منطقی= خوب
|کیفیت پژوهش= خوب
|رده= دارد
}}
==آرشیو عکس و تصویر==
<gallery mode="packed" heights="170">
پرونده:خامنه (1).jpg|alt=رهبری در اوایل تحصیل|سید علی حسینی خامنه ای در نوجوانی
پرونده:خامنه (22).jpg|سید علی حسینی خامنه ای در نوجوانی
پرونده:خامنه (3).jpg|از راست: سید علی حسینی خامنه ای، عباس غله زاری و ناشناس
پرونده:خامنه (4).jpg|از راست: عباس واعظ طبسی، سید علی حسینی خامنه ای و [[شهید سید عبدالکریم هاشمی‌نژاد|شهید عبدالکریم هاشمی‌نزاد]]
پرونده:خامنه (5).jpg|سید محمدجواد فضل الله و سید علی حسینی خامنه‌ای
پرونده:خامنه (13).jpg|1. [[امام خمینی|سید روح الله موسوی مصطفوی خمینی]]، 2. سید علی حسینی خامنه‌ای
پرونده:خامنه (6).jpg|سید علی حسینی خامنه‌ای
پرونده:خامنه (7).jpg|از راست: سید فخرالدین رحیمی، سید علی حسینی خامنه ای و ناشناس در دوران تبعید
پرونده:اردبیلی (6).jpg|از راست: [[عبدالله جوادی آملی]]، [[سید عبدالکریم موسوی اردبیلی|میرکریم موسوی کریمی]] (عبدالکریم موسوى اردبيلى)، [[محمدمهدی ربانی املشی|محمدمهدی ربانی رانکوهی]] (ربانی املشی)، سید علی حسینی خامنه ای و مرتضی مقتدایی
پرونده:خامنه (8).jpg|1. سید علی حسینی خامنه ای، 2. [[آیت الله سید عبدالله شیرازی|سیدعبدالله موسوی شیرازی]] در راهپیمایی
پرونده:محمدجواد باهنر (5).jpg|از راست: [[مرتضی مطهری]]، [[اکبر هاشمی رفسنجانی|اکبر هاشمی بهرمانی]] (رفسنجانی)، ناشناس، سید علی حسینی خامنه ای و [[محمدجواد باهنر]]
پرونده:خامنه (18).jpg|alt=رهبری و شهید دستغیب|سید علی حسینی خامنه ای و شهید [[سید عبدالحسین دستغیب]]
پرونده:احمد جنتی (22).jpg|1. سید علی حسینی خامنه ای، 2. عبدالرحیم ربانی شیرازی، 3. [[احمد جنتی]] و 4. میرکریم موسوی کریمی (عبدالکریم موسوی اردبیلی)
پرونده:خامنه (9).jpg|alt=رهبری در کنار پدر عزیزشان|[[سید جواد خامنه ای|سید جواد حسینی خامنه ای]] و سید علی حسینی خامنه‌ای
پرونده:اسدالله مدنی (111).jpg|1. [[سید محمود طالقانی]]، 2. [[شهید سید اسدالله مدنی]]، 3. سید علی حسینی خامنه ای، 4. [[محمدرضا مهدوی کنی]]، 5. میرکریم موسوی کریمی (عبدالکریم موسوی اردبیلی) و 6. علی اکبر فیض آلنی (مشکینی)
پرونده:خامنه ای0.jpg|سید علی حسینی خامنه ای در لباس احرام و در سرزمین وحی (حج سال 58 شمسی)
پرونده:خامنه (10).jpg|از راست: ناشناس، سید علی حسینی خامنه ای و شهید [[شهید مصطفی چمران|مصطفی چمران]] (لحظاتی بعد از ترور)
پرونده:خامنه (11).jpg|alt=رهبری با لباس شخصی|سید علی حسینی خامنه‌ای
پرونده:138912151214370829 11595-جهان-آرا.jpg|alt=رهبری در دفاع مقدس|از راست: ناشناس، سید علی حسینی خامنه ای و شهید محمد جهان‌آرا
پرونده:احمد جنتی (3).jpg|از راست: سید علی حسینی خامنه ای، صادق خلخالی، عبدالرحیم ربانی شیرازی، احمد جنتی، [[سید احمد خمینی|سید احمد موسوی مصطفوی خمینی]] و [[شهید بهشتی|شهید سید محمد حسینی بهشتی]]
پرونده:ابوالقاسم خزعلی (15).jpg|از راست: سید مهدی یثربی، [[یوسف صانعی]]، [[حسین نوری همدانی]]، [[مسلم ملکوتی]]، سید روح الله خاتمی، میرکریم موسوی کریمی (عبدالکریم موسوی اردبیلی)، علی اکبر فیض آلنی (مشکینی)، اکبر هاشمی بهرمانی (رفسنجانی)، سید علی حسینی خامنه ای، احمد جنتی و [[ابوالقاسم خزعلی]]
پرونده:مسلم ملکوتی (5).jpg|از راست: علی اکبر فیض آلنی (مشکینی)، سید علی قاضی عسکر، سید روح الله خاتمی، سید علی حسینی خامنه ای و مسلم ملکوتی
پرونده:حسن علی مروارید (12).jpg|alt=آیت الله مروارید و رهبری|از راست: مهدی غفاری، [[سید محمود هاشمی شاهرودی]]، [[حسن‌علی مروارید|حسن علی مروارید]]، علی مروارید، سید علی حسینی خامنه ای، علی‌اكبر الهی خراسانی در خانه پدری آیت‌الله خامنه‌ای - [[مشهد]]
پرونده:مرعشی (26).jpg|alt=آیت الله مرعشی نجفی و رهبری|از راست: ناشناس، [[سید شهاب الدین مرعشی نجفی|سید شهاب الدین حسینی مرعشی نجفی]]، محمد محمدی گلیایگانی و سید علی خامنه‌ای
پرونده:احمد جنتی (05).png|از راست: سید عبدالمجید ایروانی، محمدرضا مهدوی کنی، سید علی حسینی خامنه ای، [[آیت الله محی الدین انوری|محمدباقر محی الدین انواری]]، احمد جنتی، محسن مجتهد شبستری و محمدآقا امامی (امامی کاشانی)
پرونده:خامنه (14).jpg|alt=آیت الله بهاءالدینی و رهبری|سید علی حسینی خامنه ای و [[سید رضا بهاءالدینی]]
پرونده:ابراهيم اميني (5).jpg|از راست: اکبر هاشمی بهرمانی (رفسنجانی)، سید علی حسینی خامنه ای، مسلم ملکوتی، ناشناس، محمد دانش زاده قمی و [[ابراهیم امینی]]
پرونده:خامنه (15).jpg|alt=آیت الله بهجت و رهبری|سید علی حسینی خامنه ای و [[محمدتقی بهجت فومنی|محمدتقی بهجت]]
پرونده:خامنه (16).jpg|alt=عیادت رهبری از علامه حسن زاده|[[علامه حسن زاده آملی|حسن حسن زاده آملی]] و سید علی حسینی خامنه ای
پرونده:خامنه (19).jpg|مجتبی شهیدی کلهری (مجتبی تهرانی) و سید علی حسینی خامنه‌ای
پرونده:خامنه (20).jpg|alt=رهبری و آیت الله خوشوقت|سید علی حسینی خامنه ای و عزیزالله خوشوقت
پرونده:خامنه (17).jpg|از راست: جعفر ناصری، [[آیت الله ناصری|محمدعلی ناصری دولت آبادی]] و سید علی حسینی خامنه‌ای
پرونده:جعفر سبحانی (144).jpg|از راست: [[جعفر سبحانی]] و سید علی حسینی خامنه ای درون ضریح [[امام رضا علیه السلام]]
پرونده:امینی نجف آبادی (6).jpg|از راست: سید علی حسینی خامنه ای، سید محسن خرازی و ابراهیم امینی
پرونده:خامنه (12).jpg|alt=شناسنامه رهبری|شناسنامه سید علی حسینی خامنه‌ای
</gallery>

[[رده:علمای معاصر|خامنه ای،سيد علی]][[رده:علماء شیعه]]
[[رده:فقیهان]]
[[رده:مراجع تقلید]]
[[رده:ائمه جمعه]]
[[رده:دولتمردان]]
[[رده:مبارزان علیه پهلوی]]
[[رده:علمای شهید]]
[[رده:مقاله های ضروری]]

سنان بن انس

2026-06-02T06:08:22Z

مهدی موسوی:

{{مدخل دائرة المعارف|کتاب [[فرهنگ عاشورا(کتاب)|فرهنگ عاشورا]]}}

'''«سنان بن انس»''' از جنایتکاران جنگى در [[كربلا|کربلا]] که در سپاه [[عمر بن سعد]] بود و آخرین لحظه، او نیزه‌اى بر [[امام حسين|امام حسین]] علیه‌السلام زد و آن حضرت از اسب بر زمین افتاد.

به نقل بیشتر مورخان، او [[سر امام حسین علیه السلام|سر مقدس امام حسین‌]] علیه‌السلام را از پیکر جدا کرد و بر نیزه افراشت؛ گرچه برخى [[شمر]] یا [[خولی|خولى]] را بجای او گفته‌اند.<ref>بحارالانوار، مجلسی، ج ۴۵، ص ۵۵-۵۶.</ref> سنان بعدها نيز بخاطر همين جنايت، از [[عبیدالله بن زیاد]] جايزه مى‌طلبيد.

سرانجام در سال ۶۶ هجری در [[قیام مختار]]، کسانى چون ‌'''سنان بن انس''' که در واقعه [[عاشورا]] دستشان به خون شهدا آلوده شده بود، از دم تیغ گذرانده شده و به قتل رسیدند.<ref>در کربلا چه گذشت (ترجمه نفس المهموم)، ص ۷۷۶.</ref>
==پانویس==
<references />

==منابع==

* [[فرهنگ عاشورا (کتاب)|فرهنگ عاشورا]]، جواد محدثی، نشر معروف.

[[رده:دشمنان اهل البیت علیهم السلام]][[رده:سپاهیان عمر سعد در واقعه کربلا]][[رده:عاملان واقعه کربلا]]
{{الگو:واقعه عاشورا}}
{{قیام مختار}}

سنت

2026-06-02T05:33:45Z

مهدی موسوی:

{{خوب}}
'''«سُنّت»''' در لغت به معناى سیره و طریقه و شیوه و روش -خوب یا بد- است كه استمرار داشته باشد.<ref>لسان العرب، ج۱۳، ص۲۲۵؛ الإفصاح، ج‏۲، ص۱۲۸۰.</ref> در [[قرآن کریم]] گاهی سنّت صريحا به [[خدا]] نسبت داده شده و به معنای طريقۀ خدا است،<ref>قاموس قرآن، ج۳، ص۳۴۲.</ref> مثل: {{متن قرآن|«فَلَمْ يَكُ يَنفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ وَ خَسِرَ هُنَالِكَ الْكَافِرُونَ»}}<ref>[[سوره غافر]]، ۸۵.</ref> و می فرماید: {{متن قرآن|«... وَ لَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنظُرُونَ إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلًا»}}.<ref>[[سوره فاطر]]، ۴۳.</ref> «سُنَّة اللّه» به دو صورت گفته شده؛ يكى براى روش حکمت خدايى و ديگر روش طاعت و بندگى به او.<ref>ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن، ج۲، ص۲۶۵.</ref>

اما '''«سُنّت»''' در اصطلاح -بسته به مورد استفاده- معانی مختلفی دارد، از جمله:

*به معنای [[مستحب]]؛ که عمل به آن [[ثواب]] دارد و ترک آن [[عذاب|عقاب]] ندارد.
*عملی که مطابق عمل صاحب [[شرع]] است. در مقابل این لفظ، [[بدعت]] قرار دارد.
*سنت به معنای «سخن و عمل و تقریر<ref>مقصود از تقریر این است که شخصی در حضور پیامبر کاری را انجام دهد و آن حضرت در مورد آن ساکت بماند با اینکه به آن شخص توجّه داشته و به کار او آگاه است. چرا که سکوت ایشان دلیلی بر تأیید ایشان از کار آن شخص است. زیرا اگر آن را خلاف می دانستند بنا به وظیفه پیامبری و هدایت حتما تذکر می دادند.</ref> [[پیامبر اسلام|پیامبر]]» در نزد [[اهل سنت]] و «سخن و عمل و تقریر [[معصوم]]» نزد [[شیعه]]، یکی از [[منابع اجتهاد در فقه شیعه|منابع استنباط]] [[احکام شرعی]] است.<ref>رک: فرمانیان، فرق تسنن، ص۱۸.</ref>

«معصومین» در نزد شیعه علاوه بر [[پیامبر اسلام|پیامبر اکرم]]، [[ائمه اطهار|امامان]] و [[حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها|حضرت فاطمه]] (سلام الله علیهم اجمعین) هستند. دلیل شیعه در '''سنت''' دانستن قول و فعل و تقریر‌ [[ائمه اطهار]] و استناد بدانها -علاوه بر معصوم دانستن ایشان- که خود لزوم تبعیت از آنها را در پی دارد، برخى از آیات [[قرآن|قرآن مجید]] و احادیث [[متواتر]] است؛ از آن جمله [[حدیث ثقلین]] از پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله) است که فرمود: «من دو چیز گرانبها بعد از خود براى شما باقى مى‌گذارم که به آنها رجوع کنید و مادام که به این دو رجوع نمایید گمراه نخواهید شد، کتاب خدا و [[عترت|عترتم]]، یعنی [[اهل البیت|اهل بیتم]]».<ref>شیخ مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، ج۱، ص۲۳۳؛ صحیح ترمذی، حدیث ۳۷۸۶.</ref>

برخی از علمای [[اهل سنت]]، سنت [[صحابه]] را نیز همچون سنت پیامبر [[حجت]] دانسته‌اند.<ref>به عنوان نمونه: شاطبى در الموافقات، ج ۴، ص ۷۴. </ref> اهل سنت معتقدند هر کس اطلاق نام صحابی بر او صحیح باشد، [[عدالت|عادل]] است.<ref>الاصابة فى تمییز الصحابة، ج ۱، ص ۱۶۲.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
*الإصابة فى تمییز الصحابة، ابن حجر عسقلانی، بیروت، دارالکتب العلمیة، ط الأولى، ۱۴۱۵ق.
*فرق تسنن، مهدی فرمانیان، قم، نشر ادیان، ۱۳۸۶ش.
*الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، شیخ مفید، قم، موسسه آل البیت، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
*الإفصاح فى فقه اللغة، حسین یوسف موسى، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، چاپ چهارم، ۱۴۱۰ق.
{{فقه/اصول فقه}}
{{حدیث}}
[[رده:واژگان قرآنی]][[رده:اصطلاحات حدیثی]][[رده:منابع اجتهاد در فقه شیعه]]
{{سنجش کیفی
|سنجش=شده
|شناسه= خوب
|عنوان بندی مناسب= خوب
|کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= خوب
|جامعیت= متوسط
|رعایت اختصار= خوب
|سیر منطقی= خوب
|کیفیت پژوهش= خوب
|رده= دارد
}}

سنائی

2026-06-01T12:29:23Z

مهدی موسوی:

'''«حکیم سنائى غزنوی»''' (م، ۵۳۵ ق)، از بزرگترین شاعران [[شیعه|شیعى]] [[ایران]] و معروف‌ترین شاعر [[تصوف]] و بنیانگذار این فن در قرن ششم هجری است. او در آغاز جوانى شاعرى دربارى و مداح شاهان غزنوى بود، ولى بعد از سفر به [[خراسان]] و اقامت چند ساله در آن شهر و ملاقات با مشایخ تصوف، در او تغییرى ایجاد شد و كارش به [[زهد]] و انزوا و تأمل در حقایق [[عرفان|عرفانى]] كشید. در این دوره است كه او به سرودن [[قصیده|قصائد]] معروف خود در زهد و وعظ و عرفان و ایجاد منظومه‌‌هاى مشهور پرداخت. اثر سنائى در تغییر سبک [[شعر]] فارسى و ایجاد تنوع و تجدد در آن مسلم است. [[مولوی]] با وجود كمال فضل، خود را از متابعان حکیم سنائى مى‌داند.
[[پرونده:Sanaei.jpg|بندانگشتی|آرامگاه حکیم سنایی در غزنی افغانستان]]

== زندگی‌نامه ==
حکیم ابوالمجد مجدود بن آدم سنائى، شاعر عالیمقدار و عارف بلندمقام قرن ششم هجری و از استادان مسلم [[شعر]] فارسى است. لقب و نام او را به چند وجه نوشته اند، لیکن او خود به صورتى که نقل کرده ایم آورده و در «حدیقةالحقیقة» چنین گفته است:
{{بیت|هر که او گشته طالب مجد است|شفى او ز لفظ بوالمجد است}}
{{بیت|شعراء را به لفظ مقصودم|زین قِبَل نام گشت مجدودم}}

و از معاصران او نیز محمد بن على الرقاء نویسنده دیباچه حدیقةالحقیقة نام وى را "ابوالمجد مجدود بن آدم السنائى" آورده و این اشارات مسلم مى دارد که مجدالدین و محمد که بعضى نوشته اند، غلط و تحریفى از صورت صحیح اسم او است. در [[دیوان (شعر)|دیوان]] سنائى ابیاتى دیده مى شود که در آن اشاره به نام دیگرى براى شاعر هست یعنى در آنها گوینده خود را "حسن" خوانده است، مانند این [[بیت (شعر)|بیت]]:
{{بیت|پسرى دارى همنام رهى|کز تومى خدمت او جویم من}}
{{بیت|زآنکه نیکو کند از همنامى|خدمت خواجه حسن بنده حسن}}

و به همین سبب برخى از محققان معتقد شده اند که نام او اصلا حسن بوده است و بعدها "مجدود" نامیده شده و در ابیاتى که در حدیقه آمده و نقل کردە ایم اشاره مبهمى است بر این که مجدود نام ثانوى و به منزله عنوان و لقبى براى او است. ولادت او باید در اواسط یا اوائل نیمه دوم قرن پنجم در غزنین اتفاق افتاده باشد و او بعد از رشد در شاعرى و بلوغ و مهارت در این فن، به عادت زمان روى به دربار سلاطین نهاد و به دستگاه غزنویان راه جست و با رجال معاریف آن حکومت آشنائى حاصل کرد.

قدیمى ترین سلطانى که مدح وى در دیوان سنائى دیده مى شود، مسعود بن ابراهیم است (۴۹۲-۵۰۸) و بعد از او ذکر یمین الدوله بهرامشاه بن مسعود (۵۱۱-۵۵۲) را در دیوان وى و در حدیقه مشاهده مى کنیم. به هر حال سنائى در آغاز کار به مداحى اشتغال داشت و همان زندگى طرب آمیز شاعران دربارى را مى گذراند، ولى چنان که باید کام خود از روزگار حاصل نمى کرد و از اشعار آبدار استادانه خویش نصیبى نمى گرفت و رادمردان و ممدوحان موجبات رضاى وى را چنانکه باید فراهم نمى آوردند و او دردناک و مستمند در چنگ [[آز]] گرفتار بود تا آن که یکباره خرسندى پرده از روى زیباى خود برانداخت و او را از ظلمت طمع رهائى بخشید و جمال حق واله و شیداى وى ساخت، چنان که دست از جهان و جهانیان بشست، از آدمیان ببرید. از نیک و بد زمان و از غایت هشیارى بدگمان گشت، شاعرى مستغنى شد و بر دو کون آستین افشاند، چنانکه بهرام شاه از پى اعزاز وى خواست تا خواهر خود به او بدهد، نپذیرفت.

به هرحال سنائى که پیش ازین براى دو نان بر در دونان مى رفت، جمع را مکروه و طمع را محال شمرد و دانشى را که وسیله کدیه کرده بود، دست موزه تعلیم و ارشاد ساخت. اهل خانقاه درباره این تغییر حال او افسانه اى داشتند و معتقد بودند علت توجه شاعر به [[توحید]] و اعراض از دنیا، طعن و تعریض یکى از مجذوبان مشهور به "لاى خوار" بوده است و علت جعل آن داستان اعتقاد اهل سلوک است به این که تغییر حال ارباب طریقت همواره از تأثیر نفس یا نظر یکى از مشایخ و اقطاب بوده است، لیکن مسلم است که این حال در سنائى نتیجه تأثرى است که وى از شغل خویش داشته و ناکامى است که با همه فضل و دانش و طبع لطیف و قوى خود تحمل مى کرده و این معنى در اشعار روزگاران نخستین وى گاه دیده مى شود و بلوغ علم در وى به جائى کشید که او را به عالم حقیقت رهبرى کرد و از تحمل گرانجانى هاى اهل جاه و مقام برحذر داشت.

شاید درین امر معاشرت سنائى با سالکان راه [[عرفان]] که در آن ایام در بسیارى از بلاد و على الخصوص در بلاد مشرق پراکنده بودند، تأثیر داشت، خاصه که سنائى زود از غزنین پاى بیرون نهاد و در بلاد [[خراسان]] با رجال مختلف علم و عرفان معاشرت یافت و چند سال از دوره جوانى خود را در شهرهاى بلخ و سرخس و هرات و نیشابور گذراند و گویا در همان ایام که در بلخ بود راه [[کعبه]] پیش گرفت. در [[قصیده]] اى که به [[مطلع]] ذیل در اشتیاق کعبه سروده است:
{{بیت|گاه آن آمد که با مردان سوى میدان شویم|یک ره از ایوان بیرون آئیم و بر کیوان شویم}}

چنین برمى آید که سنائى با زن و فرزند و خانواده خود در خراسان به سر مى برده و پدر و مادر او هنگام عزیمت وى به [[مکه]] در قید حیات بوده اند و بنابراین سنائى در اوان سفر [[حج]] به پیرى نرسیده بود و هم درین اوقات افکار عرفانى و انقطاع از جهان در او قوت گرفته و مست شراب باقى و "از بود خود فانى" شده بود.

بعد از بازگشت از سفر مکه، شاعر مدتى در بلخ به سر برد و از آنجا به سرخس و مرو و نیشابور رفت و هرجا چندى در سایه تعهد و نیکو داشت بزرگان علم و رؤساى محل به سر برد تا در حدود سال ۵۱۸ به غزنین بازگشت. یادگارهاى پرارزش این سفر دراز، مقدارى از [[قصیده|قصاید]] و اشعار سنائى است که در خراسان سروده و کارنامه بلخ که در شهر بلخ ساخته است. امر مهمترى که در زندگى سنائى اثر فراوان کرده و براى او در همین سفر حاصل شده، تغییر حال و مجذوبیت او است که مخصوصا بر اثر معاشرت با دسته اى از رجال مهذب در بلخ و سرخس و مرو حاصل گردید و آثار این معاشرت ها و ارتباط ها در اشعار و نامه هاى بازمانده او مشهود است.

برخى از صاحبان تراجم، سنائى را شاگرد و پیرو شیخ ابویوسف یعقوب همدانى دانسته اند. ابویوسف همدانى از کبار مشایخ [[تصوف]] است که مدت ها در خراسان سکونت و در آن دیار اهمیت و شهرت داشت. نشست او بیشتر به مرو و هرات بود و گویا سنائى همانجا ها به خدمت او رسیده و از برکات انفاس او برخوردار شده باشد.

سنائى بعد از بازگشت به غزنین از جهان و جهانیان گوشه گرفت و به نظم اشعار خود ادامه داد و به اتمام کتاب حدیقةالحقیقة همت گماشت تا به سال ۵۳۵ هجری درگذشت و در غزنین به خاک سپرده شد. مرقد وى زیارتگاه خاص و عام است.

==مذهب سنائی==
سنائی در برخی از اشعارش از [[اهل بیت]] علیهم السلام سخن گفته و آنان را مدح کرده است؛ ازاین‌رو برخی او را [[شیعه]] دانسته‌اند. [[محمدعلی مدرس تبریزی]] در «[[ریحانة الادب (کتاب)|ریحانة الأدب]]»، دو کتاب «حدیقة الحقیقة» و «دیوان قصائد سنائی» را شامل اشعاری می‌داند که بر شیعه بودنِ سنائی دلالت صریح دارند. [[شیخ عباس قمی]] در «الکُنیٰ و الأَلقاب» با استناد به شعری از سنائی که در آن از خلافت [[امام علی]](ع) پس از [[عثمان]] با عبارت «زَهَقَ الباطل است و جاءَ الحق» (باطل نابود شد و حق آمد) یاد شده، نوشته است: او شیعه بوده و [[تقیه]] می‌کرده است. همچنین [[میرزا عبدالله افندی]] در کتاب «[[ریاض العلماء]]»، با استناد به ابیاتی از او که در آنها به [[حدیث غدیر]] اشاره شده، سنائی را شیعه دانسته است.

اشعار دیگری نیز در [[دیوان (شعر)|دیوان]] سنائی وجود دارد که گفته شده آنها را در پاسخ به سلطان سنجر سروده، زمانی که سلطان از مذهب سنائی پرسید. سنائی در این اشعار، امام علی(ع) را «مدینة العلم» خوانده و تنها او را شایسته امیری دانسته است؛ همچنین از غصب حق [[حضرت زهرا]](س) (ماجرای [[فدک]]) سخن گفته، به [[حدیث ثقلین]] اشاره کرده و اعتقاد به مذهب جعفری را لازم دانسته است:
{{بیت|چون همی دانی که شهر علم را حیدر درست|خوب نبود جز که حیدر میر و مهتر داشتن}}
{{بیت|مر مرا باری نکو ناید ز روی اعتقاد|حق زهرا بردن و دین پیمبر داشتن}}
{{بیت|آنکه او را بر سر حیدر همی خوانی امیر|کافرم گر می‌تواند کفش قنبر داشتن}}
{{بیت|جز کتاب الله و عترت ز احمد مرسل نماند|یادگاری کان توان تا روز محشر داشتن}}
{{بیت|گر همی مومن شماری خویشتن را بایدت|مهر زر جعفری بر دین جعفر داشتن}}
{{بیت|بندگی کن آل یاسین را به جان تا روز حشر|همچو بی‌دینان نباید روی اصفر داشتن}}

سنائی مدایحی هم درباره اهل‌ بیت(ع) از جمله [[امام علی]](ع)، [[حضرت زهرا]](س)، [[امام حسین]](ع) و [[امام رضا]](ع) دارد؛ در مدح امام علی(ع) می گوید:
{{بیت|آن ز فضل آفت سرای فضول|آن علمدار و علم‌دار رسول}}
{{بیت|آنکه در شرع تاج دین او بود|و آنکه تاراج کفر و کین او بود}}
{{بیت|نشنیده ز مصطفی تأویل|گشته مکشوف بر دلش تنزیل}}
{{بیت|مصطفی چشم‌روشن از رویش|شاد زهرا چو گشت وی شویش}}
{{بیت|نور علمش چشندهٔ کوثر|ناز تیغش کشندهٔ کافر}}
{{بیت|نائب مصطفی به روز غدیر|کرده در شرع مر ورا به امیر}}

گرچه رسول جعفریان معتقد است که اشعار «حدیقة الحقیقة» سنائی اظهارنظر درباره مذهب سنائی را مشکل می‌سازد؛ چرا که سنائی در این کتاب دیدگاهی وحدت‌گرایانه را بروز می‌دهد و به ستایش از [[پیامبر]](ص)، [[خلفای نخستین|خلفای سه‌گانه]]، [[امام علی]](ع)، [[امام حسن]](ع)، [[امام حسین]](ع)، [[ابوحنیفه]] و [[شافعی]] می‌پردازد.

== سبک شعری سنائی ==
سنائى بى تردید یکى از بزرگترین شاعران زبان فارسى و از جمله گویندگانى است که در تغییر سبک شعر فارسى و ایجاد تنوع و تجدد در آن مؤثر بوده و آثار او منشاء تحولات شگرف در سخن گویندگان بعد از وى شده است. هنگام مطالعه در اشعار و آثار سنائى خواننده با دو سبک سخن و دو سنخ فکر مواجه مى شود. این دوگانگى سبک و فکر سنائى مربوط به دو مرحله از زندگانى او مى باشد. در مرحله نخستین، سنائى شاعر دربارى و لهو پیشه بود و براى تحصیل دینار و درهم از مدح هیچکس امتناعى نداشت و آنچه به چنگ مى آورد صرف مجلس سماع و نشاط مى کرد. از شوخى و هزل و حتى گاه از آوردن کلمات رکیک در سخن استادانه خود امتناعى نداشت. درین دوره شعر سنائى اگرچه استادانه و مقرون به مهارت و لطف است، لیکن بشدت متأثر از سبک استادان مقدم بر وى از قبیل [[عنصری|عنصرى]] و [[فرخی|فرخى]] و [[مسعود سعد سلمان|مسعود سعد]] و على الخصوص فرخى است.

در [[قصیده|قصاید]] این دوره تغزلات لطیف و تشبیب هاى دل انگیز مى توان یافت و اگرچه از غالب اشعار دوره اول و آثار تقلید لایح و آشکار است، با این حال در سخنان همین دوره او مایه اى از کمال و علائمى از تحول سبک مشاهده مى شود که در عین تقلید، او را از پیشینیان خود دور مى دارد و مسلما عامل زمان و تحولى که در زبان و در افکار شعراء حاصل مى شد و همچنین مراتب علمى سنائى، چنان که در آثار دیگر شاعران دوره او مؤثر بوده است، او را نیز در عین تقلید به سبک خاص تازه اى رهبرى مى کرد، و مانند آن است که این میل به ابتکار و ابداع روش خاص مى بایست با یک تکامل روحى شاعر سمت تحقق پذیرد و از قوه بفعل درآید و این امر حاصل نشد مگر در دوره دوم زندگانى شاعر که دوره تغییر حال و تکامل معنوى او است و شاعر در این دوره مدتى را در سیر آفاق و انفس گذرانده، چندى با رجال بزرگ [[خراسان]] معاشرت داشته و مدتى در خدمت [[مشایخ]] جلیل زانوى تلمذ بر زمین زده و دیرگاهى در تفکر و تأمل به سر برده و مایه علمى خود را ازین راه ها تکامل داده و با افکار نو و اندیشه هاى دینى و عرفانى همراهی کرده و ازین میان سنخ فکرى جدید و شیوه شاعرى تازه خود را پدیده آورده و در [[قصیده|قصاید]] و [[غزل|غزلیات]] و قلندریات و [[ترجیع بند|ترجیعات]] متعدد نشان داده و به همان سبک شناخته و معروف شده است.

این دسته از آثار و اشعار سنائى پر است از معارف و حقایق [[عرفان|عرفانى]] و [[حکمت|حکمى]] و اندیشه هاى دینى و [[زهد]] و وعظ و ترک و تمثیلات تعلیمى که با بیانى شیوا و استوار ادا شده است. درین قصاید، سنائى از استعمال کلمات و حتى ترکیبات و عبارات عربى به وفور خوددارى نکرده است و کلام خود را به اشارات مختلف از [[احادیث]] و [[آیه|آیات]] و قصص و تمثیلات و استدلالات عقلى و استنتاج از آنها براى مقاصد خود و اصطلاحات وافر علمى از علوم مختلف زمان که در همه آنها صاحب اطلاع بوده، آراسته است و به همین سبب بسیارى از ابیات او دشوار و محتاج شرح و تفسیر شده است.

باید گفت: این روش که سنائى در [[شعر]] پیش گرفت، مبداء تحول بزرگى در شعر فارسى و یکى از علل انصراف شعراء از امور ساده و توصیفات عادى و توجه آنان به مسائل مشکلتر، به قصد اظهار استادى و مهارت شده است و غالب شعرائى که بعد از سنائى در مسائل حکمى و عرفانى و دینى و وعظ وارد مى شدند، به این شاعر و آثار او نظر داشته و بعضى نیز مانند [[خاقانی|خاقانى]] به صراحت خود را درین گونه مسائل جانشین سنائى مى شمرده اند.

لیکن باید متوجه بود که انسجام و استحکام کلام و دقت در بکار بردن الفاظ منتخب و ترکیبات تازه و ایراد معانى دقیق در اشعار سنائى به درجه اى است که تقلید از او را حتى براى شاعران بسیار توانا مشکل ساخته است. سنائى در مثنوى هاى خود بیش از قصائد به ایراد معانى و الفاظ دشوار و اشاره به مسائل مختلف علمى و [[فلسفه|فلسفى]] و عرفانى و دینى توجه کرده و ازین حیث بسیارى از ابیات او در سیرالعباد و طریق التحقیق و حدیقه محتاج شروح مفصل است تا مورد فهم خواننده تواند شد.

==آثار سنائی==
دیوان سنائى از مدایح و زهدیات و [[غزل|غزلیات]] و قلندریات و [[رباعی]]ات و [[قطعه (شعر)|مقطّعات]] در دست است و چند بار به طبع رسید. مقدمه اى که سنائى خود بر [[دیوان (شعر)|دیوان]] خود نوشته و چند نامه که از او باقى مانده نشان از توانائى وى در نثر مى دهند. دیوان وى بیشتر از سیزده هزار [[بیت (شعر)|بیت]] دارد و غیر از دیوان، از او چند [[مثنوی (قالب شعر)|مثنوى]] مانده است:

#حدیقةالحقیقة و شریعه الطریقه، که "الهى نامه" نیز نامیده مى شود. این منظومه در قالب «[[بحر (شعر)|بحر]] خفیف» در ده هزار بیت و در ابواب مختلف از مسائل [[عرفان|عرفانى]] و حکمى و [[علم کلام|کلامى]] و مشحون به معارف الهى است.
#سیرالعباد الی المعاد، به بحر خفیف متضمن هفتصد بیت که در آن به طریق تمثیل از خلقت انسان و اقسام نفوس و عقل و مسائل [[اخلاق|اخلاقى]] سخن رفته است.
#طریق التحقیق، هم به بحر خفیف و بر منوال «حدیقه» و «سیرالعباد» ساخته شده است.
#کارنامه بلخ
#عشق‌نامه
#عقل‌نامه
#تحریمةالقلم
#سنائى ‌آباد

==منابع==

* [http://alaam.tahoor.com/page.php?id=10805&cat=1245 "سنایی"، اَعلام طهور].
* [[اثر آفرینان (کتاب)|اثر آفرینان]]، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ج۳، ص۲۵۶.
* "سنایی غزنوی"، ویکی شیعه.
{{شعر فارسی}}
[[رده:شعرای پارسی گو]]
[[رده:شعرای پارسی گوی قرن ششم]][[رده:شعرای اهل البیت]][[رده:عارفان]]

سن پیامبر صلی الله علیه و آله و خدیجه در هنگام ازدواج

2026-06-01T11:28:16Z

مهدی موسوی:

{{بخشی از یک کتاب|کتاب=درس هایى از تاریخ تحلیلى اسلام|نویسنده=هاشم رسولى محلاتى}}

درباره سن [[پیامبر اسلام|رسول خدا]] صلی الله علیه و آله در هنگام [[ازدواج]] عموما گفته اند: آن حضرت در آن هنگام بیست و پنج سال از عمر شریفش گذشته بود. ولى درباره سن [[خدیجه]] علیهاالسلام اختلافى در روایات دیده مى شود که مشهور در آن ها این است که خدیجه در آن هنگام چهل سال داشت.

و در برابر این قول مشهور، اقوال دیگرى نیز هست، مانند قول ۲۵ سال و ۲۸ سال و ۳۰ سال و ۳۵ و ۴۵ سال...<ref> الصحیح من السیره، ج ۱ ص ۱۲۶.</ref> و از برخى نقل شده که قول نخست را ترجیح داده اند ولى دلیلى براى آن ذکر نکرده است.<ref>همان.</ref> و شاید توجیه دیگرى را که برخى از نویسندگان کرده اند بتواند دلیل و یا تأییدى بر این قول و یا قول هاى دوم و سوم نیز باشد که گفته اند: با توجه به فرزندانى که خدیجه به دنیا آورده، مى توان احتمال داد که سن خدیجه کمتر از چهل سال بوده و تاریخ نگاران عرب رقم «چهل» را به دلیل آن که رقم کاملى است انتخاب کرده اند.<ref> تاریخ تحلیلى اسلام، ج ۱، ص ۳۱-۳۲.</ref>

نگارنده گوید: تأیید دیگر این گفتار نیز حمل [[حضرت فاطمه]] سلام الله علیها و ولادت آن بانوى محترمه در سال پنجم [[بعثت]] مى باشد؛ که چون طبق روایات معتبر محدثین [[شیعه]]، فاطمه علیها السلام مولود [[اسلام]] بوده و در سال پنجم بعثت [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله به دنیا آمده، موجب ایراد برخى از [[اهل سنت]] که ولادت آن بانوى عالمیان را پنج سال قبل از بعثت دانسته اند قرار گرفته، و موجب استبعاد آنان شده، چون طبق روایات [[شیعه|شیعه]] و قول مشهور درباره سن حضرت خدیجه در وقت ازدواج با رسول خدا صلی الله علیه و آله، لازم آید که خدیجه در سن ۶۰ سالگى به فاطمه علیهاالسلام حامله شده باشد.

و این مطلب روى جریان طبیعى و عادى بعید است، که البته این استبعاد پاسخ هاى دیگرى هم دارد و یکى از آن ها همین است که شنیدید... و به هر صورت، مشهور همان است که خدیجه در آن هنگام چهل ساله بوده، ولى قول به این که بیست و هشت ساله بوده نیز خالى از قوت نیست، چنانچه در چند [[حدیث]] آمده است؛<ref> مناقب آل ابی طالب، ج ۱ ص ۱۵۹.</ref> والله اعلم.

برخى عقیده دارند [[خدیجه]] سلام الله علیها در هنگام ازدواج با رسول خدا صلی الله علیه و آله باکره بوده و قبلا شوهرى نکرده بود، و در این باره به حدیثى که [[ابن شهر آشوب]] در [[مناقب ابن شهر آشوب (کتاب)|مناقب]] روایت کرده تمسک جسته اند که مى گوید: «روى احمد البلاذرى و ابوالقاسم الکوفى فی کتابیهما والمرتضى فى الشافی، و ابوجعفر فى التلخیص: ان النبى صلى الله علیه و آله تزوج بها و کانت عذراء... یؤکد ذلک ما ذکر فی کتابى الانوار والبدع: ان رقیه و زینب کانتا ابنتى هاله اخت خدیجه».<ref> بحارالانوار، ج ۱۶، ص ۱۰ و ص ۱۲.</ref> یعنی [[ابوالحسن احمد ابوجعفر بلاذری|احمد بلاذرى]] و ابوالقاسم کوفى در کتاب هاى خود و [[سید مرتضى]] در [[الشافی فی الامامه (کتاب)|الشافى]] و [[شیخ طوسى]] در کتاب تلخیص روایت کرده اند که هنگامى که رسول خدا صلی الله علیه و آله با خدیجه ازدواج کرد، آن بانوى محترمه باکره بود، و تایید این گفتار در کتاب هاى الانوار و البدع روایت شده که رقیه و زینب دختران «هاله» خواهر خدیجه بوده اند نه خود خدیجه.

و نیز به گفتار صاحب کتاب الاستغاثه استشهاد کرده اند که گوید: همه کسانى که اخبار نقل کرده و روایات از آن ها به جاى مانده از [[شیعه]] و [[اهل سنت]]، [[اجماع]] دارند که مردى از اشراف [[قریش|قریش]] و رؤساى آن ها نمانده بود که به خواستگارى خدیجه نرود و درصدد آن برنیاید. و خدیجه همه آن ها را بازگردانده و پاسخ رد به آن ها داد و چون رسول خدا صلی الله علیه و آله او را به همسرى خویش درآورد زنان قریش بر او خشم کرده و از او کناره گیرى کردند و به او گفتند: بزرگان و اشراف قریش از تو خواستگارى کردند و به همسرى هیچ یک از آن ها درنیامدى و به همسرى محمد، یتیم [[ابوطالب]] که مرد فقیرى است و مالى ندارد درآمدى؟ و با این حال چگونه اهل فهم مى توانند بپذیرند که خدیجه به همسرى مردى اعرابى از [[بنی تمیم|بنى تمیم]] درآمده و بزرگان قریش را نپذیرفته باشد...؟ و این مطلبى است که مردم صاحب نظر آن را نمى پذیرند.<ref> الاستغاثه، ج ۱ ص ۷۰.</ref>

و به دنبال آن این بحث عنوان شده که آیا رقیه و ام کلثوم که به همسرى [[عثمان بن عفان|عثمان]] درآمدند و همچنین زینب که همسر ابوالعاص بن ربیع گردید، دختران صلبى و واقعى [[پیامبر اسلام|رسول خدا]] صلی الله علیه و آله بودند و یا [[ربیبه|ربیبه]] آن حضرت بوده اند؟<ref> قاموس الرجال، ج ۱۰، ص ۴۳۱.</ref>

ولى به نظر نگارنده، روایت [[ابن شهر آشوب]] با توجه به این که مى تواند معناى دیگرى داشته باشد که نمونه اش درباره برخى از بزرگ زنان عالم نیز وارد شده و اکنون جاى توضیح و بحث بیشتر در آن باره نیست، نمى تواند در برابر آن شهرت بسیارى که درباره ازدواج خدیجه قبل از مفتخر شدن به همسرى رسول خدا با دو شوهر خود بود، مقاومت کند...

و چنانچه [[محمدتقی شوشتری|علامه شوشترى]] در [[قاموس الرجال]] گوید: اصل این نسبت نیز مورد تردید است و ابوالقاسم کوفى نیز مرد فاسد المذهب و بى عقلى بوده و [[سید مرتضی|سید]] و [[شیخ طوسی|شیخ]] نیز احتمالا قول همان ابوالقاسم کوفى را نقل کرده اند، نه این که مختار خودشان بوده...<ref> الصحیح من السیره، ج ۱ ص ۱۲۲-۱۲۶.</ref> و همچنین استبعادى که در گفتار صاحب کتاب الاستغاثه بود، نیروى برابرى با آن شهرت را ندارد.

==پانویس==
<references />
==منابع==
* درس‌هایى از تاریخ تحلیلى اسلام، هاشم رسولى محلاتى.

{{شناختنامه رسول خدا (ص)}}
[[رده:پیامبر اکرم]][[رده:پیامبر اکرم قبل از بعثت]][[رده:تاریخ پیامبر اسلام]]

سمیّه بنت خباط

2026-06-01T10:50:02Z

مهدی موسوی:

{{مدخل دائرة المعارف|[[فرهنگ قرآن]]}}

'''«سُمیّه بنت خباط»'''، اولین [[صحابی|صحابى]] زن شهید در [[اسلام]]، همسر [[یاسر بن عامر|یاسر]] و مادر [[عمار یاسر|عمّار]] است، که بر اثر شکنجه [[ابوجهل]] به [[شهادت در راه خدا|شهادت]] رسید.<ref>الطبقات، ج۸، ص۲۰۷؛ اسدالغابه، ج۷، ص۱۵۲؛ الاصابه، ج۸، ص۱۸۹.</ref>

به نقلى {{متن قرآن|«مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ...»}} ([[آیه 106 سوره نحل|آیه ۱۰۶ سوره نحل]]) درباره وى و برخى دیگر از مسلمانان بى پناه نازل گردید، که به رغم مجبور ساختن مشرکان براى رویگردانى شان از اسلام، در برابر آنان مقاومت کرده، بر [[دین|دین]] خود ثابت قدم ماندند.<ref>مجمع البیان، ج۵-۶، ص۵۹۷؛ تفسیر نورالثقلین، ج۳، ص۹۰، ح۲۴۲.</ref>

برخى مفسّران، نزول {{متن قرآن|«أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ»}} ([[آیه 2 سوره عنکبوت|آیه ۲ سوره عنکبوت]]) را نیز در مورد سمیّه و جمعى دیگر از مسلمانان دانسته اند که پس از [[ایمان]] آوردن به [[پیامبر اسلام|پیامبر]] صلى الله علیه وآله، سخت تحت شکنجه مشرکان قرار گرفتند. با نزول این [[آیه|آیه]]، این گونه سختی ها در راه حفظ عقیده، آزمایشى الهى دانسته شد.<ref>الدرالمنثور، ج۶، ص۴۵۰.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* [[فرهنگ قرآن (کتاب)|فرهنگ قرآن]]، ج ۱۶، صص ۳۱۵-۳۱۴.

[[رده:اصحاب پیامبر]]
[[رده:زنان نمونه قرن اول]]
[[رده:شخصیت‌های شان نزول آیات قرآن]]

سمیح القاسم

2026-06-01T10:17:05Z

مهدی موسوی:

'''«سمیح القاسم»''' از جمله شاعران معاصر [[فلسطین|فلسطینی]] است که [[شعر]] «مقاومت فلسطین» را بنیان گذارد. وی شاعری بود که به مقاومت و پایداری ملت فلسطین، با تمام غم و دردها، چشم امید بسته بود و همه چیز را روشن و امیدوار کننده می‌دید و با سروده‌های خود، خوشبینی و امید را به خوانندگان خویش القا می‌کرد. پایداری قدرتمندانه در برابر سختی‌ها، هنرپردازی و زیبایی آفرینی در شعر مقاومت، تعمیم‌پذیری شعر مقاومت، خوش‌بینی و امید، تعهّد به آرمان و مسئوولیت انسانی، از جمله سبب‌های ماندگاری شعر او هستند.
[[پرونده:Samih.jpg|230px|بندانگشتی|سمیح القاسم]]

==زندگی‌نامه==

سمیح‌ القاسم در سال ۱۹۳۹ از خانواده‌ای دروزی در شهر زرقاء [[اردن]] به دنیا آمد. او در شهرهای رامه و ناصره به تحصیل پرداخت. سمیح مدت‌ها رئیس اتحادیه نویسندگان عرب در [[فلسطین]] بوده است.

نام سمیح با نام [[محمود درویش]] پیوند خورده است و این دو دوستانی یگانه به شمار می‌‎آیند. اما زمانی که درویش از [[فلسطین]] خارج گردید، رابطه‌ی سمیح با او به تیرگی گرایید و مشاجره‌ی آنها به مطبوعات جهان عرب کشیده شد. این دو علیه یکدیگر نامه‌های مفصلی نوشتند که اکنون به صورت کتابی مستقل منتشر شده است. منتقدان برای این نامه‌ها ارزش ادبی و تاریخی فراوانی قائل هستند.

القاسم که نامش با [[شعر]] مقاومت و مبارزه پیوند خورده، به همراه محمود درویش و معین بسیسو، مثلث شعر مقاومت را تشکیل می دهند.

'''وفات:'''

سمیح القاسم، پس از سال‌ها مبارزه با سرطان در ۲۰۱۶ میلادی در ۷۵ سالگی درگذشت. به دنبال درگذشت سمیح القاسم، محمود عباس‌ -رییس تشکیلات خودگردان فلسطین - با ابراز تأسف گفت: «او صدای بلند مردم فلسطین بود که در طول حیاتش آوازهای زیبایی را به فلسطینی‌ها هدیه کرد و تمامی زندگی‌اش بر مبنای حمایت از [[حق‌]]، [[عدالت]] و حمایت از سرزمین مادری استوار بود».

==آثار و اشعار==

سمیح القاسم شاعری بسیارگو به شمار می‌آید، به‌ طوری که در سی سالگی شش مجموعه [[شعر]] منتشر کرده بود. آواز کوچه‌ها، خونم بر کف دستم است، دود آتشفشان‌ها، سقوط نقاب‌ها، مرگ بزرگ، مرثیه‌های سمیح ‌القاسم، تو را دوست دارم آن‌گونه که مرگ می‌پسندد، عنصر نامطلوب.

سمیح القاسم بیش از ۷۰ اثر در شعر و نثر و نمایشنامه از خود به جای گذاشته است. او علاوه بر شعر، چند رمان و مقالات ادبی فراوانی نوشته است. نخستین کتاب شعر او با عنوان کاروان‌های خورشید در سال ۱۹۵۸ منتشر شد و آخرین آن هفت کتاب نام دارد.

شعر های القاسم به زبانهای مختلفی چون انگلیسی، آلمانی، ایتالیایی، ژاپنی، فرانسوی و... ترجمه و منتشر شده است.

سمیح القاسم جوائز، نشان‌ها و تقدیرنامه‌های بسیاری را در حوزه شعر کسب کرده است که از جمله مهم‌ترین آنها می‌توان به جایزه «صلح» فلسطین، جایزه ادبی «نجیب محفوظ» از [[مصر]] و جایزه «شعر» فلسطین و دو جایزه ادبی از فرانسه اشاره کرد. همچنین او دوبار موفق به دریافت «نشان فرهنگی قدس» شد.

==منابع==
*"سمیح القاسم"، بابک شاکر، در دسترس در [http://poets.ir/?p=10999 خانه شاعران جهان]، بازیابی: ۲۲/۷/۱۳۹۲.
*"موسی بیدج"، کتاب «باد خانه‌ی من است، گنجشک بهانه»، تهران، ۱۳۸۱، [http://ayat.ir/2009-02-04-15-01-37/96-2009-05-15-09-33-08 درباره سمیح القاسم، آیات]، بازیابی: ۲۲/۷/۱۳۹۲.
*سایت خبری بولتن نیوز.

[[رده: شعرای عرب]]
[[رده: شعرای انتفاضه فلسطین]]

سمانه مادر امام هادی

2026-06-01T09:49:06Z

مهدی موسوی:

'''«سمانه منقرش مغربیه»''' (متوفی قرن ۳ ق)، [[کنیه|مکنّی]] به ام‌ّالفضل از زنان [[محدث]] زمان خویش بود و کسی از آنان در [[زهد]] و [[تقوی]] و فهم و [[معرفت]] به پای او نمی‌رسید. در «جنّات الخلود» آمده است که آن بانو، همیشه [[روزه]] [[مستحب|مستحبی]] می گرفت و در زهد و تقوا مثل و مانند نداشت.

سمانه خاتون از بزرگ‌زادگان سرزمین خویش بود، اما به عنوان اسیر جنگی به سلک برده درآمده بود. او به فرمان [[امام جواد علیه السلام|امام جواد]] علیه‌السلام، با مشخصات تعیین شده‌اش از برده‌فروشی خریداری شد و از همسران آن حضرت گردید.

[[امام هادی علیه السلام|امام هادی]] علیه‌السلام درباره مادر خود می فرماید: «أمة عارفة بحقّی و هی من أهل الجنة، لا یقرّبها شیطان مارد ولا ینالها کید جبار عنید و هی کانت بعین الله التی لا تنام، ولا تختلف عن امهات الصدیقین والصالحین». (سمانه) کنیزی عارف به حق من ([[امامت]]) و اهل [[بهشت]] است، [[شیطان]] سرکش به او راهی ندارد و نزدیکش نمی‌شود و مکر و حیله جبار سرکش به او نمی‌رسد، تحت عنایت الهی است و غفلت در او راه ندارد. او را با مادران صدیقان و صالحان فرقی نیست.

[[عنایت الله قهپایی]] صاحب «[[مجمع الرجال]]»، سمانه مغربیه را در زمره زنان راوی [[حدیث]] نام برده است.

==منابع==

*[[بانوان عالمه و آثار آنها (کتاب)|بانوان عالمه و آثار آن‌ها]]، معاونت پژوهش مرکز حوزه‌های علمیه خواهران.

*مقام پدر و مادر در اسلام، زین العابدین احمدی و حسنعلی احمدی، انتشارات میثم تمار، قم، ۱۳۸۸.

[[Category:زنان نمونه قرن سوم]][[Category:راویان حدیث]]
[[رده:وابستگان امام جواد علیه السلام]][[رده:وابستگان امام هادی علیه السلام]]

سماع (علم الحدیث)

2026-06-01T08:21:49Z

مهدی موسوی:

{{خوب}}
یکی از روش‌های [[تحمل حدیث]]، «سِماع» و شنیدن از استاد ([[شیخ (علم الحدیث)|شیخ]]) است که گفته‌‌اند بهترین اقسام ‌تحمل [[حدیث]] است، چه به خواندن شیخ از روى کتاب باشد و چه از حفظ<ref>درایه الحدیث، کاظم مدیر شانه چی، ص ۱۲۵، به نقل از تقریب نووى، در دسترس در [http://islamicdoc.org/Multimedia/fbook/۱۰۱۵۰/index.htm#۱۲۴ مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی]، بازیابی: ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. </ref> و چه به املاء (و دیکته کردن براى نوشتن تلمیذ) باشد یا غیر.

عبارات «حدّثَنا»، «أخبرَنا»، «خبَّرَنا»، «أنبأَنا» و «سمعت فلاناً یقول» معرّف طریق سماع است،<ref> دائره المعارف بزرگ اسلامی، مدخل "تحمل حدیث" از مجید معارف، بازیابی:۱۳ خرداد ۱۳۹۲.</ref> منتها بعضى کلمه «حدّثنا» را در مورد شنیدن جمعى از استاد اختصاص داده ‌اند، چنان که «حدّثنى» را به‌ موردى که راوى حدیث را به تنهایى از استاد شنیده باشد مختص ‌دانسته‌ اند.<ref>ر.ک: الحدیث النبوى، ص ۱۵۰.</ref>

همچنین بعضى لفظ «أنبأنا» را در مورد «[[اجازه (علم الحدیث)|اجازه]]» و یا «[[مناوله]]» بکار برده ‌اند.<ref>ر.ک: علوم الحدیث‌ حاکم.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==

*[http://islamicdoc.org/Multimedia/fbook/10150/index.htm#124 درایة الحدیث، کاظم مدیرشانه‌چی، ص ۱۲۵]، بازیابی: ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲.

*[[دانشنامه جهان اسلام (کتاب)|دانشنامه جهان اسلام]]، مدخل "تحمل حدیث" از مجید معارف، بازیابی: ۱۳ خرداد ۱۳۹۲.

{{الگو:اصطلاحات حدیثی}}
[[رده:طرق تحمل حدیث]]
[[رده:اصطلاحات حدیثی]]

میرزا ابوالهدى کلباسى

2026-06-01T08:13:19Z

مهدی موسوی: صفحه‌ای تازه حاوی «'''«میرزا کمال‌الدین ابوالهدى کلباسى»''' (متوفای ۱۳۵۶ ق) -فرزند میرزا ابوالمع...» ایجاد کرد

'''«میرزا کمال‌الدین ابوالهدى کلباسى»''' (متوفای ۱۳۵۶ ق) -فرزند [[میرزا ابوالمعالی کلباسی]]-، فقیه اصولی، محدث رجالی و عالم زاهد [[شیعه]] در قرن ۱۴ قمری بود. میرزا ابوالهدى در اغلب [[علوم اسلامی]] همچون [[فقه]]، [[علم اصول|اصول]]، [[حدیث]]، [[منطق]]، [[علم هیئت|هیئت]] و خصوصا [[رجال]] مهارت داشته و کتاب «[[سماء المقال فى علم الرجال (کتاب)|سماء المقال فی علم الرجال]]» از آثار معروف رجالی اوست.
{{شناسنامه عالم
||نام کامل = میرزا ابوالهدى کلباسى
||تصویر= [[پرونده:ابوالهدى کلباسى.jpg|۲۲۰px]]
||زادروز =
|زادگاه = [[اصفهان]]
|وفات = ۱۳۵۶ قمری
|مدفن = اصفهان، [[تخت فولاد]]
|اساتید = [[میرزا ابوالمعالی کلباسی]]، [[آخوند خراسانى]]، [[سید محمدکاظم طباطبائی یزدی|سید محمدکاظم یزدى]]، [[سید محمدهاشم چهارسوقی]]، [[سید حسن صدر|سید حسن صدر کاظمینى]]،...
|شاگردان = [[سید شهاب الدین مرعشی نجفی]]، سید حسن خراسانی، شیخ عبدالحسین گروسی،...
|آثار = [[سماء المقال فى علم الرجال (کتاب)|سماء المقال فی علم الرجال]]، البدر التمام، حاشیه بر [[کفایة الاصول (کتاب)|کفایة الأصول]]، الدُرّ الثمین، دُرّة البیضاء، زلّات الأقدام، الصراط المستقیم، الفوائد الرجالیة،...
}}
==تحصیل و استادان==
میرزا ابوالهدى کلباسى (کرباسی) نزد پدر دانشمند خود -[[میرزا ابوالمعالی کلباسی]]- در [[اصفهان]] به تحصیل پرداخت و پس از وفات او در درس [[محمدباقر آقا نجفی اصفهانی|شیخ محمدباقر نجفى مسجدشاهى]] حاضر شد. سپس به‌همراه برادرش به [[عتبات عالیات]] رفت و از محضر درس [[آخوند خراسانى]] صاحب «[[کفایة الاصول (کتاب)|کفایه]]» و [[سید محمدکاظم طباطبائی یزدی|سید محمدکاظم یزدى]] صاحب «[[عروة الوثقى (کتاب)|عروه]]» مستفیض گردید.

او همچنین از علماى عالى‌قدرى چون [[سید محمدهاشم چهارسوقی|میرزا محمدهاشم چهارسوقی خوانساری]]، [[سید حسن صدر|سید حسن صدر کاظمینى]] (۱۳۵۴-۱۲۷۲ ق) و ملا على‌محمد نجف‌آبادى [[اجازه (علم الحدیث)|اجازه روایی]] دریافت نمود.
==تدریس و شاگردان==
میرزا ابوالهدى کلباسى پس از بازگشت به [[اصفهان]] به تدریس پرداخته و [[نماز جماعت]] را در [[مسجد]] جوجه -جنب [[مسجد حکیم]]-، اقامه مى‌نمود.

برخی از شاگردان او عبارتند از:
*[[سید شهاب الدین مرعشی نجفی]]
*سید حسن خراسانی
*شیخ عبدالحسین گروسی.

==آثار و تألیفات==
*[[سماء المقال فى علم الرجال (کتاب)|سماء المقال فی تحقیق علم الرجال]]؛
*حاشیه بر [[کفایة الاصول (کتاب)|کفایة الأصول]]؛
*الدُرّ الثمین فی جملة من المصنّفات و المصنّفین؛
*دُرّة البیضاء، در [[اجازه (علم الحدیث)|اجازه حدیث]]؛
*زلّات الأقدام، در اشاره به اشتباهات [[رجال|رجالى]] برخى از اعلام؛
*الصراط المستقیم فی التمییز بین الصحیح و السقیم؛
*الفوائد الرجالیة، حاوى سى فایده؛
*البدر التمام، در احوال پدر و جدّ خود ([[میرزا ابوالمعالی کلباسی]] و [[محمدابراهیم کرباسی|محمدابراهیم کلباسی]])؛
*التحفة إلى سلالة النبوة (اجازه‌اى است که جهت آیت‌الله [[سید شهاب الدین مرعشی نجفی|مرعشى نجفى]] مرقوم فرموده است).

==وفات==
مرحوم میرزا ابوالهدى کلباسى، سرانجام در شب سه‌شنبه ۲۷ ماه [[ربیع الثانی|ربیع‌الثانى]] ۱۳۵۶ قمری (۱۳۱۵ ش) در [[اصفهان]] وفات یافت و در [[تکیه]] پدرش [[میرزا ابوالمعالی کلباسی]] در قبرستان [[تخت فولاد]] مدفون گردید.

==منابع==
*اَعلام اصفهان، سید مصلح‌الدین مهدوى، اصفهان، سازمان فرهنگى-تفریحى شهردارى، ۱۳۸۶ش.
*"کلباسی، ابوالهدی"، پایگاه ویکی نور.
[[رده:علمای قرن چهاردهم]][[رده:علماء شیعه]][[رده:رجالیون]][[رده:اصولیون]][[رده:فقیهان]][[رده:محدثان]][[رده:مدفونین در تخت فولاد]]

پرونده:ابوالهدى کلباسى.jpg

2026-06-01T08:02:11Z

مهدی موسوی:

سماء المقال فى علم الرجال (کتاب)

2026-06-01T06:13:00Z

مهدی موسوی:

{{مشخصات کتاب

|عنوان=

|تصویر= [[پرونده:سماء المقال فى علم الرجال.jpg|240px|وسط]]

|نویسنده= میرزا ابوالهدی کلباسی

|موضوع= علم رجال

|زبان= عربی

|تعداد جلد=۲

|عنوان افزوده1= تحقیق

|افزوده1= سید محمد حسینی قزوینی

|عنوان افزوده2=

|افزوده2=

|لینک= [http://lib.ahlolbait.com/parvan/resource/38722/ سماء المقال فی علم الرجال]
}}
کتاب '''«سماءُ المَقال فی علم الرجال»''' تألیف [[میرزا ابوالهدى کلباسى]] (م، ۱۳۵۶ ق)، در مورد برخی مسائل و قواعد مهم [[علم رجال]] بحث کرده است. نگاه اصلى کتاب «سماء المقال» به معرفی علماى معروف این علم و آرای رجالی آنان است.

==مؤلف==

میرزا ابوالهدى کلباسى فرزند [[میرزا ابوالمعالی کلباسی]]، یکى از رجال برجسته و معروف [[شیعه]] در علوم مختلفه بوده است. او قبل از ورود به [[نجف]] اشرف، [[اصول فقه‌‌‌‌|اصول]] و [[فقه]] را تدریس مى کرد؛ اما در نجف علاوه بر اصول و فقه، در علم [[درایه]] و علم [[علم رجال|رجال]] هم تدریس و تحقیق نمود، ولذا در این دو علم بدون تردید داراى تخصصى عالى بوده است. این مطلب از کلام علامه [[سید حسن صدر|سید حسن صدر کاظمى]] در [[اجازه (علم الحدیث)|اجازه]] اى که به وى مى دهد، معلوم مى شود. وى مى گوید: «و مؤمن أفضل علماء الدرایة و فقهاء الاحکام والهدایة».

از جمله تألیفات او عبارتند از: سماء المقال فى علم الرجال، البدر التمام، حاشیه بر کفایة الاصول، الدر الثمین، الدرة البیضاء، زلات الاقدام و الفوائد الرجالیه.

مرحوم میرزا ابوالهدى کلباسی در سال ۱۳۵۶ قمری وفات یافت و در [[تخت فولاد]] [[اصفهان]] مدفون شد.

==معرفی کتاب==
«سماء المقال فی علم الرجال» يا «سماء المقال فی تحقيق علم الرجال» اثر [[میرزا ابوالهدى کلباسى]]، كتابى است شامل مباحث مهمى در [[علم رجال]] كه به زبان عربى نوشته شده است.

ابتداى شروع به تأليف كتاب، حدود سال (۱۳۰۰ ق) و ختم آن در [[نجف]] به سال (۱۳۴۰ ق) بوده است و مؤلف تا پايان عمر خويش، بيش از ده بار تمام كتاب را تدريس نموده و هر نوبت، تجديد نظرهايى در آن كرده و گاه بر مطلب تازه پراهميتى دست يافته كه به متن كتاب، افزوده است.

علامه صدر درباره اين كتاب فرموده است: «با ژرف‌انديشى و تعمق در اين كتاب، به‌راستى آن را، در موضوع خود بى‌نظير و در ميان همگنانش يگانه يافتم؛ كتابى كه تحقيقاتش همانند ستارگان درخشنده و ژرف‌نگرى‌هايش چونان ماه تابان، بيانات بسنده آن، همانند آفتاب نمايان و مشعشع است. بارى اين كتاب در ميان كتاب‌هاى رجالى، جايگاهى بلند دارد».

«سماء المقال» داراى سبکی مخصوص به خود است و شايد در كتب رجاليه و علم الرجال نظيرش را نتوان يافت. اثر حاضر، كتاب كاملى است كه در هر مبحث وارد مى‌شود، با تتبع و استقصاى عجيبى بر مشكلات آن فائق آمده و مطالب غامض رجالى را مهذّب و منقّح و بسى واضح و روشن كرده و خلاصه آنكه حاصل تحقيق و تتبع يک دوره عمر مصنف محقق و متتبع آن در اين كتاب شريف، گرد آمده است.

كتاب «سماء المقال» براى شناخت رجالى‌هاى مشهور شيعه از كتاب‌هاى آن‌ها كتاب جامع و خوبى مى‌باشد و كتابى است كه خوانندگان و طلاب و محصلين علوم دينى را به حقائق علم رجال و آنچه يک نفر مجتهد دانستن آن بر او لازم است، آشنا مى‌سازد.

اين كتاب در نوع خود، در حوزه دانش رجال بى‌نظير است. تا آنجا كه آن را به‌منزله [[جواهر الکلام]] (كتاب تفصيلى و جامع مهم فقهى كه [[فقه]] استدلالى دقيق را به آن توصيف مى‌كنند و با تعبير «فقه جواهرى» از آن ياد مى‌كنند) در دانش رجال دانسته‌اند. اين اهميت ازآن‌روست كه كلباسى ضمن تدوين كتابى با نظام منطقى و جامع، مباحث رجالى را به بحث علمى و اجتهادى و نقادى دقيق كشانيده است. البته از اين امر نبايد غافل شد كه ابوالهدى كلباسى در اكثر موارد محتواى مباحث را از دانش پدرش ([[میرزا ابوالمعالی کلباسی]]) فراهم آورده و تنظيم و ترتيب داده است. مقايسه بحث‌هاى اين كتاب با «الرسائل الرجالية» ابوالمعالى شاهد بر اين ادعاست.

==محتواى کتاب==
كتاب با سه مقدمه از محقق، فرزند مؤلف و نويسنده آغاز و مطالب در چهار ركن، در دو فصل، تنظيم شده است. در مقدمه مؤلف، توضيح مختصرى پيرامون اهميت [[علم رجال]] و جايگاه آن داده شده است.

این کتاب در چهار رکن زیر بحث کرده است:

* رکن اول: در معرفی [[مشایخ]] فن رجال. در اين بخش به شرح حال مشايخ قدماى اصحاب كه آراى آنان در جرح و تعديل مورد احتجاج مى‌باشد پرداخته است؛ افرادى چون [[ابن غضائری|ابن غضائرى]]، [[ابوعمرو کشی|ابوعمرو کشى]]، [[شیخ طوسی|شیخ طوسى]]، [[احمد بن علی نجاشی]]، [[علامه حلى]] و [[ابن داوود حلی|حسن بن على بن داوود]]. در معرفى هركدام از اين علما، به ذكر خصوصيات شخصى و خصوصيات كتاب رجالى آن‌ها پرداخته شده و در بخش كتاب، امتيازات، اغلاط و نيز خصوصيات آن ذكر گرديده و تصوير جامع و روشنى از زندگى آن‌ها و كتاب‌هايشان ارائه شده است. مؤلف سپس راجع به توثیقات و تضعیفات ایشان بحث مى کند.
* رکن دوم: به معرفي راویانی كه شناسانده مى‌شوند اختصاص دارد و اين بخش شامل دو مقام است: مقام اول: تمييز مشتركات. كسانى كه شخصيت و احوال آنان به دليل تشابه اسمى نامشخص است در اين مقام بررسى شده‌اند. سه شخصيت: [[ابو بصیر]]، على بن ابى‌حمزه و محمد بن اسماعيل از نمونه‌هاى روشن مشتركات شمرده شده‌اند كه رساله‌هاى خاصى هم درباره آنان نوشته شده است. كلباسى هريک از اين سه نفر را با عنوان «مقصد» در مقام دوم اين ركن آورده است. مقام دوم: نقد مشتبهات. كسانى كه شخصيت آنان شناخته شده، ولى حال رجالى و اعتبار آنان ناشناخته است، در اين مقام آمده‌اند. در سه مقصد اين مقام، سكونى، [[عمار ساباطی]] و عمر بن حنظله موضوع بحث هستند.

* رکن سوم: در الفاظ علم رجال ([[جرح و تعدیل]])؛ اصطلاحات و تعبيرات رجالى مورد اختلاف، در اين ركن تفسير شده‌اند. مجموع اين تعبيرات بالغ بر ۲۰۰ عنوان است، از جمله: أسند عنه، بترى، ثبت، حجة، ثقة، عدالت، ثقة ثقة، جلّ، حسن الانتقاء، كان حظيا عندهم، سليم الجنبة، شرطة الخميس، صليب، صحيح الحديث، ضعيف، عين و وجه، غلام، غلواء، مولى مخلط.
* رکن چهارم: در قواعد مهم رجال؛ در اين ركن به بحث از [[اصحاب اجماع]] و نيز بحث طرق و مشيخه و اقسام خبر پرداخته است.

==منابع==
* [[نرم افزار درایة النور ۱ / ۲|نرم افزار درایة النور]]، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
* کتابشناسی تفصیلی مذاهب اسلامی، محمدرضا ضمیری.
{{حدیث}}
[[رده:منابع رجالی]]

سلیمان بن عبدالملک

2026-06-01T04:41:58Z

مهدی موسوی:

'''«سلیمان بن عبدالملک بن مروان»'''، هفتمین [[خلیفه]] و حاکم [[امویان|اموى]] است که پس از هلاکت برادرش [[ولید بن عبدالملک|ولید بن عبدالملک]] در سال ۹۶ قمرى به حکومت رسید و تا ۹۹ قمری ادامه یافت. او مدتی در زمان حکومت ولید بن عبدالملک مشاور و وزیر او بود.

== دوران خلافت ==
[[ولید بن عبدالملک]] در زمان حکومت و اقتدار خویش تصمیم گرفت که على‌رغم [[وصیت]] پدرش [[عبدالملک بن مروان]] - مبنى بر ولایت‌عهدى سلیمان -، فرزند خود عبدالعزیز بن ولید را به ولایت‌عهدى منصوب گرداند و سلیمان را از این مقام معزول دارد. در این راه تلاش فراوانى به عمل آورد و برخى از عاملان و فرماندهان عمده وى، مانند [[حجاج بن یوسف|حجاج بن یوسف ثقفى]] و قتیبة بن مسلم که بر بخشى از جهان [[اسلام]] حکومت مى کردند، وى را در این تصمیم ترغیب و همیارى کردند.

ولی سلیمان بن عبدالملک، در این راه مقاومت مى کرد و با هیچ شرطى حاضر به استعفا و یا پذیرش عزل از ولایتعهدى نبود و بر اجراى سفارش هاى پدرش عبدالملک، پافشارى مى کرد. سرانجام [[ولید بن عبدالملک|ولید]] به هلاکت رسید، در حالى که به هدف هاى خود نایل نگردید و سلیمان بن عبدالملک در نیمه [[جمادى الثانی]] سال ۹۶ قمرى پس از مرگ برادرش ولید به [[خلافت]] رسید. اعیان و اشراف حکومت از [[دمشق]] بسوی سلیمان رفتند تا با او [[بیعت]] کنند. آنان در [[بیت المقدس]] با سلیمان بیعت کرده و به عنوان [[خلیفه]] مسلمانان بر وی سلام دادند.

سلیمان بن عبدالملک پس از نایل شدن به خلافت، به دمشق رفت و دستگاه حکومت را تحویل گرفت و به هواداران خویش بخشش های زیادی نمود و نسبت به کسانی که برادرش ولید را در خلع سلیمان از ولایت عهدی تحریک و تشویق می نمودند، تضییقاتی قائل شد و فشارهای گوناگونی بر آنان وارد کرد. از جمله قتیبة بن مسلم را از حکومت [[عراق]] معزول و به جای او، یزید بن مهلب را به حکومت عراق و [[خراسان]] منصوب کرد. همچنین وی پس از مرگ برادرش ولید بن عبدالملک، ساخت [[مسجد اموی دمشق|مسجد جامع اموی]] را تکمیل نمود.<ref>البدایة والنهایة، ابن کثیر، ج ۹، ص ۱۸۸.</ref>

سلیمان بن عبدالملک به پیروى از سفارش ها و پیشنهادهاى [[عمر بن عبدالعزیز|عمر بن عبدالعزیز]] تلاش مى کرد از شدت انزجار و تنفرى که در مردم به خاطر رفتار و کردارهاى غیراسلامى و غیرانسانى خلفاى پیشین [[بنی امیه|اموى]] و ستمکارى هاى آنان نسبت به عموم مردم پدید آمده و جامعه اسلامى را ملتهب کرده بود و به پرتگاه سقوط کشانده بود، بکاهد و تعادلى در ارتباط میان مردم و زمامداران به وجود آورد، که نمونه هاى آن عبارت است از: آزاد سازی برخی از مسلمانان مخالف با حکومت، عزل عاملان خودسر و ستمکار، دستور عمومى به انجام [[نماز|نمازها]] در اول وقت و مبارزه با مشرکان و مخالفان [[اسلام]]. اما به هر تقدیر، او نیز از خاندان غاصب [[امویان|بنى‌ امیه]] و از مخالفان [[اهل بیت]] علیهم‌السلام بود و راه اسلاف نابکار خود را ادامه داد.

در دوره سلیمان بن عبدالملک به دستور خلیفه و به فرماندهی مسلمه، شهر «قسطنطنیه» از راه خشکی و دریا محاصره شد. سپاهیان خلیفه مدت ها این شهر را در محاصره داشتند؛ اما موفق به فتح آن نشدند.<ref>البدء و التاریخ، مقدسی، ترجمه محمدرضا شفیعی کدکنی، ج ۲، ص ۹۲۷.</ref>

مورخان نوشته اند که وى شخصی ازخودراضى بود و روزى در آینه اى نگاه مى کرد و با شگفتى گفت: من پادشاه جوانى هستم!<ref> تاریخ دمشق، ابن عساکر، ج ۶۳، ص ۲۵۲؛ تاریخ الطبرى، ج ۶، ص ۵۴۷.</ref> همچنین درباره زیاد خوردن و شکم‌بارگى وى داستان هاى فراوانى نقل شده است که مشابه آن را در دیگران کمتر مى توان تصور کرد.

== وفات ==
سلیمان بن عبدالملک سرانجام در دهم [[ماه صفر|صفر]] سال ۹۹ هجری، پس از دو سال و هشت ماه خلافت، در لشکرکشى به سرزمین روم، در منطقه قنسرین، در شهر دابق وفات نمود.<ref> تاریخ ابن خلدون، ج ۲، ص ۱۲۳.</ref> درگذشت او به خاطر بیمارى تب بود که بر وى و بسیارى از افراد خانواده و همراهانش عارض گردیده بود.

وی قبل از مرگش با توجه به خوبی هایی که از «[[عمر بن عبدالعزیز|عمر بن عبدالعزیز]]» دیده بود، او را به عنوان ولایتعهدى و جانشینی خویش برگزید.<ref> نک: تاریخ الخلفاء، سیوطی، ص ۲۵۵؛ تاریخ دمشق، ج ۶۳، ص ۲۵۲؛ تاریخ ابن خلدون، ج ۲، ص ۱۱۴؛ وقایع الایام، شیخ عباس قمی، ص ۱۹۰؛ تاریخ الطبرى، ج ۶، ص ۵۰۵.</ref>
==پانویس==
<references />
==منابع==
*روزشمار تاریخ اسلام، سید تقى واردى، جلد دوم، ماه صفر.
*روزشمار تاریخ اسلام، سید تقى واردى، جلد چهارم، ماه جمادی‌الثانی.
*"سلیمان بن عبدالملک"، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
[[رده:خلفای اموی]]
[[رده:دشمنان اهل البیت علیهم السلام]]

سلیمان بن صرد خزاعی

2026-05-31T13:46:16Z

مهدی موسوی:

{{مدخل دائرة المعارف|دانشنامه جهان اسلام}}

'''«سلیمان بن صُرَد خُزاعى»''' (م ۶۵ ق)، از سران مردم [[عراق]] در سدۀ اول هجرى و از [[صحابه]] [[پیامبر اسلام|پیامبر اکرم]] و نیز اصحاب [[امام علی علیه السلام|امام على]] و [[امام حسن علیه السلام|امام حسن]] علیهم‌السلام است. سلیمان از جمله کسانی بود که با نامه‌هاى متوالى از [[امام حسین علیه السلام|امام حسین]] علیه‌السلام به [[کوفه]] دعوت نمود، اما در واقعۀ [[کربلا|کربلا]] از یارى امام سر باز زد. او پس از شهادت امام حسین، از عدم همراهى امام پشیمان شد و در سال ۶۵ هجری [[قیام توابین|قیام توابین]] را به خون‌خواهى امام حسین و بر ضد [[بنی امیه|امویان]] به راه انداخت، ولى سرانجام در جنگ با سپاه [[عبیدالله بن زیاد|عبیداللّه بن زیاد]] در [[عین الورده|عین‌الورده]] به [[شهادت در راه خدا|شهادت]] رسید.

==جایگاه اجتماعی و علمی==
سلیمان بن صرد خزاعی از سران مردم [[عراق]] در سدۀ نخست هجرى است. از وى در شمار صحابۀ [[پیامبر اسلام|پیامبر اکرم]] و اصحاب [[امام علی علیه السلام|امام على]] و [[امام حسن علیه السلام|امام حسن]] علیهم السلام یاد شده است.<ref>رجوع کنید به طوسى، رجال الطوسى، ص۴۰، ۶۶، ۹۴؛ طبرى، تاریخ، المنتخب، ص ۵۲۳</ref> و گاه او را از بزرگان [[تابعین|تابعین]] دانسته‌اند.<ref>رجوع کنید به رجال کشى، ص ۶۹</ref> گفته‌اند که وى در زمان [[جاهلیت|جاهلیت]] «یسار» نام داشت و چون مسلمان شد، پیامبر او را «سلیمان» نامید. وى به [[قبیله خزاعه|قبیلۀ خُزاعه]] منتسب بود.<ref>ابن‌عبدالبرّ، الاستیعاب فى معرفة الاصحاب، ج ۲، ص ۶۴۹ـ۶۵۰؛ ابن‌اثیر، اسدالغابة فى معرفة الصحابة، ج ۲، ص ۴۴۹؛ ابن‌حجر عسقلانى، الاصابة فى تمییز الصحابة، ج ۳، ص ۱۷۲</ref>

سلیمان‌ بن صرد مردی فاضل، نیکوکار و دین‌دار بود.<ref>ابن‌عبدالبرّ، الاستیعاب فى معرفة الاصحاب، ج ۲، ص۶۵۰</ref> وى از [[پیامبر اکرم]]، [[امام على]] و عده‌اى از [[صحابی|صحابه]]، [[حدیث|حدیث]] روایت کرده است، از جمله حدیثى درباره [[غزوه احزاب|جنگ احزاب]] که از پیامبر اکرم نقل نموده است.<ref>رجوع کنید به: طبرسى، مجمع البیان فى تفسیر القرآن، ج ۸، ص ۵۴۱؛ براى روایات دیگر او از پیامبر اکرم رجوع کنید: به ابونعیم اصفهانى، معرفةالصحابة، ج ۲، ص ۴۶۱ـ۴۶۲؛ ابن‌اثیر، اسدالغابة فى معرفة الصحابة، ج ۲، ص۴۵۰</ref> همچنین کسانى همچون ابو اسحاق سَبیعى، عَدی‌ بن ثابت و ابو عبدالاکرم نیز از او روایت کرده‌اند.<ref>ابن‌ابی‌حاتم رازى، الجرح و التعدیل، ج ۲، قسم ۱، ص ۱۲۳؛ ابن‌حجر عسقلانى، الاصابة فى تمییز الصحابة، ج ۳، ص ۱۷۲</ref>

بعد از [[رحلت پيامبر اسلام|رحلت پیامبر اکرم]] و گسترش [[اسلام]] به خارج از [[شبه جزیره عربستان|شبه‌جزیره]]، سلیمان بن صرد، جزو نخستین کسانى بود که از [[مدینه|مدینه]] خارج و به شهر تازه‌ تأسیس [[کوفه|کوفه]] وارد شد و در محلۀ خُزاعیان مسکن گزید.<ref>ابن‌سعد، طبقات، ج ۶، ص ۲۵؛ ابن‌اثیر، اسدالغابة فى معرفة الصحابة، ج ۲، ص ۴۴۹</ref> وى از بزرگان و شیوخ قبیله‌اش بود و نزد آنان منزلت و احترام بسیار داشت.<ref>ابن‌سعد، ج ۶، ص ۲۵؛ ابن‌اثیر، اسدالغابة فى معرفة الصحابة، ج ۲، ص</ref>
==فعالیت‌هاى سیاسى==
از فعالیتهاى سیاسى وى تا قبل از [[خلافت]] امام على علیه‌السلام ذکرى نشده است، اما وى از کسانى بود که به همراه دیگر فضلاى [[شیعه|شیعه]] با آن حضرت [[بیعت]] کرد.<ref>شیخ مفید، الجمل او النصرة لسید العترة فى حرب البصرة، ص ۱۰۸</ref> با آغاز درگیریهاى داخلى در دورۀ خلافت امام على، سلیمان با آنکه از شیعیان حضرت بود، در [[جنگ جمل]] شرکت نکرد و همچون عده‌اى دیگر، به‌سبب تشخیص ندادن [[حق]] از [[باطل]]، دچار تردید شد و موضع بی‌طرفى اتخاذ کرد. بعد از این جنگ و بازگشت امام على از [[بصره]]، سلیمان به خدمت امام رفت و امام وى را به دلیل دورى گزیدن از جنگ سرزنش کرد.<ref>نصربن مزاحم، وقعة صفّین، ص ۶؛ ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغة، ج ۳، ص ۱۰۵؛ بلاذرى، انساب الاشراف، ج ۲، ص ۱۹۱ـ۱۹۲</ref> بنابراین، در صحت پاره‌اى از روایاتِ حاکى از حضور سلیمان در جنگ جمل،<ref>رجوع کنید به: طبرى، تاریخ، المنتخب، ص ۵۷۷؛ ابن‌اثیر، اسدالغابة فى معرفة الصحابة، ج ۲، ص ۴۴۹</ref> تردید وجود دارد.

سلیمان در [[جنگ صفین|جنگ صِفّین]] همراه حضرت على بود و از طرف امام فرماندهى پیادگان میمنه سپاه [[آقا ضیاءالدین عراقی|عراق]] را برعهده گرفت.<ref>نصربن مزاحم، وقعة صفّین، ص ۲۰۵؛ ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغة، ج ۴، ص ۲۷</ref> عُقْبَة بن مسعود، عامل امام على در [[کوفه|کوفه]]، به سلیمان‌ نامه نوشت و وى را به‌ کوشش و شکیبایى در جنگ توصیه نمود.<ref>رجوع کنید به نصربن مزاحم، وقعة صفّین، ص ۳۱۳</ref> سلیمان در جنگ صفّین شجاعانه جنگید و حَوْشَب، پهلوان نامى شامیان و سرور یمانیان سپاه [[معاویه|معاویه]] را در جنگ تن به تن کشت.<ref>رجوع کنید به نصربن مزاحم، وقعة صفّین، ص۴۰۰ـ۴۰۱</ref>

پس از پایان نبرد صفّین و پذیرش [[حکمیت]] از سوى عراقیان، سلیمان نزد امام رفت و ضمن ابراز ناخشنودى از خاتمه کار جنگ با عهدنامه حکمیت، از ناکامی‌اش در ترغیب سپاهیان به ادامه جنگ سخن گفت.<ref>نصربن مزاحم، وقعة صفّین، ص ۵۱۹</ref> از پاره‌اى روایات برمی‌آید که سلیمان از طرف امام، چندى در ناحیه جبل مسئول جمع‌آورى مالیات بوده است.<ref>رجوع کنید به بلاذرى، انساب الاشراف، ج ۲، ص ۱۲۱</ref>

پس از [[شهادت امام علی علیه السلام|شهادت امام على]] علیه‌السلام، سلیمان همچون دیگر بزرگان [[شیعه|شیعى]] با [[امام حسن علیه السلام|امام حسن]] علیه‌السلام [[بیعت]] کرد، اما پس از [[صلح امام حسن علیه السلام|صلح امام حسن]] و بیعت مردم عراق با [[معاویه]]، سلیمان که از بزرگان [[عراق]] محسوب می‌شد و از این صلح ناخشنود بود، نزد امام رفت و او را «مُذلّ المؤمنین» (خوارکننده مؤمنان) خواند و امام را به شدت سرزنش کرد. سلیمان آمادگى خود و عراقیان را براى شکستن پیمان و از سرگیرى جنگ با شامیان اعلام نمود، اما امام حسن با آرامش سعى کرد وى را با خود همراه سازد. پس از آن، سلیمان نزد [[امام حسین علیه السلام|امام حسین]] علیه‌السلام رفت و در این باره با وى گفتگو کرد، ولى امام حسین نیز بر پایبندى به پیمان برادرش تأکید کرد و از سلیمان خواست مادام که معاویه زنده است، بر این پیمان وفادار بماند.<ref>رجوع کنید به ابن‌قتیبه دینورى، الامامة و السیاسة، ج ۱، ص ۱۴۱ـ۱۴۲؛ بلاذرى، انساب الاشراف، ج ۲، ص۳۹۰ـ۳۹۱، ۴۵۷</ref>

پس از [[شهادت امام حسن علیه السلام|شهادت امام حسن]]، شیعیان [[کوفه]] در خانۀ سلیمان صرد، که در آن زمان شیخ‌الشیعه به‌شمار می‌رفت، جمع شدند و در نامه‌اى به امام حسین، شهادت امام حسن را تسلیت گفتند.<ref>یعقوبى، تاریخ، ج ۲، ص ۲۲۸؛ ابن‌اعثم، الفتوح، ج ۶، ص ۲۰۳ـ۲۰۴، ۲۰۸</ref>

پس از مرگ [[معاویه|معاویه]]، بزرگان شیعى از جمله سلیمان، با فراخواندن مردم به حمایت از [[امام حسین علیه السلام|امام حسین]] علیه‌السلام، با نامه‌هاى متوالى امام را از [[حجاز]] به کوفه دعوت نمودند<ref>ابن‌سعد، ج ۶، ص ۲۵؛ نیز رجوع کنید به طبرى، تاریخ، ج ۵، ص ۳۵۲ـ۳۵۳</ref> و سلیمان براى اطمینان از پایبندى کوفیان به حمایت از امام حسین، از آنان پیمان مؤکد گرفت،<ref>ابن‌اعثم، الفتوح، ج ۵، ص ۲۷</ref> اما در واقعۀ [[کربلا|کربلا]]، سلیمان خود از کسانى بود که از یارى امام حسین سر باز زد.<ref>ابن‌سعد، ج ۶، ص ۲۵؛ ابن‌حجر عسقلانى، الاصابة فى تمییز الصحابة، ج ۳، ص ۱۷۲</ref>

پس از شهادت امام حسین، سلیمان همچون عده‌اى دیگر از کوفیان، از همراهى نکردن با امام پشیمان شد و پس از [[توبه]]، در سال ۶۵ هجری در زمان خلافت [[عبدالملک بن مروان|عبدالملک ‌بن مروان]]، [[قیام توابین|قیام توابین]] را به خون‌خواهى امام حسین و بر ضد [[بنی امیه|امویان]] به راه انداخت. وى در جنگ با سپاه [[عبیدالله بن زیاد|عبیداللّه بن زیاد]] در [[عین الورده|عَین‌الوَرده]] به [[شهادت در راه خدا|شهادت]] رسید. به‌ نوشتۀ [[محمد بن سعد کاتب واقدی|ابن‌ سعد]]،<ref>ابن‌سعد، ج۶، ص ۲۵ـ۲۶</ref> سلیمان هنگام شهادت ۹۳ ساله بوده است.

==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
*[[دانشنامه جهان اسلام (کتاب)|دانشنامه جهان اسلام]]، مدخل "سلیمان بن صرد"، هدیه تقوى، ج۱، ۵۹۵۱.

[[رده:اصحاب پیامبر]][[رده:اصحاب امام علی علیه السلام]][[رده:اصحاب امام حسن علیه السلام]][[رده:زیانکاران در حماسه کربلا]][[رده:راویان حدیث]]

سلیمان بن رزین

2026-05-31T12:26:52Z

مهدی موسوی:

{{بخشی از یک کتاب}}

'''«سلیمان بن رزین»''' از موالیان و آزادشدگان [[امام حسين|امام حسین]] علیه‌السلام و از [[شهدای کربلا|شهداى]] نهضت حسینى بود. نامش سلمان و سلیم نیز آمده است. در برخى منابع، «ابو رزین» به عنوان [[كنيه|کنیه]] او و در برخى دیگر به عنوان کنیه پدرش آورده شده است.

از ظاهر کلام [[شيخ طوسى|شیخ طوسى]] و برخى دیگر چنین برمى آید که سلیمان در [[كربلا|کربلا]]، همراه امام حسین علیه‌السلام به [[شهادت در راه خدا|شهادت]] رسیده است. اما شمارى از مورخان، شهادت او را در [[بصره]] دانسته اند؛ بدین گونه که امام حسین علیه‌السلام از [[مكه|مکه]]، به وسیله «سلیمان» نامه‌اى خطاب به بزرگان بصره فرستاد و آنان را به [[قرآن|کتاب خدا]] و احیاى [[سنت]] [[پیامبر اسلام|پیامبر]] صلى الله علیه وآله و مبارزه با [[بدعت]] هاى رواج یافته در جامعه فراخواند. همه دریافت کنندگانِ نامه امام علیه‌السلام، آن را پنهان داشتند، مگر منذر بن جارود - که دخترش همسر [[عبیدالله بن زیاد]] بود -، که ترسید نامه دسیسه‌اى از جانب ابن زیاد باشد. لذا نامه و پیک (سلیمان رزین) را نزد ابن زیاد آورد. او نیز پس از آگاهى از محتواى نامه، بى درنگ دستور داد آورنده نامه را به قتل برسانند. سلیمان بن عوف حضرمى این دستور را اجرا کرد.

در [[زیارت ناحیه مقدسه]] بر سلیمان بن رزین این گونه درود فرستاده شده است: {{متن حدیث|«السَّلامُ عَلى سُلَیمانَ مَوْلَى الْحُسَینِ بْنِ أمیرِالمؤمنینَ وَلَعَنَ اللَّهُ قاتِلَهُ سُلَیمانَ بْنَ عَوْفِ الْحَضْرَمِىّ»}}.

==منابع==

*[[پژوهشی پیرامون شهدای کربلا (کتاب)|پژوهشی پیرامون شهدای کربلا]]، پژوهشکده تحقیقات اسلامی.

{{الگو:واقعه عاشورا}}
[[رده:اصحاب امام حسین علیه السلام]][[رده:شهدای کربلا]]

سلیم بن قیس هلالی

2026-05-31T12:07:03Z

مهدی موسوی:

{{منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=نرم افزار}}
{{خوب}}
'''«سُلَیم بن قیس هلالى»''' (م، ۷۶ ق)، از علما و محدثان موثق [[شیعه]] در قرن اول هجری است. او دوران حیات [[امام علی]]، [[امام حسن]]، [[امام حسین]]، [[امام سجاد]] و [[امام باقر]] علیهم‌السلام را درک نموده و از علوم سرشار آنان بهره‌مند شده بود. شهرت سُلیم بیشتر به خاطر تألیف «[[کتاب سلیم بن قیس|کتاب سلیم بن قیس]]» یا «أسرار آل محمد» است که در آن حوادث و وقایع پس از [[رحلت پیامبر اسلام]] صلى اللّه علیه وآله آمده بود.
{{شناسنامه عالم
||نام کامل = سلیم بن قیس هلالى
||تصویر=
||زادروز = دو سال قبل از هجرت
|زادگاه =
|وفات = ۷۶ هجری
|مدفن =
|اساتید =
|شاگردان = [[ابان بن‌ ابی عیاش|ابان بن ابى‌عیاش]]،...
|آثار = [[کتاب سلیم بن قیس|کتاب سلیم بن قیس]]،...
}}
==زندگی‌نامه==
ابوصادق سلیم بن قیس هلالى عامرى کوفى، دو سال قبل از [[هجرت پیامبر اسلام به مدینه|هجرت]] به دنیا آمده و در نتیجه، هنگام شهادت [[پیامبر اسلام|پیامبر اکرم]] صلى الله علیه وآله ۱۲ سال داشته است.

سلیم بن قیس در ۱۶ سالگى وارد [[مدینه]] شده و در ابتداى ورود با حوادث دردناکى روبرو شد. سلیم مشاهده کرد که [[امام علی علیه السلام|امیرالمؤمنین على]] علیه السلام خانه نشین شده و مردم [[قرآن|کتاب خدا]] را با رأى و دلخواه خود [[تفسیر قرآن|تفسیر]] و [[تأویل|تأویل]] کرده ‌اند. از طرفى دستگاه [[خلافت]]، عموم مردم را از نقل [[حدیث]] منع کرده و آنها را وادار کرده ‌اند که فقط به قرائت کلمات [[قرآن]] اکتفا کنند.

===در رکاب امیرالمؤمنین===

اولین اقدام سلیم، ملازمت [[امیرالمؤمنین]] على علیه السلام بود که آن را در تمام حالات بر خود لازم دانست و خود را به منابع [[وحى]] متصل نمود. سپس با اصحاب آن حضرت به خصوص [[سلمان فارسی|سلمان]] و [[ابوذر غفاری|ابوذر]] و [[مقداد بن اسود|مقداد]] ارتباط خصوصى پیدا کرد.

او در سن ۲۵ سالگى به سفر [[حج]] رفت و خطابه ابوذر را در کنار [[خانه خدا]] شنید و آن را نوشت. سپس به مدینه بازگشت و در مدینه بود تا زمانى که ابوذر را در سال ۳۴ هجرى به [[ربذه]] تبعید کردند. او به عنوان [[عیادت بیماران|عیادت]] ابوذر به ربذه رفت و در آنجا مطالبى از ابوذر پرسید و جواب‌هاى او را در کتابش ([[کتاب سلیم بن قیس|کتاب سلیم بن قیس]]) ثبت کرد.

در ابتداى [[خلافت]] حضرت علی علیه السلام، سلیم هلالی به سن ۳۷ سالگى رسیده بود و زمینه براى ثبت و ضبط حقایق برایش آماده‌تر بود، ولى برخى به جاى قدردانى و استفاده از مقام والاى [[امامت]] و [[عصمت]]، به خاطر منافع دنیوى، بناى مخالفت با [[امام علی]] علیه السلام را گذاشتند و مقدمات جنگ با آن حضرت را فراهم کردند. در همه این قضایا سلیم در کنار امام بود و از اولیا و خواص اصحاب آن حضرت به شمار مى‌آمد.

سلیم از فدائیان لشکر امیرالمؤمنین علیه السلام بود که معروف به‌ «[[شرطة الخمیس|شرطة الخمیس]]» بودند. شرطة الخمیس عده زیادى از اصحاب امیرالمؤمنین علیه السلام بودند که با خود عهد کرده بودند شمشیر را بدست گرفته و هر چه مولایشان دستور داد بدون هیچ گونه سؤال و توضیح خواستن، آن را عمل نمایند و آن حضرت نیز [[بهشت]] را براى آنان تضمین نماید.

او پس از پیروزى در [[جنگ جمل]]، همراه حضرت على علیه السلام وارد [[بصره]] شد و خطبه آن حضرت را در شهر بصره و در خانه [[زیاد بن ابیه|زیاد ابن ابیه]] نوشت. سلیم در [[جنگ صفین]] نیز در لشگر امیرالمؤمنین علیه السلام بود و با یک دست شمشیر و با دست دیگر قلم بدست گرفته بود و به دفاع از آن حضرت و ثبت وقایع مى‌پرداخت.

در طول ایام خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام، سلیم [[خطبه|خطبه‌ها]] و سخنان آن حضرت را ثبت نموده و در موارد مختلفى از کتابش آورده است.

سلیم قیس بعد از [[شهادت امام علی]] علیه السلام در سال ۴۰ هجرى، از اصحاب [[امام حسن]] علیه السلام بود و بعد از شهادت آن حضرت در سال ۵۰ هجرى، در شمار اصحاب [[امام حسین]] علیه السلام درآمد. پس از شهادت آن حضرت نیز در شمار اصحاب [[امام زین العابدین]] علیه السلام قرار گرفت.

===وفات‌===

سلیم بن قیس هلالی در زمان [[حجاج بن یوسف|حجاج بن یوسف]] در سال ۷۵ هجرى متوارى شد و از شهرى به شهر دیگر فرار مى‌کرد تا خود را از ستم او حفظ کند و سرانجام در سرزمین فارس به شهر بزرگى به نام‌ «نوبندجان» (نوبندگان) در نزدیکى [[شیراز|شیراز]] رسید.

سلیم در آنجا اقامت گزید و پس از تربیت نوجوانى به نام‌ «[[ابان بن‌ ابی عیاش|ابان بن ابى‌عیاش]]»، کتاب خود -معروف به «[[کتاب سلیم بن قیس|کتاب سلیم بن قیس]]»- را به او سپرد و در سال ۷۶ هجرى، در سن ۷۸ سالگى درگذشت.

==منابع==

*[[نرم افزار جامع الاحادیث ۵ / ۳|نرم افزار جامع الاحادیث]] [لوح فشرده]، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.

[[رده:اصحاب امام علی علیه السلام]]
[[رده:اصحاب اهل البیت علیهم السلام]]
[[رده:علمای قرن اول]][[رده:علماء شیعه]][[رده:راویان حدیث]][[رده:تاریخ نویسان]]

سلیم بن قیس هلالی

2026-05-31T11:49:15Z

مهدی موسوی:

{{منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=نرم افزار}}
{{خوب}}
'''«سُلَیم بن قیس هلالى»''' (م، ۷۶ ق)، از علما و محدثان موثق [[شیعه]] در قرن اول هجری است. او دوران حیات [[امام علی]]، [[امام حسن]]، [[امام حسین]]، [[امام سجاد]] و [[امام باقر]] علیهم‌السلام را درک نموده و از علوم سرشار آنان بهره‌مند شده بود. شهرت سُلیم بیشتر به خاطر تألیف «[[کتاب سلیم بن قیس|کتاب سلیم بن قیس]]» یا «أسرار آل محمد» است که در آن حوادث و وقایع پس از [[رحلت پیامبر اسلام]] صلى اللّه علیه وآله آمده بود.

==زندگی‌نامه==
ابوصادق سلیم بن قیس هلالى عامرى کوفى، دو سال قبل از [[هجرت پیامبر اسلام به مدینه|هجرت]] به دنیا آمده و در نتیجه، هنگام شهادت [[پیامبر اسلام|پیامبر اکرم]] صلى الله علیه وآله ۱۲ سال داشته است.

سلیم بن قیس در ۱۶ سالگى وارد [[مدینه]] شده و در ابتداى ورود با حوادث دردناکى روبرو شد. سلیم مشاهده کرد که [[امام علی علیه السلام|امیرالمؤمنین على]] علیه السلام خانه نشین شده و مردم [[قرآن|کتاب خدا]] را با رأى و دلخواه خود [[تفسیر قرآن|تفسیر]] و [[تأویل|تأویل]] کرده ‌اند. از طرفى دستگاه [[خلافت]]، عموم مردم را از نقل [[حدیث]] منع کرده و آنها را وادار کرده ‌اند که فقط به قرائت کلمات [[قرآن]] اکتفا کنند.

===در رکاب امیرالمؤمنین===

اولین اقدام سلیم، ملازمت [[امیرالمؤمنین]] على علیه السلام بود که آن را در تمام حالات بر خود لازم دانست و خود را به منابع [[وحى]] متصل نمود. سپس با اصحاب آن حضرت به خصوص [[سلمان فارسی|سلمان]] و [[ابوذر غفاری|ابوذر]] و [[مقداد بن اسود|مقداد]] ارتباط خصوصى پیدا کرد.

او در سن ۲۵ سالگى به سفر [[حج]] رفت و خطابه ابوذر را در کنار [[خانه خدا]] شنید و آن را نوشت. سپس به مدینه بازگشت و در مدینه بود تا زمانى که ابوذر را در سال ۳۴ هجرى به [[ربذه]] تبعید کردند. او به عنوان [[عیادت بیماران|عیادت]] ابوذر به ربذه رفت و در آنجا مطالبى از ابوذر پرسید و جواب‌هاى او را در کتابش ([[کتاب سلیم بن قیس|کتاب سلیم بن قیس]]) ثبت کرد.

در ابتداى [[خلافت]] حضرت علی علیه السلام، سلیم هلالی به سن ۳۷ سالگى رسیده بود و زمینه براى ثبت و ضبط حقایق برایش آماده‌تر بود، ولى برخى به جاى قدردانى و استفاده از مقام والاى [[امامت]] و [[عصمت]]، به خاطر منافع دنیوى، بناى مخالفت با [[امام علی]] علیه السلام را گذاشتند و مقدمات جنگ با آن حضرت را فراهم کردند. در همه این قضایا سلیم در کنار امام بود و از اولیا و خواص اصحاب آن حضرت به شمار مى‌آمد.

سلیم از فدائیان لشکر امیرالمؤمنین علیه السلام بود که معروف به‌ «[[شرطة الخمیس|شرطة الخمیس]]» بودند. شرطة الخمیس عده زیادى از اصحاب امیرالمؤمنین علیه السلام بودند که با خود عهد کرده بودند شمشیر را بدست گرفته و هر چه مولایشان دستور داد بدون هیچ گونه سؤال و توضیح خواستن، آن را عمل نمایند و آن حضرت نیز [[بهشت]] را براى آنان تضمین نماید.

او پس از پیروزى در [[جنگ جمل]]، همراه حضرت على علیه السلام وارد [[بصره]] شد و خطبه آن حضرت را در شهر بصره و در خانه [[زیاد بن ابیه|زیاد ابن ابیه]] نوشت. سلیم در [[جنگ صفین]] نیز در لشگر امیرالمؤمنین علیه السلام بود و با یک دست شمشیر و با دست دیگر قلم بدست گرفته بود و به دفاع از آن حضرت و ثبت وقایع مى‌پرداخت.

در طول ایام خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام، سلیم [[خطبه|خطبه‌ها]] و سخنان آن حضرت را ثبت نموده و در موارد مختلفى از کتابش آورده است.

سلیم قیس بعد از [[شهادت امام علی]] علیه السلام در سال ۴۰ هجرى، از اصحاب [[امام حسن]] علیه السلام بود و بعد از شهادت آن حضرت در سال ۵۰ هجرى، در شمار اصحاب [[امام حسین]] علیه السلام درآمد. پس از شهادت آن حضرت نیز در شمار اصحاب [[امام زین العابدین]] علیه السلام قرار گرفت.

===وفات‌===

سلیم بن قیس هلالی در زمان [[حجاج بن یوسف|حجاج بن یوسف]] در سال ۷۵ هجرى متوارى شد و از شهرى به شهر دیگر فرار مى‌کرد تا خود را از ستم او حفظ کند و سرانجام در سرزمین فارس به شهر بزرگى به نام‌ «نوبندجان» (نوبندگان) در نزدیکى [[شیراز|شیراز]] رسید.

سلیم در آنجا اقامت گزید و پس از تربیت نوجوانى به نام‌ «[[ابان بن‌ ابی عیاش|ابان بن ابى‌عیاش]]»، کتاب خود -معروف به «[[کتاب سلیم بن قیس|کتاب سلیم بن قیس]]»- را به او سپرد و در سال ۷۶ هجرى، در سن ۷۸ سالگى درگذشت.

==منابع==

*[[نرم افزار جامع الاحادیث ۵ / ۳|نرم افزار جامع الاحادیث]] [لوح فشرده]، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.

[[رده:اصحاب امام علی علیه السلام]]
[[رده:اصحاب اهل البیت علیهم السلام]]
[[رده:علمای قرن اول]][[رده:علماء شیعه]][[رده:راویان حدیث]][[رده:تاریخ نویسان]]

سلمان فارسی، استاندار مدائن (کتاب)

2026-05-31T10:48:08Z

مهدی موسوی:

کتاب '''«سلمان فارسی، استاندار مدائن»''' تألیف احمد صادقی اردستانی، شرح حال و زندگی‌نامه [[سلمان فارسی]]، [[صحابی]] گرانقدر [[پیامبر اسلام|پیامبر اعظم]] (صلی الله علیه وآله) است.
{{مشخصات کتاب

|عنوان=

|تصویر= [[پرونده:سلمان فارسی.jpg|240px|وسط]]

|نویسنده= احمد صادقی اردستانی

|موضوع= سرگذشت‌نامه سلمان

|زبان= فارسی

|تعداد جلد= ۱

|عنوان افزوده1=

|افزوده1=

|عنوان افزوده2=

|افزوده2=

|لینک= [http://lib.ahlolbait.com/parvan/resource/84395/ سلمان فارسی]

}}
==معرفی اجمالی کتاب==

این کتاب شرح حال [[سلمان فارسی]]، نخستین [[ایران|ایرانی]] سعادت‌مندی است که برای شناسایی خدای یکتا و فرار از دست ستم و بیدادگری، بار سفر بست و پس از کاوش‌های فراوان، سرانجام [[اسلام]] را پذیرفت و در زمره [[صحابه]] ممتاز و عالی‌رتبه [[پیامبر اسلام|حضرت محمد]](صلی الله علیه وآله) درآمد.

نویسنده این اثر، در آثار مختلف اسلامی به کاوش پرداخته و این کتاب محصول مطالعات تاریخی اوست که اینک به صورت کارنامه خواندنی و درخشان از یک شخصیت بزرگ مسلمان می‌شود.

== محتوای کتاب ==
کتاب حاضر در ۱۶ فصل سامان یافته که عناوین شانزده‌گانه آن از این قرارند:

از [[کلیسا]] تا آغوش [[اسلام]]، شخصیت ماندگار، فضایل و مناقب درخشان، [[حکمت]] و فقاهت، در ماجرای بیعت، در محضر [[امام علی علیه السلام|علی]](علیه السلام) و [[حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها|فاطمه]](علیهاالسلام)، [[قرآن]] و سلمان، سخنان حکیمانه و روش‌های سازنده، روایات سلمان، کتاب سلمان با خبر جاثلیق، در جبهه‌های جنگ، داستان‌ها و سرگذشت‌ها، کرامات اعجاز‌گونه، استاندار [[مداین|مدائن]]، زن و فرزندان، آخرین سفر.

==منابع==

*[http://ketabroom.ir/part,showEntity/id,5846/lang,fa/fullView,true/ پاتوق کتاب (پایگاه اطلاع رسانی، معرفی و فروش کتاب دفتر نشر معارف)](۲۱ مرداد ۱۳۹۱).

*[http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/536398 سایت سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران](۲۱ مرداد ۱۳۹۱).

[[رده:سرگذشت نامه ها]]
[[رده:کتابهای شخصیت شناسی]]

سلمان فارسی

2026-05-31T10:20:44Z

مهدی موسوی:

{{خوب}}
[[سلمان فارسی]] از شخصیت‌‌هاى آزاده، مجاهد و بلندآوازه اسلامی و از [[صحابی|صحابه]] گرانقدر [[پیامبر اسلام|پیامبر اکرم]] (صلی الله علیه وآله) است. وى با این که [[ایران|ایرانى]] ‌نژاد بود، در میان عرب‌ها و مسلمانان [[حجاز]]، به مقامى رفیع و مرتبه‌اى بلند دست یافت، تا جایی که پیامبر در مورد او فرمود: «سلمان منّا اهلَ البیت؛ سلمان از ما [[اهل البیت|اهل بیت]] است». در [[جنگ احزاب]]، پیامبر به پیشنهاد او دستور داد تا خندقی دور [[مدینه]] برای ممانعت از دشمن حفر کنند و همین اقدام باعث پیروزی لشکر [[اسلام]] در آن جنگ شد. سلمان از یاران [[امام علی علیه السلام|علی بن ابی‌طالب]] (علیه‌السلام) به شمار می‌رفت و بر این اعتقاد بود که او جانشین راستین و بلافصل رسول خدا (صلی الله علیه وآله) است. سلمان در زمان [[عمر بن خطاب]] از جانب خلیفه استاندار [[مدائن]] بود و در همان شهر وفات نموده به خاک سپرده شد.
[[پرونده:Salman.jpg|left|thumb|مقبره سلمان فارسی در [[مدائن]]]]

==داستان زندگی سلمان==

اسامی [[ایران|ایرانی]] سلمان فارسی متعدّد ذکر شده و اهل رامهرمز یا جِی، از توابع [[اصفهان]]، معرّفی شده است.<ref> الطبقات الکبری: ج۴ ص۷۵.</ref> سلمان خود جریان زندگی اش را اینگونه تعریف می کند: پدرم ملکى داشت، روزى من را به آن جا فرستاد. از خانه بیرون آمدم در راه گذارم به معبد [[مسیحیت|نصارى]] افتاد، از داخل معبد صداى خواندن [[دعا]] و [[نماز]] به گوشم رسید، داخل شدم تا ببینم چه می‌‌کنند، دعا و نماز آنها، مرا تحت تأثیر قرار داد، با خود گفتم: این [[دین|دین]] بهتر از دینى است که ما داریم. تا غروب آفتاب همان جا ماندم و به ملک پدر و نزد او برنگشتم تا این که کسى را به دنبال من فرستاد. وقتى که وضع و دین نصارى مرا تحت تأثیر قرار داد از مرکز دین آنها پرسیدم گفتند: در [[شام]] است.

موقعى که نزد پدرم برگشتم به او گفتم: گذار من به مردمی‌‌ افتاد که در [[کنیسه|کنیسه]] خود نماز می‌‌خواندند، از نماز آنها خیلى خوشم آمد، فکر کردم دین آنها بهتر از دین ما است، پدرم خیلى با من بحث و جدل کرد، من نیز با او مشاجره کردم، پدرم من را زندانى ساخت و زنجیر بر پاهاى من بست!

به نصارى پیام فرستادم که من دین آنها را اختیار کرده ام و درخواست کردم وقتى که قافله اى از شام بر آنها وارد می‌‌شود، پیش از آن که به شام برگردند، مرا خبر کنند تا همراه قافله به شام بروم. آنها نیز چنین کردند، زنجیر را پاره کردم و از زندان گریخته با آن ها به شام رفتم.

آنجا پرسیدم عالم بزرگ شما کیست؟ گفتند: اسقف رئیس کنیسه است، نزد او رفتم و داستان خود را براى او تعریف کردم و نزد او ماندگار شدم، در این مدت خدمت می‌‌کردم، نماز می‌‌خواندم و درس می‌‌آموختم. این اسقف در دین خود مرد بدى بود چون [[صدقه]] ها را از مردم جمع آورى می‌‌کرد تا در میان مستحقان تقسیم کند ولى آن را براى خود می‌‌اندوخت و ذخیره می‌‌کرد.

او بعد از مدتى از دنیا رفت. دیگرى را جانشین او قرار دادند، من در دین آنها کسى را ندیدم که به امور [[آخرت]] راغب تر و به دنیا بى اعتناتر و در [[عبادت]] کوشاتر از او باشد. آنچنان محبتى نسبت به او پیدا کردم که فکر نمی‌‌کنم پیش از آن، کسى را آن اندازه دوست داشته باشم، وقتى که مرگ او فرا رسید، گفتم: چنان که می‌‌بینى پیک [[اجل]] فرا رسیده، چه دستورى به من می‌‌دهى و به التزام خدمت چه کسى [[وصیت]] می‌‌کنى؟ گفت: پسرک من، کسى را مثل خودم سراغ ندارم مگر مردى که در موصل هست.

وقتى او از دنیا رفت نزد مرد موصلى رفتم و جریان را به او گفتم و مدتى نزد او ماندم. بعد از مدتى [[مرگ]] او را نیز دریافت. از آینده خود سؤال کردم، من را به عابدى که در «نصیبین» بود. راهنمائى کرد نزد او رفتم و جریان خود را به او گفتم و سپس مدتى نزد او ماندم. زمانى که اجل او نیز فرا رسید، از آینده خود سؤال کردم. گفت: بعد از من حق با مردى است که در «عموریه» (یکى از نقاط روم) اقامت دارد نزد او سفر کردم و همان جا ماندم و براى امرار معاش خود، چند گاو و گوسفند دست و پا کردم. بعد از مدتى اجل او نیز فرا رسید، به او گفتم: من را به التزام خدمت چه کسى وصیت می‌‌کنى؟

گفت: پسرک من، کسى را سراغ ندارم که عینا مثل ما باشد تا به تو معرفى کنم ولى تو در عصرى زندگى می‌‌کنى که نزدیک است پیامبرى مبعوث شود که آئین او بر اساس آئین حق [[حضرت ابراهیم]] استوار است و به سرزمینى که داراى نخلستان و بین دو حره<ref>حره عبارت از سرزمینى است که سنگ هاى سیاه و آتش فشانى از دوره هاى ژئولوژى در آن پراکنده شده باشد و معادل آن در فارسى سنگستان است. اتفاقا موقعیت شهر مدینه عینا از این قرار است به این معنى که اطراف آن را سنگهاى سیاه و پراکنده که از بقایاى ادوار گذشته زمین است فراگرفته است.</ref> واقع شده است، [[هجرت]] می‌‌کند. اگر توانستى خود را به او برسانى غفلت نکن، او داراى علائم و نشانه هائى است که پنهان نمی‌‌ماند: او صدقه نمی‌‌خورد ولى هدیه را قبول می‌‌کند، میان دو کتف او نشانه [[نبوت]] نقش بسته است، اگر او را ببینى حتما می‌‌شناسى.

روزى قافله اى می‌‌گذشت، از وطنشان سؤال کردم، فهمیدم که آنان از مردمان [[شبه جزیره عربستان|جزیرة العرب]] هستند. به آنها گفتم: این گاوها و گوسفندهاى خود را به شما می‌‌دهم، در برابر این که من را همراه خود به وطنتان ببرید، گفتند: قبول کردیم.

من را همراه خود بردند تا به [[وادى القرى]] رسیدیم. در آنجا بود که به من ظلم کردند و مرا به یک نفر [[یهود|یهودى]] فروختند! در آنجا درختان خرماى فراوان دیدم، گمان کردم همان شهرى است که براى من تعریف کرده اند، همان جائى که بزودى شهر هجرت پیامبرى خواهد شد که جهان در انتظار ظهور او بود ولى افسوس این، آن نبود!

نزد شخصى که من را خریده بود، ماندم تا این که روزى یک نفر از یهود [[بنی قریظه]] نزد وى آمد و مرا خرید و با خود بیرون برد تا وارد شهر [[مدینه|مدینه]] شدیم. به محض این که مدینه را دیدم، یقین کردم همان شهرى است که صفات آن را براى من تعریف کرده اند، نزد آن شخص ماندم، در باغ خرمائى که وى در زمین بنى قریظه داشت کار می‌‌کردم تا آن که خدا [[پیامبر اسلام|پیامبر]] را برانگیخت و پیامبر سالها پس از [[بعثت]]، به مدینه هجرت نمود و در [[قبا]] در میان طایفه «بنى عمرو بن عوف» فرود آمد.

من روزى بالاى درخت خرما بودم، مالک من زیر درخت نشسته بود. ناگهان یکى از عموزادگان وى از [[یهود|یهود]]، نزد او آمد و با او به گفتگو پرداخت و گفت: خدا قبیله بنى قیله را بکشد. در قبا براى مردى که تازه از [[مکه|مکه]] آمده، سر و دست می‌‌شکنند. گمان می‌‌کنند او پیامبر است!

همین که او نخستین جمله را گفت، چنان لرزه بر اندامم افتاد که از شدت آن درخت خرما به حرکت درآمد، به طورى که نزدیک بود بر سر مالک خود بیفتم! به سرعت پائین آمده گفتم: چه گفتى؟ چه خبر است؟! صاحبم دست ها را بلند کرده مشت محکمی ‌‌به من فرو کوفت و گفت: این حرفها به تو چه مربوط است؟ تو دنبال کارت برو!

سر کار خود برگشتم، چون شب شد هر چه پیش خود داشتم جمع کردم و راه قبا را در پیش گرفتم، در آنجا بود که خدمت پیامبر رسیدم و وقتى داخل شدم دیدم چند نفر از یارانش همراه او هستند، گفتم: شما لابد غریبه و از وطن دور هستید و احتیاج به طعام و غذا دارید، من مقدارى غذا همراه دارم [[نذر]] کرده ام آن را [[صدقه]] بدهم، چون محل اقامت شما را شنیدم شما را از همه کس نسبت به آن سزاوارتر دیدم لذا آن را پیش شما آورده ام، بعد خوراکى را که همراه داشتم زمین گذاشتم.

پیامبر به اصحاب خود گفت: بخورید به نام خدا، ولى خودش خوددارى کرد و اصلا دست به سوى آن دراز نکرد. با خود گفتم این یکى، او صدقه نمی‌‌خورد!

آن روز برگشتم، فردا دوباره نزد پیامبر رفتم و مقدارى غذا بردم به او گفتم: دیروز دیدم از صدقه نخوردى، نزد من مقدارى خوراک بود، دوست داشتم تو را بوسیله اهداء آن احترامی‌‌ کرده باشم. این را گفتم و غذا را در برابرش نهادم. به اصحاب خود گفت: بخورید به نام خدا و خودش نیز با آنها میل فرمود، با خود گفتم: این دومی، ‌‌او هدیه می‌‌خورد!

آن روز نیز برگشتم و مدتى نتوانستم به ملاقات او بروم پس از چندى باز رفتم، او را در [[بقیع]] یافتم که دنبال جنازه اى آمده بود و اصحاب همراهش بودند، دو عبا همراه داشت یکى را پوشیده و دیگرى را به شانه انداخته بود، سلام کردم و پشت سرش قرار گرفتم تا قسمت بالاى پشتش را ببینم، فهمید مقصود من چیست. عبا را از پشت خود بلند کرد، دیدم علامت و مُهر [[نبوت]]، چنان که آن شخص براى من توصیف کرده بود، میان دو کتفش پیداست. خود را به قدمهایش انداختم، بر پاهایش بوسه زدم و گریه کردم، من را نزد خود فراخواند، در محضرش نشستم و ماجراى خود را از اول تا آخر حکایت کردم. بعد، [[اسلام]] اختیار کردم ولى بردگى میان من و شرکت در [[جنگ بدر]] و [[غزوه احد]] مانع شد.

روزى پیامبر فرمود: با صاحب خود مکاتبه کن تا تو را آزاد کند.<ref>مکاتبه عبارت است از این که برده با صاحب خود قرار داد ببندد که: هر وقت قیمت خود را به صاحبش بپردازد، آزاد گردد و از آن پس آزادانه کار کند تا مبلغ مورد توافق را تأمین نماید و چون این قرارداد را می‌‌نوشتند، مکاتبه نامیده شده است.</ref> با صاحبم مکاتبه کردم، پیامبر به مسلمانان امر فرمود تا من را در پرداخت قیمتم یارى کنند، در پرتو عنایت خدا آزاد گردیدم و به عنوان یک نفر مسلمان آزاد زندگى کردم و در [[جنگ خندق]] و سایر جنگهاى اسلامی‌‌ شرکت نمودم.<ref>این حدیث که با مختصر تصرف از سلمان فارسى نقل گردید، خود او را براى ابن عباس حکایت کرده و ابن سعد در کتاب الطبقات الکبرى، ج۴، ط بیروت، نقل نموده است.</ref>

==نقش سلمان در جنگ خندق==

در سال پنجم هجرت عده اى از سران [[یهود]] به منظور دسته بندى و عقد اتحاد میان عموم مشرکین و تمام قبایل و دسته ها، بر ضد [[پیامبر اسلام]] و مسلمانان به [[مکه|مکه]] رفتند تا از آنها پیمان بگیرند که همگى در جنگ مهمی‌‌ شرکت جویند که ریشه [[دین|دین]] جدید را برکنند و یهود را یارى کنند و همگى صف واحدى تشکیل دهند تا اساس آن دین را براندازند.

نقشه خائنانه جنگ چنین طرح شد که سپاه [[قریش]] و [[قبیله غطفان]]، [[مدینه]]، پایتخت حکومت اسلامی ‌‌را از خارج مورد حمله و ضربت تهاجمی ‌‌قرار دهند و در همان حال قبیله [[بنی قریظه]] که در مدینه سکونت داشتند، از داخل مدینه و از پشت سر صفوف مسلمانان، حمله را شروع کنند و به این ترتیب مسلمانان را در میان دو سنگ آسیاى جنگ قرار داده کاملا خرد کنند.

در چنین موقعیتی سلمان به تبع آنچه در وطن خود [[ایران|ایران]]، از وسائل و نقشه هاى جنگى دیده بود و از آنها اطلاع داشت، طرحى خدمت [[پیامبر اسلام|پیامبر]] عرضه داشت که در هیچ یک از جنگ هاى عرب سابقه نداشت و مردم عرب اصولا تا آن روز کوچکترین آشنائى با آن طرح نداشتند. پیشنهاد او این بود که: خندقى کنده شود که تمام منطقه باز و بلا مانعى را که در اطراف مدینه است، حفظ کند. این طرح مورد استقبال پیامبر واقع شد و نتیجه پیروزی سپاه [[اسلام]] را به دنبال داشت.
[[پرونده:فتح.jpg|بندانگشتی|مسجد سلمان در منطقه وقوع [[جنگ خندق]]]]
===ماجرای سنگ در حفر خندق===
در ایام حفر خندق، سلمان در میان مسلمانان که همگى مشغول کندن خندق و تلاش و کوشش بودند، در محل مأموریت خود قرار می‌‌گرفت. [[پیامبر]] نیز هماهنگ با سایر مسلمانان ضربات کلنگ را بر زمین وارد می‌‌آورد، روزى در قسمتى که سلمان با گروه خود کار می‌‌کرد، کلنگ ها بر سنگ سیاه رنگ بسیار سختى برخورد.

سلمان نزد پیامبر رفت و اجازه خواست براى رهائى از مشکل کندن آن سنگ سخت و استوار، مسیر خندق را تغییر دهند. پیامبر به اتفاق سلمان آمد تا آن زمین و سنگ را شخصا مشاهده نماید. وقتى ملاحظه کرد، کلنگى طلبید و به یاران خود فرمود کمی‌‌ دورتر بروند تا ریزه هاى سنگ به آنها اصابت نکند. آنگاه نام خدا را بر زبان جارى ساخت و هر دو دست را که دسته کلنگ را محکم گرفته بود، با اراده آهنین بلند کرده چنان بر سنگ فرود آورد که سنگ شکافته شد. از شکاف بزرگ آن برق و شعله بلندى به هوا برخاست!

سلمان می‌‌گوید: من شخصا آن شعله را دیدم که اطراف مدینه را روشن ساخت، پیامبر صدا زد: الله اکبر! کلیدهاى سرزمین ایران به من داده شد، کاخ هاى حیره و [[مداین|مدائن]] کسرى بر من روشن گردید، بى شک امت من بر آن ممالک غلبه خواهند کرد. بعد کلنگ را بلند نمود و ضربت دوم را فرود آورد، عین همان پدیده تکرار شد. از سنگ شکافته شده، برقى جهید و شعله هاى نورانى به هوا برخاست و پیامبر [[تهلیل]] و [[تکبیر|تکبیر]] بر زبان جارى ساخت و گفت: الله اکبر! کلیدهاى سرزمین روم به من عطا شد، این شعله کاخهاى آنجا را بر من روشن ساخت، بى شک امت من بر آن جا غلبه خواهند کرد.

سپس ضربت سوم را وارد ساخت، سنگ استوار و سرسخت تسلیم شد و در برابر کلنگ پیامبر از جا تکان خورد و برق درخشان و خیره کننده اى از خود ظاهر ساخت، پیامبر تکبیر گفت. مسلمانان نیز با او هم صدا شدند. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هم اکنون کاخ هاى [[سوریه]]، صنعاء و سایر کشورهاى روى زمین را که بزودى پرچم اسلام در آسمان آنها به اهتزاز در خواهد آمد، می‌‌بینم. مسلمانان با اعتقاد کامل فریاد برآوردند: این، وعده اى است که خدا و پیامبر او داد بى شک خدا و پیامبر راست می‌‌گویند.

==سلمان پس از رحلت پیامبر اکرم==
سلمان فارسی پس از [[رحلت پیامبر اسلام|رحلت پیامبر اسلام]] صلی الله علیه و آله به [[کوفه]] رفت و تا مدتی در آن جا مقیم گردید.

===نقش سلمان در فتح مدائن===

سلمان فارسی در فتح [[مداین|مداین]] نقش ویژه ای داشت. هنگامی که مسلمانان وارد مداین شدند و قصرها را یک به یک می‌گشودند، نگهبانان یکی از قصرها در برابرشان مقاومت کردند. در این کاخ سرداران چابک و نیرومندی بودند که نمی‌خواستند به سادگی تسلیم شوند. سلمان نزد ‌آنان رفت و به زبان پارسی خطاب به ایشان گفت: انسان تا زمانی با جان و مال خویش می‌جنگد که رهایی یابد؛ در حالی که برای شما نجاتی نمی‌بینم؛ زیرا کسرا در مقابل ارتش اسلام عقب‌‌نشینی کرده و متواری شده است و بر مقر حکومتش دست یافته‌اند؛ چنان‌‌که سربازی از او در مداین باقی نمانده است. ایسته است با دست خود، خویشتن را به هلاک نیافکنید و تسلیم شوید.

آنان از این سخن سلمان خشمگین شده، به سویش تیراندازی کردند. آنگاه از او پرسیدند: تو که هستی؟! او ماجرای زندگی خویش و چگونگی آشنایی با [[پیامبر اسلام|رسول اکرم]] (صلی الله علیه و آله) را برایشان بازگو کرد و از کرامت‌های اخلاقی و فضایل آن حضرت سخن‌ها گفت. ایرانیان تسلیم گردیدند و دروازه‌های قصر را گشودند و از آن خارج شدند.

سلمان در میان رزمندگان، افزون بر این که به [[زهد]] و [[قناعت]] معروف بود، از [[مرگ]] هراسی نداشت و در میان صفوف مسلمانان، حضوری دلیرانه داشت و در برابر ایرانیانی که در دفاع از هویت و بلادشان مبارز می‌طلبیدند، سینه سپر می‌کرد و از ایشان دلهره‌ای نداشت. این شهامتش از قلبی آکنده از [[ایمان|ایمان]] و پارسایی سرچشمه می‌گرفت.

به نوشته برخی مورخان، سلمان ضمن عملیات رزمی، سفیر و مترجم مسلمانان نیز بود. هنگامی که مسلمانان سرزمین مداین را فتح کردند، عده‌ای از ایرانیان در قصر ابیض پناه گرفتند. سلمان فارسی از آنان خواست که از مردم «بَهرَسیر» [[عبرت]] آموزند و ایشان را میان سه امر مخیر گرداند: [[اسلام]] آورند؛ [[جزیه|جزیه]] بدهند؛ به نبرد ادامه دهند. سرانجام بعد از مذاکرات سلمان فارسی، پذیرفتند که جزیه دهند.

سلمان در نبرد مداین نقش تبلیغاتی و ارشادی نیز داشت و در تشویق سپاهیان و تقویت روحیه آنان، اهتمام می‌ورزید. هنگام عبور از دجله، مسلمانان تردید‌هایی داشتند، اما سلمان آنان را تشویق کرد که چگونه با اسب از آب بگذرند و گفت: همان‌گونه که خشکی‌ها رام مسلمین است، آب‌ها نیز تسلیم خواهند بود و [[سوگند]] یاد کرد همان‌گونه که گروه گروه به آب وارد می‌شوید، از آن بیرون خواهید آمد و نگران نباشید.

سلمان فارسی و [[حذیفة بن یمان]] مأمور شدند تا سرزمین مناسبی را برگزینند که با خلق و خو و شیوه زندگی اعراب سازگاری داشته باشد. سرانجام در [[ماه محرم|محرم]] سال ۱۷ هجری و حدود یک سال و دو ماه پس از فتح مداین، سرزمینی که بعدها [[کوفه]] نام گرفت، انتخاب شد و [[سعد بن ابی وقاص|سعد بن ابی‌‌وقاص]] برای اسکان قوای نظامی و قبایل مهاجر در این ناحیه تلاش کرد.

===امارت مدائن===
[[پرونده:سلمان (2).jpg|بندانگشتی|مرقد سلمان محمدی در مدائن]]

سلمان فارسی با استناد به سخنان و نصوصی که از حضرت [[پیامبر اسلام|پیامبر]] دیده و شنیده بود، بر این اعتقاد بود که [[امام علی علیه السلام|علی بن ابی‌طالب]] (علیه السلام) جانشین راستین و بر [[حق]] رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) است. بنابراین همواره از حکومت وقت انتقاد می‌کرد؛ اما با این وصف، حکومت مداین را پذیرفت؛ زیرا در این مسئولیت خطیر، رضای پروردگار و صلاح بندگان خدا را می‌دید. البته سلمان بی ‌اذن [[امیرالمومنین|امیرمؤمنان]] (علیه السلام) این مقام را نپذیرفت. هدف خلفا این بود که ولایتمدارانی چون سلمان را با اعطای این مناصب، خاموش کنند و مترصد آن بودند که وی مرتکب خطایی شود تا آن را دستاویر حذفش قرار دهند؛ اما سلمان از این آزمون سربلند بیرون آمد.

چون سلمان به حوالی مداین رسید، مردم به استقبالش شتافتند و خواستند که او را در کاخ سفید مسکن دهند؛ اما او نپذیرفت و گفت: من در میان مردم و در محل رفت و آمد آنان (در بازار شهر) ساکن می‌شوم تا در دسترش همه باشم و هرگاه کسی شکایتی یا مشکلی دارد، بتواند به آسانی مرا ببیند. سلمان تنها از حاصل دست‌‌رنج خویش استفاده می‌کرد و پیش از این‌‌که به فرمانداری مداین منصوب شود، از لیف خرما سبد می‌بافت و از این راه زندگی می‌گذراند. زمانی هم که به امارت رسید، در بازار شهر دکانی اجاره کرد تا از نزدیک شاهد مشکلات مردم باشد و گره از از مشکلاتشان بگشاید.

او تمام فقیران، کارگران و اهل حرفه‌ها و فنون را فراخواند و گفت: شما را برای امر مهمی فراخوانده‌ام؛ بدانید که [[اسلام]]، [[تکاثر]] و جمع‌آوری افراطی اموال را منع کرده است. ای صنعت‌گران! شما را دعوت کردم که بگویم من از شما حمایت می‌کنم و درب دکانم بر روی شما گشوده است. از اهل هر حرفه و فنی می‌خواهم که نماینده‌ای برای خود برگزیند تا هر گاه مسئله‌ای یا مظلمه‌ای پیش آمد، به بزرگ آن حرفه مراجعه کند. خداوند دوست دارد که انسان از محصول تلاش خود بهره برد، ولی من تمام دریافتی خود از [[بیت المال|بیت‌‌المال]] را که پنج‌‌هزار درهم است، به محرومان و بینوایان می‌دهم و خود سبد می‌بافم و از ثمره کارم بهره‌برداری می‌کنم. صدای مردم از هر جانب بلند شد که این روشی شگفت است! ای امیر! اینها را تاکنون نشنیده بودیم. سلمان گفت: این اسلام راستین است.

==ویژگی‌های سلمان فارسی==
===فضائل سلمان===
سلمان فارسی از روزى که [[اسلام]] اختیار کرد و [[ایمان|ایمان]] آورد، شخصیتى به تمام معنى آزاده، مجاهد و عابد به شمار می‌‌رفت. او یکی از هفت نفر [[تشییع جنازه|تشییع]] کننده پیکر مطهّر [[فاطمه زهرا]] سلام الله علیه وآله است. این نکته میزان ارتباط و اتصال او به [[اهل البیت علیهم السلام|خاندان وحی]] را مشخص می کند.<ref>همان: ج۱ ص۳۴ ش۱۳.</ref> چنانکه [[حدیث]] معروف «سلمانُ منّا أهل البیت»<ref> الاختصاص: ص۳۴۱، رجال الکشّی: ج۱ ص۷۱-۵۴ ش۴۲ و ۲۶.</ref> در شأن اوست.

از [[پيامبر اكرم]] صلی الله علیه و آله روايت شد: [[روح الامين|روح الأمين]] بر من نازل گرديد و به من گفت كه خداى متعال چهار تن از [[صحابه]] مرا دوست دارد. از آن حضرت پرسيدند: يا رسول الله صلی الله علیه و آله، آن چهار تن كيانند؟ پيامبر صلی الله علیه و آله فرمود: آنان عبارتند از: [[امام علی علیه السلام|على]]، سلمان، [[ابوذر غفاری|ابوذر]] و [[مقداد بن اسود|مقداد]].<ref>حلیة الاولیاء، ج ۱، ص ۱۹۰؛ الاستیعاب فى معرفة الاصحاب، ج ۲، ص ۶۳۶.</ref>

[[اهل سنّت]] او را به «سلمانُ الخیر» توصیف کرده اند.<ref>الجرح و التعدیل: ج۴ ص۲۹۶ ش۱۲۸۹.</ref> بر فزونی روایات در مدح او ادّعای [[تواتر]] شده است.<ref> معجم رجال الحدیث: ج۸ ص۱۹۸ ش۵۳۳۸.</ref> سلمان نزد عموم یاران پیامبر موقعیت بسیار ممتاز و احترام فوق العاده اى داشت، مثلا در دوران خلافت [[عمر بن خطاب|عمر]] به عزم [[زیارت]] به [[مدینه|مدینه]] آمد. عمر اطرافیان خود را جمع کرد و گفت: زودتر آماده شوید به استقبال سلمان برویم و سپس به اتفاق یاران خود در کنار مدینه به استقبال سلمان شتافت!
===شخصیت سلمان در روایات شیعه===

کتب روایى [[شیعه]]، بسیارى از ویژگى هاى اخلاقى و رفتارى سلمان را گزارش کرده اند که در ذیل به برخى از آنها اشاره مى شود:

*سلمان در فراق [[پیامبر خدا]] صلی الله علیه و آله می گریست.<ref>الخصال : ج ۱ و ۲، ص ۳۲۶ / ص ۳۱۶.</ref>
*در [[نماز میت|نماز]] بر حضرت [[فاطمه زهرا]] (علیها السلام) حضور یافت.<ref>همان</ref>
*در عمل به فرمان [[قرآن]] درباره اجر [[رسالت]] پیامبر صلی الله علیه و آله، در راه [[مودت|مودّت]] نسبت به [[اهل بیت]] علیهم السلام پیشگام، پایدار و وفادار بود.<ref>بحارالانوار : ج ۲۲، ص ۳۲۲.</ref>
*مودّت اهل بیت علیهم السلام را بر هر مسلمانى واجب مى دانست.<ref>همان : ج ۲۲، ص ۳۱۵.</ref>
*[[شیعه]] على (علیه السلام) بود و در هیچ کارى با وى مخالفت نکرد.<ref>همان : ج ۲۲، ص ۳۳۰.</ref>
*همواره از [[اخوت|اخوّت]] على (علیه السلام) و پیامبر (صلى الله علیه وآله) و وصیت و [[ولایت]] على (علیه السلام) یاد مى کرد و بر آن شهادت مى داد.<ref>همان : ج ۲۲، ص ۳۱۸.</ref>
*اطاعت از [[حضرت على]] (علیه السلام) را به حکم خدا [[واجب]] مى دانست و اطاعت از ایشان و [[امامان معصوم|امامان]] از نسل وى را اطاعت از [[خدا]] و پیامبر مى شناخت.<ref>همان : ج ۲۲، ص ۳۱۵.</ref>
*پس از رحلت رسول خدا (صلى الله علیه وآله) [[ارتداد |مرتدّ]] نشد.<ref>همان : ج ۲۲، ص ۳۲۵ و ۳۳۳.</ref>
*دعوت وصى پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را پذیرفت و براى یارى اهل بیت علیهم السلام و برپایى خلافت و حکومت امیرالمؤمنین (علیه السلام) به صحنه آمد.<ref>همان : ج ۲۲، ص ۳۴۱.</ref>
*به مردم هشدار مى داد: جز على (علیه السلام) هیچ کس از اسرار [[نبوت|نبوّت]] آگاه نیست و در نزد [[امام علی|على]] علومى است که در نزد هیچ کس نیست.<ref>امالی مفید : ص ۱۳۲.</ref>
*[[تفسیر قرآن]] مى گفت و [[حدیث]] پیامبر صلی الله علیه و آله را نقل مى کرد و امام على (علیه السلام) مطالب وى را تصدیق مى فرمود.<ref>الخصال : ج ۱ و ۲، ص ۲۵۵.</ref>
*او از مؤمنانى است که پس از رحلت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله عوض نشد. از این رو، الگو قرار دادن وى، پیروى از او و اقتدا به وى بر همگان لازم است.<ref>همان : ص ۶۰۷ و ۶۰۸.</ref>
*از پذیرش خلافت [[ابوبکر]] امتناع کرد و با حکومت وى مخالفت نمود و امام على (علیه السلام) را بر وى مقدّم داشت و در کنار منبر پیامبر در روز [[جمعه]] به ابوبکر اعتراض کرد و با پرسش هاى پى در پى وى را مورد مؤاخذه قرار داد. امام على (علیه السلام) نیز در احتجاج بر ابوبکر و گفتوگو و مناشده با وى از آن یاد نمودند.<ref>همان : ص ۴۶۱، ۴۶۳ و ۵۴۹.</ref>
*خداى متعال سلمان را دوست داشت و به پیامبرش وحى کرد و فرمان داد وى را دوست بدارد.<ref>بحارالانوار : ج ۲۲، ص ۳۲۴ و ۳۴۶.</ref>
*خداوند دوستدار سلمان را دوست دارد و دشمنش را دشمن دارد.<ref>همان : ص ۴۴۸.</ref>
*اگر اهل زمین همانند فرشتگان آسمان ها سلمان را به دلیل دوستى محمّد (صلى الله علیه وآله) و على (علیه السلام) و دشمنى با دشمنان ایشان دوست بدارند، هرگز خداوند آنان را عذاب نخواهد کرد.<ref>همان : ص ۳۲۸.</ref>
*در زمره حواریون حضرت محمّد (صلى الله علیه وآله) قرار گرفت.<ref>همان : ص ۳۴۲.</ref>
*در میان اصحاب رسول اللّه (صلى الله علیه وآله) همچون جبرئیل در میان [[فرشتگان]] الهى بود.<ref>همان : ص ۳۲۸.</ref>
*[[اسم اعظم]] الهى را مى دانست.<ref>همان : ص ۳۴۶.</ref>
*[[جبرئیل]] از جانب خداى متعال به پیامبر صلی الله علیه و آله امر مى کرد که به سلمان سلام برساند.<ref>همان : ص ۳۴۷.</ref>
*روزى بر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله وارد شد و ایشان متکا و بالش پشت خود را به وى دادند.<ref>مکارم الاخلاق : ص ۲۰ / سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار : ج ۱، ص ۶۴۸.</ref>
*سلمان فارسى، سلمان محمّدى و از اهل بیت علیهم السلام شد و خداوند سلمان مجوسى فارسى را علوى قرشى نمود.<ref>بحارالانوار : ج ۲۲، ص ۳۴۹.</ref>
*محدَّث بود و [[ملائکه]] الهى با او سخن مى گفتند.<ref>همان : ص ۳۲۷.</ref>
*دریاى بى پایان دانش بود و داراى [[برهان]] و [[حکمت]] شد.<ref>همان : ص ۳۴۸.</ref>
*در جایگاه برتر از [[لقمان|لقمان حکیم]] قرار گرفت.<ref>همان : ص ۳۳۱.</ref>
*همیشه خواسته هاى [[امیرالمومنین|امیرالمؤمنین]] (علیه السلام) را بر خواست و اراده خویش مقدّم مى داشت، پابرهنگان و فقیران را دوست مى داشت و آنان را بر سرمایه داران برترى مى داد. همچنین دانش و دانشمندان را دوست مى داشت. عبد صالح خدا و مسلمان حنیف بود و ائمّه معصومین (علیهم السلام) فراوان از وى یاد کرده و او را «سلمان محمّدى» نامیده اند.<ref>همان : ص ۳۲۷.</ref>
*عالى ترین درجه [[ایمان]] را داشت و سرامد تمام [[صحابه|اصحاب]] پیامبر صلی الله علیه و آله بود و در درجه اعلاى ایمان (درجه دهم) قرار گرفت.<ref>الخصال : ج ۱ و ۲، ص ۴۴۸.</ref>

===مراتب علمی===
از سلمان، با عناوین [[محدث|محدِّث]]، [[فقیه]] در سخنان [[امامان معصوم|معصومان]] علیهم السلام، فراگیرنده علم اوّل و علم آخر،<ref>رجال الکشّی: ج۱ ص۶۴ ش۳۷.</ref> افقه النّاس،<ref>همان: ج۱ ص۵۲ ش۲۵.</ref> محدَّث<ref>همان: ج۱ ص۷۲ ش۴۴ و ص۶۴ ش۳۶.</ref> و حواری [[پیامبر]] صلی الله علیه و آله یاد شده است.

در سال اول هجرى هنگامى که [[پیامبر اسلام|پیامبر اکرم]] صلی الله علیه و آله میان هر دو نفر از مسلمانان [[مهاجرین|مهاجر]] و [[انصار]] پیمان برادرى برقرار نمود، میان سلمان و [[ابودرداء انصاری]] (عویمر بن زید) نیز عقد [[اخوت]] بست و در این ماجرا به سلمان فرمود: «یا سلمان أنت منّا أهلَ البیت و قد آتاک الله العلم الاوّل والآخر والکتاب الاوّل والکتاب الآخر»؛ اى سلمان، تو از ما [[اهل البیت|اهل بیت]] هستى و خداى سبحان به تو دانش نخستین و واپسین را عنایت کرده است و کتاب اول (نخستین کتابى که بر [[پیامبران]] الهى نازل شده بود) و کتاب آخر ([[قرآن مجید]]) را به تو آموخته است.<ref> سید تقى واردى، روز شمار تاریخ اسلام، جلد دوم (ماه صفر) به نقل از الریاض النظرة (المحب الطبری)، ج ۱، ص ۱۹۷ و سیر أعلام النبلاء (ذهبی)، ج ۱، ص ۱۴۲.</ref> سلمان مدتى با ابودرداء در یک خانه زندگى می‌‌کرد، ابودرداء روزها [[روزه]] می‌‌گرفت و شب ها [[تهجد|شب زنده دارى]] می‌‌نمود، سلمان به این طرز [[عبادت]] افراطى او اعتراض می‌‌کرد. روزى سلمان اصرار کرد او را از روزه منصرف سازد، البته روزه او [[مستحب|مستحبى]] بود، ابودرداء با لحن عتاب آمیزى گفت: آیا تو من را از بجاآوردن روزه و [[نماز]] در پیشگاه پروردگارم باز می‌‌دارى؟ سلمان جواب داد: بى شک چشمان تو حقى بر تو دارند، زن و فرزندان تو نیز حقى بر گردن تو دارند؛ روزه بگیر، ولى گاهى هم [[افطار]] کن، نماز بخوان و به مقدار احتیاج نیز به خواب و استراحت بپرداز. این جریان به گوش [[پیامبر اسلام|پیامبر]] صلی الله علیه وآله رسید، فرمود: سینه سلمان پر از [[علم]] است. پیامبر مکرر، هوش سرشار، و علم او را می‌‌ستود، همچنان که خوى و [[دین|دین]] وى را نیز مورد ستایش قرار می‌‌داد. روز خندق، [[انصار]] می‌‌گفتند: سلمان از ماست. [[مهاجرین|مهاجران]] می‌‌گفتند: نه، سلمان از ماست، پیامبر آنان را صدا زد و فرمود: سلمان از ما [[اهل البیت|اهل بیت]] است! راستى او به این شرافت سزاوار بود.

[[امام علی علیه السلام|على بن ابی‌طالب]] علیه السلام او را لقب [[لقمان]] حکیم داده بود. بعد از مرگش از حضرت على درباره او سؤال کردند فرمود: او مردى بود از ما و دوستدار ما اهل بیت، شما چگونه می‌‌توانید مردى مثل لقمان حکیم پیدا کنید؟ او مراتب علم را دارا بود و کتب [[پیامبران]] گذشته را خوانده بود، راستى او دریاى علم و دانش بود.

[[ابوالبَخْتَرى (سعد)|ابوالبخترى]] روايت كرد: از حضرت [[امام علی]] علیه‌السلام درباره شخصيت سلمان فارسى پرسش شد، آن حضرت فرمود: «تابع العلم الاوّل والعلم الآخر ولايدرك ما عنده»؛ سلمان، بدست آورنده و پيروى كننده دانش نخست و دانش واپسين (يعنى تمامى معارف) بود و آنچه در نزد اوست، بر ديگران پنهان مانده است.<ref>حلیة الاولیاء، ابونعیم اصفهانی، ج ۱، ص ۱۸۷.</ref>

===احادیث و آثار===

روایات او در منابع [[شیعه]]، از [[پیامبر اعظم]] صلی الله علیه وآله و [[امام علی]] علیه السلام است. ابو عثمان نَهْدی،<ref> سیر أعلام النبلاء: ج۴ ص۱۷۵ ش۶۷.</ref> راوی مشترک او در منابع شیعه و [[اهل سنت|سنّی]] است. ذهبی، [[مسند]] او را مشتمل بر شصت [[حدیث]] می داند؛ در [[صحیح بخاری]]، چهار روایت و در [[صحیح مسلم]]، سه روایت آن آمده است.<ref>همان: ج۱ ص۵۰۵ ش۹۱.</ref> [[ابن عبّاس]]، ابو طفیل، [[انس بن مالک|اَنَس]] و ابو قرّه کِنْدی از جمله [[صحابه]] ای هستند که از وی، نقل روایت دارند.<ref>الجرح و التعدیل: ج۴ ص۲۹۶ ش۱۲۸۹.</ref>

سلمان، راوی حدیث نص بر [[ائمه اثنی عشر|ائمّه اثنا عشر]] علیهم السلام و اسامی و فضائل ایشان است. حدیث معروف «جاثلیق» ـ که پادشاه روم او را پس از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به [[مدینه]] اعزام کرد ـ نگاشته اوست.<ref> الفهرست، طوسی: ص۱۴۲ ش۳۳۸، متن روایت را علّامه مجلسی نقل کرده است (ر.ک: بحار الأنوار: ج۱۰ ص۵۴).</ref> صاحبان [[صحاح سته|صحاح ستّه]] نیز بر او اعتماد کرده اند.<ref>تهذیب الکمال: ج۱۱ ص۲۴۵ ش۲۴۳۸.</ref> ۲۸ روایت غیر تکراری در منابع معروف اهل سنّت، از وی نقل شده است.<ref>المسند الجامع: ج۷ ص۵۸ ـ ۸۵ ح ۴۸۴۷ ـ ۴۸۷۵.</ref>

==وفات==
[[پرونده:سلمان (4).jpg|210px|بندانگشتی|محل تجهیز سلمان توسط [[امام علی علیه السلام]]]]
سلمان فارسی سرانجام در سال ۳۵ هجرى قمرى در آخر خلافت [[عثمان بن عفان]] و به قولى در اول سال ۳۶ هجرى قمرى، در [[مداین|مدائن]] وفات یافت.<ref> اسد الغابة فى معرفة الصحابه (ابن اثیر)، ج ۲، ص ۳۲۸؛ رجال حول الرسول (خالد محمد خالد)، ص ۶۱.</ref>

برخى از مورخان روز وفات سلمان را، هشتم [[صفر]] دانسته اند. اگر منظورشان صفر سال ۳۵ قمرى باشد، پس وفاتش در آخرین سال [[خلافت عثمان بن عفان|خلافت عثمان]] روى داده است. ولى اگر مرادشان صفر سال ۳۶ قمرى باشد، دانسته مى‌ شود که وى در اوائل خلافت [[امام علی علیه السلام|حضرت على]] علیه‌السلام زنده بود و حکومت مدائن را همچون گذشته بر عهده داشت و پس از قریب به پنجاه روز از خلافت آن حضرت، در مدائن وفات یافت. حضرت على علیه‌السلام آن هنگام در [[مدينه|مدینه]] ساکن بود و هنوز به کوفه مهاجرت نکرده بود. در روایتی از [[اصبغ بن نباته]] آمده است که پس از وفات سلمان، امام علی علیه السلام با [[طی الأرض|طیّ الارض]] از مدینه به مدائن آمد و او را [[غسل]] و [[کفن|کفن]] کرد و بر جنازه اش [[نماز میت|نماز]] خواند و در همانجا دفن نمود.<ref>مجلسی، بحارالانوار، بیروت، ج۲۲، ص۳۸۰.</ref>
==پانویس==
<references />
==منابع==
*سیره معصومان، سید محسن امین، ج ۳.
*روزشمار تاریخ اسلام، سید تقى واردى، جلد دوم، ماه صفر.
*"مداین؛ موقعیت و اهمیت"، غلامرضا گلی زواره، فصلنامه فرهنگ زیارت، شماره ۸.
*شناخت‌نامه حدیث، محمد محمدی ری‌شهری، ج ۳.
*"سلمان فارسى صحابى پيامبر اعظم (صلى الله عليه وآله) در يك نگاه"، محمدرضا جواهرى.
[[رده:اصحاب پیامبر]][[رده:اصحاب امام علی علیه السلام]][[رده:اصحاب اهل البیت علیهم السلام]]
[[رده:علمای قرن اول]][[رده:علماء شیعه]][[رده:راویان حدیث]][[رده:عارفان]]
[[رده: مقاله های مهم]]
{{سنجش کیفی
|سنجش=شده
|شناسه= خوب
|عنوان بندی مناسب= خوب
|کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= متوسط
|جامعیت= خوب
|رعایت اختصار= خوب
|سیر منطقی= خوب
|کیفیت پژوهش= خوب
|رده= دارد
}}

مصباح المتهجد (کتاب)

2026-05-31T09:47:51Z

مهدی موسوی:

{{مشخصات کتاب

|عنوان=

|تصویر= [[پرونده:مصباح المتهجد.jpg|240px|وسط]]

|نویسنده= شیخ طوسی

|موضوع= ادعیه و زیارات

|زبان= عربی

|تعداد جلد=۱

|عنوان افزوده1=

|افزوده1=

|عنوان افزوده2=

|افزوده2=

|لینک= [http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource/37939/ مصباح المتهجد و سلاح المتعبد]

}}

'''«مصباح المُتهجّد و سلاح المُتعبّد»''' تألیف [[شیخ طوسی|شیخ طوسى]] (م، ۴۶۰ ق) در موضوع [[دعا|ادعیه]] و [[زیارت|زیارات]] و اعمال [[مستحب|مستحبی]] در طول سال مى‌باشد. «مصباح المتهجّد» از کتب معتبر [[شیعه]] به شمار مى‌آید و از زمان نگارش پیوسته مورد توجه علما و مردم بوده و آثار متعددی پیرامون آن نوشته شده است.

==مؤلف==
[[شیخ طوسی|شیخ ابوجعفر محمد طوسی]] (۳۸۵-۴۶۰ ق) معروف به «شیخ الطائفه»، از فقیهان، [[محدث|محدثان]] و عالمان بزرگ [[شیعه|شیعی]] در قرن پنجم هجری است. او در طوس به دنیا آمد و در سال ۴۰۸ق به [[بغداد]] مهاجرت کرد.

از اساتید برجسته وی، [[شیخ مفید]]، [[ابن غضائری|حسین بن عبیداللَّه غضایری]] و [[سید مرتضی|سید مرتضی علم‌الهدی]] بوده اند.

وی صاحب آثار ارزشمند در [[علوم اسلامی]] از جمله دو کتاب فقهی "[[تهذیب الأحکام (کتاب)|تهذیب]]" و "[[الاستبصار (کتاب)|استبصار]]" از [[کتب اربعه]] جوامع [[حدیث|حدیثی]] شیعه می‌ باشد. عظمت او در [[فقه]] به حدی بود که تا مدت طولانی فقهای شیعه را تحت تاثیر آراء خود قرار داد، و فقه شیعه از حالت پویایی خود خارج شد.

==معرفی کتاب==
هنگامى که [[شیخ طوسى]] در سال ۴۰۸ هجرى به [[بغداد]] وارد شد، با استفاده از کتابخانه «شاپور» -که بعدها به دست جنایتکاران تاریخ در آتش سوخت- و همچنین با استفاده از کتابخانه استاد خود، [[سید مرتضی]]، شروع به جمع آورى روایات [[اصول اربعمائه‌‌‌|اصول]] معتبره [[شیعه]] و کتاب هایى که به دست یاران [[ائمه اطهار|ائمه]] علیهم السلام نگاشته شده بود کرد. کتاب هاى ارزشمندى که تا آن زمان باقى بوده و شیخ طوسى در کتب خود به آنها اشاره دارد. وى کتاب «[[تهذیب الأحکام (کتاب)|تهذیب الأحکام]]» و «[[استبصار]]» و کتاب حاضر یعنى «مصباح المتهجد» را در همان زمان نگاشته است.

کتاب «مصباح المتهجد» از کتاب هاى معتبر روایى [[شیعه]] به شمار مى آید و از زمان نگارش تا کنون پیوسته مورد توجه علما و مردم بوده است و شخصیت هاى بزرگى مانند [[سید ابن طاووس]] در «[[اقبال الاعمال (کتاب)|إقبال الأعمال]]»، [[شیخ عباس قمی]] در «[[مفاتیح الجنان]]» و [[کفعمی]] و [[علامه حلی]] در آثار خود از این کتاب بهره برده اند.

موضوع کتاب «مصباح المتهجد»، [[دعا|ادعیه]] و [[زیارت|زیارات]] است. [[شیخ طوسى]] در این کتاب به [[عبادت|عباداتى]] که در طول سال [[مستحب]] است و دعاهاى مستحب اشاره دارد. شیخ طوسى بخشى از [[احکام]] فقهى که مربوط به عبادات مى شود را نیز در کتاب خود آورده است. برخى از عنوان هاى این کتاب عبارت است از: [[طهارت]]، [[نماز]]، اعمال هفته، اعمال روز [[جمعه]]، دعاهاى هفته، دعاهاى ماه [[رمضان]] و... .

==شرح و خلاصه و ترجمه کتاب==

کتاب «مصباح المتهجد» از زمان نگارش تا حال پیوسته مورد توجه علما و مردم بوده است. علماى بزرگ [[شیعه]] نیز آن را خلاصه، ترجمه و شرح کرده و تألیفات فراوانى در رابطه با آن نگاشته اند.

[[سید ابن طاووس]] در سال ۶۳۵ هجرى، پنج کتاب در تکمیل کتاب «مصباح المتهجد» نگاشت، از جمله: «[[فلاح السائل (کتاب)|فلاح السائل]]» در اعمال شبانه روز، «[[الدروع الواقیة (کتاب)|الدروع الواقیة]]» در اعمال ماه ها و «[[اقبال الاعمال (کتاب)|إقبال الأعمال]]» در اعمال سال.

با توجه به استقبال فراوانى که از این کتاب شده، [[شیخ طوسی|شیخ طوسى]] خود تصمیم به خلاصه کردن این کتاب گرفت تا بهتر مورد استفاده عموم قرار گیرد و نام آن را «مصباح المتهجد صغیر» نهاد. علماى دیگرى نیز این کتاب را خلاصه کرده اند از جمله: [[سلمان صهرشتی|نظام الدین سلیمان بن حسن صهرشتى]] با نام «قبس الإصباح فی تلخیص المصباح» و [[علامه حلی|علامه حلى]] که به درخواست وزیر محمد بن قوهدى کتاب «مصباح المتهجد» را خلاصه کرده و نام آن را «منهاج الصلاح فی مختصر المصباح» گذارده است.

علماى بزرگى نیز به ترجمه این کتاب پرداخته اند مانند: سید على بن محمد امامى اصفهانى معاصر با صاحب [[ریاض العلماء (کتاب)|ریاض]] و [[حاج شیخ عباس قمی|شیخ عباس قمى]]، که «مصباح المتهجد» را در سال ۱۳۳۱ هجرى به فارسى ترجمه کرده است. این کتاب در حاشیه کتاب «مصباح المتهجد» به چاپ رسیده است.

علماى بزرگى نیز کتاب «مصباح المتهجد» را شرح نموده اند مانند: سید بهاءالدین على بن غیاث الدین عبدالکریم و سید زین الدین على بن عبدالحمید حسینى نجفى.

==نسخه‌ها و چاپ کتاب==

*نسخه اى در کتابخانه [[آستان قدس رضوی]] که تاریخ نگارش آن به چهل سال بعد از وفات [[شیخ طوسی|شیخ طوسى]] برمى گردد، یعنى سال ۵۰۰ هجرى.
*نسخه اى در کتابخانه شیخ اسماعیل انصارى که تاریخ نگارش آن ۱۰۸۲ هجرى است.
*نسخه اى چاپ شده که متعلق به [[حاج شیخ عباس قمی|شیخ عباس قمى]]، صاحب [[مفاتیح الجنان (کتاب)|مفاتیح الجنان]] مى باشد.

چاپ فعلی این کتاب نیز توسط استاد على‌اصغر مروارید و حجت الاسلام شیخ ابوذر بیدار، تصحیح و تحقیق شده و براى آن مقدمه اى آورده اند. در پایان آن نیز فهرست آیات و سوره ها، فهرست لغات، فهرست روز و ماه و سال، فهرست أعلام و... آمده است.

==منابع==

* [[نرم افزار جامع الاحادیث ۵ / ۳|نرم افزار جامع الاحادیث]]، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.

[[رده:منابع حدیثی]]
[[رده:منابع زیارات و ادعیه]]
[[رده:آثار شیخ طوسی]]
{{حدیث}}

سلمان صهرشتی

2026-05-31T07:19:05Z

مهدی موسوی:

{{خوب}}
'''«نظام‌الدین ابوعبدالله سلمان صهرشتی»'''، فقیه و محدث موثق [[شیعه]] در قرن ۵ قمری و از شاگردان [[احمد بن علی نجاشی]] و [[شیخ طوسى]] بود. او کتب متعددی در [[فقه]] تألیف نمود.
{{شناسنامه عالم
||نام کامل = نظام‌الدین سلمان صهرشتی
||تصویر=
||زادروز =
|زادگاه =
|وفات = قرن ۵ قمری
|مدفن =
|اساتید = [[شیخ طوسى]]، [[سید مرتضی]]، [[احمد بن علی نجاشی]]، ابویعلی جعفری...
|شاگردان = شیخ حسکا،...
|آثار = اصباح الشیعه بمصباح الشریعه، التبیان فى عمل شهر رمضان، تنبیه الفقیه، قبس الإصباح، المتعه، النفیس، شرح [[النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی (کتاب)|النهایة]]،...
}}
==معرفی اجمالی==
رجال‌نویسان در اسم و [[کنیه|کنیه]] و اسم پدر و اسم جدّ ابوعبدالله سلمان بن حسن صهرشتی اختلاف نظر دارند؛ نام سلیمان و [[کنیه]] ابوالحسن نیز برای نظام الدین ذکر شده است.

سلمان صهرشتی از شاگردان و راویان [[احمد بن علی نجاشی]]، [[شیخ طوسى]] (م، ۴۶۰ ق)، [[سید مرتضى]] و ابویعلى محمد بن حسن جعفری بود.

همچنین حسن بن بابويه رازی معروف به شیخ حسکا -جدّ [[شیخ منتجب الدین رازی|شیخ منتجب‌ الدین رازی]]- از وى روایت کرده است.

شیخ محمد بن علی جباعی در مورد او می نوسید: «الشیخ الثقة فقیه وجه دین، قرأ على الشیخ الطوسی». و در «[[فهرست شیخ منتجب الدین (کتاب)|فهرست شیخ منتجب الدین]]» آمده است: «الشیخ الثقة أبوالحسن ابن سلیمان الصهرشتی فقیه وجه دین قرأ على شیخنا الموفق أبی‌جعفر الطوسی و جلس فی مجلس درس سیدنا المرتضى علم الهدى رحمهما الله وله تصانیف منها النفیس، التنبیه، النوادر، المتعة».
==آثار و تألیفات==
برخی از آثار نظام الدین صهرشتى عبارتند از:

# اصباح الشیعه بمصباح الشریعه؛ برخی این کتاب را به شيخ سليمان صهرشتى نسبت داده‌اند، اما به نظر برخی دیگر، این نسبت اشتباه است و بلکه اثر قطب‌الدين بيهقى كيدرى می باشد.
# التبیان فى عمل شهر رمضان؛
# التنبیه یا «تنبیه الفقیه»؛
# قبس الإصباح فی تلخیص المصباح، که تلخیص «[[مصباح المتهجد (کتاب)|مصباح المتهجد]]» [[شیخ طوسى]] است. اما حموى این کتاب را به ابوالفرج محمد بن حسن صهرشتى نسبت داده است؛
# المتعه؛
# النفیس؛
# النوادر؛
#شرح «[[النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی (کتاب)|النهایة]]» اثر [[شیخ طوسى]]؛
# نهج‌المسالک الى معرفة المناسک.

==منابع==

*[[اثرآفرینان]]، [[انجمن مفاخر فرهنگی]]، ج۴ ص۶۵.
*[[اعیان الشیعه]]، سید محسن امین، ج۷ ص۲۹۶، [https://www.taraajem.com/persons/29373/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D8%A3%D8%A8%D9%88-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%A3%D9%88-%D8%A3%D8%A8%D9%88-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%8A%D9%86 موسوعة التراجم والأعلام].
{{سنجش کیفی
|سنجش=شده
|شناسه= خوب
|عنوان بندی مناسب= خوب
|کفایت منابع و پی نوشت ها= متوسط
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= خوب
|جامعیت= خوب
|رعایت اختصار= خوب
|سیر منطقی= خوب
|کیفیت پژوهش= خوب
|رده= دارد
}}
[[رده:علمای قرن پنجم]][[رده:علماء شیعه]]
[[رده:فقیهان]][[رده:محدثان]]
[[رده: مقاله های مرتبط به دانشنامه]]

سلمان بن مضارب بجلی

2026-05-31T05:33:35Z

مهدی موسوی:

{{بخشی از یک کتاب}}
'''«سلمان بن مضارب»''' از [[شهدای کربلا|شهداى کربلا]] است. گفته شده وى پسرعموى [[زهیر بن قین بجلی|زهیر بن قین]] بود و همراه او، پیش از رسیدن به [[كربلا|کربلا]]، به سپاه [[امام حسین علیه السلام|حسین بن على]] علیه السلام پیوست و عصر [[عاشورا]] شهید شد.<ref> انصار الحسین، ص ۱۰۱.</ref>

==پانویس==
<references />

==منابع==

*[[فرهنگ عاشورا (کتاب)|فرهنگ عاشورا]]، جواد محدثی، نشر معروف.

{{الگو:واقعه عاشورا}}
[[رده:اصحاب امام حسین علیه السلام]][[رده:شهدای کربلا]]

علامه حلی

2026-05-31T05:31:19Z

مهدی موسوی:

{{خوب}}
'''«حسن بن یوسف بن علی بن مطهر حلی»''' معروف به «علامه حلی» (۷۲۶-۶۴۸ ق)، از مشهورترین علمای [[شیعه]] در قرن هشتم هجری و صاحب آثار مهمی در [[فقه]]، [[اصول فقه‌‌‌‌|اصول]]، [[کلام]]، [[منطق]]، [[فلسفه]]، [[علم رجال|رجال]] و [[حدیث]] است. وی در فقه شاگرد دائی خود [[محقق اول|محقق حلی]] و در فلسفه و منطق شاگرد [[خواجه نصیرالدین طوسی]] بود.<ref> آشنایی با علوم اسلامی، ص ۳۰۱.</ref> علامه حلی شخصیتی جلیل‌القدر بود و ریاست و [[مرجعیت]] شیعه در عصر خود را به عهده داشت و پیوسته به نشر معارف و [[فرهنگ]] تشیع ‌پرداخت و موجب گرایش [[سلطان محمد خدابنده]] به مذهب شیعه گردید.

{{شناسنامه عالم
|نام شخصیت = علامه حلی
|نام کامل = حسن بن یوسف بن علی بن مطهر حلی
|تصویر= [[پرونده:Allameh-helli.jpg]]
|زادروز = ۶۴۸ قمری
|زادگاه = [[حله]]
|وفات = ۷۲۶ قمری
|مدفن = [[نجف]]، [[حرم امیرالمؤمنین علیه السلام|حرم امام علی علیه‌السلام]]
|اساتید = [[محقق حلّى]]، [[سید بن طاووس]]، [[خواجه نصیرالدین طوسی]]، [[علی بن عیسی اربلی]]، [[ابن میثم بحرانی]]، [[جعفر بن محمد بن نما حلی|جعفر ابن نما حلى]]،...
|شاگردان = [[قطب الدین رازی]]، [[فخر المحققین]]، [[سید عمیدی|عمیدالدین عبدالمطلّب حلى]]، محمد بن على جرجانى، محمد بن قاسم حلى،...
|آثار = [[منهاج الکرامه فی معرفة الامامه (کتاب)|منهاج الکرامه]]، [[قواعد الأحکام (کتاب)|قواعد الاحکام]]، [[ارشاد الاذهان الی احکام الایمان (کتاب)|ارشاد الأذهان]]، [[تهذیب الوصول الی علم الاصول|تهذیب الوصول]]، [[نهج الحق و کشف الصدق|نهج الحق]]، [[کشف الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین (کتاب)|کشف الیقین]]، [[خلاصة الاقوال (کتاب)|خلاصة الاقوال]]، [[تحریر الاحکام الشرعیه علی مذهب الامامیه (کتاب)|تحریر الأحکام]]، [[الجوهر النضید فی شرح منطق التجرید (کتاب)|الجوهر النضید]]،...
}}

==تحصیل و استادان==
جمال‌الدین ابومنصور حسن حلی فرزند شیخ سدیدالدین [[یوسف بن علی بن مطهر حلی]] در روز ۲۹ ماه مبارک [[رمضان]] سال ۶۴۸ هجری در شهر [[حله]] به دنیا آمد.

وی از اوان کودکی به تحصیل علم و کسب کمال پرداخت. [[ادبیات عرب]] و علوم مقدماتی و متداول عصر را در [[حله]] نزد پدر دانشمندش و سایر علمای بزرگ آن منطقه، همچون دایی بزرگوارش [[محقق حلی]] و پسر عمّ مادرش [[یحیی بن سعید حلی]] و [[سید احمد بن طاووس]] و [[سید بن طاووس|رضی‌الدین علی بن طاووس]] و حکیم مشهور [[ابن میثم بحرانی]] آموخت. هنوز سنین عمرش به حد [[بلوغ]] نرسیده بود که از تحصیل علوم مقدماتی فراغت یافت و به مقام عالی [[اجتهاد]] نائل آمد.

از جمله اساتید و [[مشایخ|مشایخ]] روایى‌ او می توان به عالمان زیر اشاره نمود:

*[[یوسف بن علی بن مطهر حلی|شیخ سدیدالدین یوسف حلّى]] (پدر علامه)، در موضوع [[فقه]] و [[اصول فقه‌‌‌‌|اصول]]، [[حدیث|حدیث]]، [[علم کلام|علم کلام]]
*[[محقق حلّى]] (دایى علامه)، در موضوع فقه و اصول، حدیث، علم کلام (دایى او مانند پدرى مهربان برایش زحمت کشید و بیشتر علومش مخصوصا فقه و اصول را نزد او فرا گرفت)
*شمس الدین محمد کیشى، در موضوع علوم عقلى
*شیخ نجم الدین على بن عمر کاتبى قزوینى، در موضوع [[منطق]]
*[[خواجه نصیرالدین طوسی|خواجه نصیرالدین طوسى]]، در موضوع [[فلسفه]] و [[علم هیئت]] و [[ریاضی|ریاضیات]]
*برهان الدین فسفى، در موضوع علم [[جدل]] و مناظره
*[[ابن میثم بحرانی|ابن میثم بحرانى]] شارح «[[نهج البلاغة|نهج البلاغه]]»، در موضوع فقه
*[[سید بن طاووس|سید على بن طاوس]]، در موضوع فقه
*[[سید احمد بن طاووس]]، در موضوع فقه
*[[علی بن عیسی اربلی]]، صاحب «[[کشف الغمة (کتاب)|کشف الغمة]]»
*[[جعفر بن محمد بن نما حلی|نجم الدین جعفر بن محمد بن نما حلّى]] (م، ۶۸۰ ق)
*[[ابن ابی الحدید|عبدالحمید بن ابى الحدید معتزلى]]، شارح «نهج البلاغه».

==تدریس و شاگردان‌==
علامه حلی شاگردان زیادى تربیت کرده است. بنابر نقلى نزدیک به ۵۰۰ مجتهد از درس او فارغ التحصیل شده‌اند ولى نام اکثر آنها در تاریخ نمانده است. بعضى از این شاگردان هم کتابى را نزد او خوانده‌‌اند و هم از او [[اجازه (علم الحدیث)|اجازه]] روایت دارند و بعضى دیگر در یکى از این دو جنبه شاگرد او محسوب مى‌ شوند:

*[[فخر المحققین|فخر المحققین حلی]] (فرزند علامه حلی)
*[[قطب الدین رازی|قطب الدین رازى]]، شارح شمسیه
*[[سید عمیدی|عمیدالدین عبدالمطلّب حسینى حلّى]] (پسر خواهر علامه)
*تاج‌الدین محمد بن قاسم حسنى حلّى
*احمد بن ابراهیم بن زهره صادقى حلبى
*شیخ زین الدین على بن احمد مطاربادى
*محمد بن على جرجانى
*رضى الدین ابوالحسن علّى بن احمد مزیدى حلّى
*تقى الدین ابراهیم بن حسین عاملى
*مهنّا بن سنان حسینى اعرجى مدنى
*زین الدین على سرورى طبرى
*جمال الدین حسینى مرعشى طبرسى آملى
*ابوالحسن محمد استرآبادى
*تاج الدین محمود بن محمد رازى‌

==آثار و تألیفات==
علامه حلی در [[فقه]]، [[اصول فقه‌‌‌‌|اصول]] و [[کلام]] و [[منطق]] و [[فلسفه]] و [[علم رجال|رجال]] و غیره کتاب نوشته است. در حدود صد کتاب از آثار خطی یا چاپی او شناخته شده که بعضی از آن‌ها به تنهایی (مانند [[تذکرة الفقهاء (کتاب)|تذکرة الفقهاء]]) کافی است که نبوغ او را نشان دهد. علامه کتب زیادی دارد که غالب آن‌ها مانند کتاب‌های [[محقق حلی]] در زمان‌های بعد از او از طرف [[فقها]]، شرح و [[حاشیه]] شده است.

او در زمینه‌‌هاى مختلف علمى، براى مبتدیان و متوسطان و سطح عالى کتاب نوشته است و ابتکار او در این زمینه نوشتن کتاب‌هایى در هر سطح به شیوه‌‌هاى مختلف مى ‌باشد. به عنوان مثال، براى مبتدیان در زمینه فقه سه کتاب «[[تبصرة المتعلمین (کتاب)|تبصرة المتعلمین]]»، «إیضاح الأحکام»، «[[ارشاد الاذهان الی احکام الایمان (کتاب)|إرشاد الأذهان]]» و در سطح متوسط دو کتاب «[[قواعد الأحکام]]» و «[[تحریر الاحکام الشرعیه علی مذهب الامامیه (کتاب)|تحریر الأحکام]]» و در سطح عالى سه کتاب «[[مختلف الشيعة (کتاب)|مختلف الشیعة]]، تذکرة الفقهاء، منتهى المطلب» را نوشته است.

این کتاب‌ها هر کدام به غرض خاصى نوشته شده است و از نظر شکل و سیاق شبیه همدیگر نیستند و از صحبت‌هاى خود علامه و دیگران در این باره آشکار مى‌شود که این کتاب‌ها تکرارى نیستند. بطور مثال خود درباره کتاب «[[تحریر الاحکام الشرعیه علی مذهب الامامیه (کتاب)|تحریر الأحکام]]» مى‌‌گوید: من در این کتاب تنها عمده مسائل فقهى را ذکر کرده‌ام، بدون آنکه استدلالى براى آنها بیاورم، در حالى که بر طبق گفته خود او و پسرش کتاب «قواعد الاحکام» تنها عمده مسائل فقهى را در بر دارد و علاوه بر آن قواعد کلى در فقه را که جزئیات از آن متفرع مى‌ شود ارائه داده است و لوازم هر قاعده نیز توضیح داده شده است.

سه کتاب مفصل و استدلالى او نیز هر یک به موردى اختصاص دارد. در کتاب «[[مختلف الشیعه (کتاب)|مختلف الشیعه]]» علاوه بر استدلال بر مسائل فقهى، اختلافات درون مذهبى شیعه را در مسائل تبین مى‌کند و در کتاب «تذکره» به اختلاف فرقه‌هاى اسلامى در این مورد مى‌پردازد، ولى در کتاب «منتهى المطلب» تنها استدلال را به غایت و نهایت ذکر مى ‌کند.

کتاب‌هاى دیگر او در علوم دیگر مثل اصول فقه و کلام نیز همین گونه هستند؛ بطور مثال کتاب «[[نهج الحق]]» به بحث درباره همه [[اصول دین|اصول دین]] مى‌ پردازد. در ضمن بحث [[امامت]]، فضائل و ادله اثبات امامت [[امام علی]] علیه السلام و ادله ردّ امامت دیگران آورده مى‌شود. در حالى که کتاب «[[کشف الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین (کتاب)|کشف الیقین]]» تنها به همین موضوع مى‌ پردازد و آن را به غایت مى‌ رساند و هزار دلیل بر امامت و افضلیت على علیه السلام در آن ذکر مى‌‌کند و قصد داشته همین مقدار نیز در ردّ امامت دیگران دلیل بیاورد که ظاهرا اشتغالات به او اجازه نداده است یا این که بعد از تألیف مفقود گردیده است.

صاحب کتاب [[ریحانه الادب|ریحانة الادب]] در شرح حال او بیش از ۱۲۰ جلد کتاب را با نام و عنوان تحقیقی آن‌ها نام می‌‌برد. از جمله این آثار می توان به موار زیر اشاره نمود:

#[[کشف الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین (کتاب)|کشف الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین]]، که ترجمه فارسی آن کتاب «[[آینه یقین]]» است.
#[[الابحاث المفيدة فى تحصيل العقيدة (کتاب)|الابحاث المفیده فی تحصیل العقیده]] (در [[کلام]])
#[[الالفين فى امامة اميرالمؤمنين عليه السلام (کتاب)|الألفَین فى امامة امیرالمؤمنین علیه السلام]] (در [[امامت]] و ولایت)
#[[تبصرة المتعلمین (کتاب)|تبصرة المتعلمین فی احکام الدین]]، که بارها در ایران به چاپ رسیده است.
#[[تذکرة الفقهاء (کتاب)|تذکرة الفقهاء]] (در فقه استدلالی) در دو مجلد محتوی اکثر ابواب فقه
#[[الجوهر النضید فی شرح منطق التجرید (کتاب)|الجوهر النضید فی شرح منطق التجرید]]
#[[انوار الملکوت فی شرح الیاقوت (کتاب)|انوار الملکوت فی شرح الیاقوت]] (در کلام)
#[[تحریر الاحکام الشرعیه علی مذهب الامامیه (کتاب)|تحریر الأحکام الشرعیه علی مذهب الامامیه]]
#تسلیک الأفهام فی معرفة الأحكام (در فقه)
#تلخیص [[الکشاف عن حقائق غوامض التنزئل (کتاب)|الکشاف]] (در تفسیر [[قرآن]] مجید)
#تلخیص المرام فی معرفة الاحکام (در فقه)
#[[نهج الحق و کشف الصدق (کتاب)|نهج الحق و کشف الصدق]]
#[[کشف المراد (کتاب)|کشف المراد]]، که شرح «[[تجرید الاعتقاد]]» [[خواجه نصیرالدین طوسی]] است.
#[[منهاج الکرامه فی معرفة الامامه (کتاب)|منهاج الکرامه فی معرفة الامامه]]، یا «منهاج الاستقامه» که [[ابن تیمیه]] در رد آن چند مقاله نوشته و پاسخ شنیده است.
#[[قواعد الأحکام (کتاب)|قواعد الاحکام]]، که در آن کتاب بیش از ۴۰ هزار فرع فقهی را عنوان نموده است (در ۱۰ جلد).
#[[ارشاد الاذهان الی احکام الایمان (کتاب)|ارشاد الاذهان الی احکام الایمان]]<ref> ریحانة الادب، ج ۴، ص ۱۷۹.</ref>
#[[مختلف الشیعه (کتاب)|مختلف الشیعه]]
#ابطال الجبر (کلام)
#[[تهذیب الوصول الی علم الاصول]]
#[[مبادی الوصول الی علم الاصول]]
#[[ایضاح الاشتباه فی اسماء الرواة]]
#[[خلاصة الاقوال (کتاب)|خلاصة الأقوال فی معرفة أحوال الرجال]]
#[[رجال علامه حلی (کتاب)|رجال العلامة الحلی]]
#[[باب حادی عشر (کتاب)|باب حادی عشر]]، کتاب کلامی و در شناخت [[اصول دین]] است.

==شخصیت علمى علامه‌ حلی==
'''نوآوری‌های علمی:'''

علامه حلّى از کسانى است که عنوان جامع معقول و منقول به حق برازنده اوست. او همان طور که اکثر علما درباره‌‌اش گفته‌اند، مجتهدى حکیم، متکلمى رجالى، مفسرى [[محدث]] و ادیبی شاعر است و نوشته‌‌هاى او که تقریبا تمام دائره‌‌هاى علوم را شامل مى‌شود بر این گفته شاهد صدق است.

از اقدامات علامه حلی، تقسیم [[حدیث|احادیث]] به اقسامى است که امروزه نزد علما متداول است. در قدیم علماى [[شیعه|شیعه]] احادیث را یا ضعیف مى‌دانستند و یا صحیح، ولى علامه حلّى از جهتى احادیث را به [[حدیث صحیح|صحیح]]، [[حدیث حسن|حسن]]، [[حدیث موثق|موثق]] و [[حدیث ضعیف|ضعیف]] و از جهات دیگر نیز به اقسام دیگرى نیز تقسیم مى‌کند. ناگفته نماند که این اقسام به نحوى در کتاب‌هاى [[اهل سنت]] قبلا آورده شده بود ولى اجراى آن در احادیث شیعه به ابتکار علامه بود.

برخی [[اخباریان]] مثل [[محمدامین استرآبادی]] در مخالفت با علامه حلّى یکى از ایرادات بر او را تأسیس [[اجتهاد]] برمى‌ شمارند. هر چند این مطلب درست نیست، زیرا قبل از علاّمه شیوه اجتهاد در بین اصحاب رواج داشته است، ولى از جبهه ‌گیرى سخت اخباریان در برابر او و کتاب‌هاى متعدد فقهى علامه که با استدلال همراه است، مى‌توان فهمید که علامه در این زمینه بسیار تلاش نموده و طریقه اجتهاد را رونقى بسزا داده است. یکى از اجتهادات او در این زمینه که بعد از او همه مجتهدان به آن [[فتوا]] داده‌اند، تبدیل وجوب آب کشیدن از چاه هنگام افتادن [[نجس|نجاستى]] در آن به [[استحباب]] است.

شیوه اجتهاد را که او رونق داد، همواره در حال تکامل و سیر صعودى بوده و عالمان بعد از او در راه اعتلاى آن کوشیده‌اند و با وجود کتاب‌هاى بسیارى که در زمینه [[فقه]] نوشته شده، هنوز هم کتاب‌هاى او مورد استفاده دانش پژوهان است. ملا نظام الدین قرشى در این باره گفته است: هر کس بعد از او آمده از او استفاده کرده است.

اما در زمینه تأثرپذیرى، او در [[فقه]] و [[اصول فقه|اصول]] بیشتر تحت تأثیر دایى خویش [[محقق حلى]] بوده است. یکى از محققان در تحقیقى پیرامون کتاب «ارشاد الاذهان» میزان تأثرپذیرى محتوایى آن را از [[شرایع الاسلام]] مشخص کرده است به گونه‌اى که بسیارى از عبارات آن عین عبارات شرایع است، ولى علامه با اختصار بسیار و باب بندى بدیع، شکل و صورتى نو به آن داده است. [[شهید اول|شهید اول]] در «غایة المراد» به این تأثیرپذیرى در بعضى موارد اشاره کرده است.

در زمینه [[علم کلام|کلام]] نیز از شرح‌هاى متعددى که بر کتاب‌هاى او نوشته شده است و همچنین متداول بودن تدریس کتاب‌هاى او و مراجعه علما به آنها حتى تا زمان حاضر، مى‌ توان به چیره دستی او پی برد، به صورتى که شاید بعد از او سبک جدیدى در کلام اسلامى یافت نمى‌شود و تمام کسانى که بعد از او آمده‌‌اند، یا شارح آثار او بوده‌‌اند و یا در تألیفات خود از همان سبک‌ها استفاده کرده‌‌اند.

'''مناظره با اهل سنت:'''

[[محمدعلی مدرس تبریزی]] در کتاب [[ریحانة الادب]] به نقل از [[محمدتقی مجلسی|مجلسی اول]] در شرح [[من لایحضره الفقیه]] می‌نویسد: روزی [[سلطان محمد خدابنده]] (الجایتو مغولی) مجلسی تشکیل داد و علمای مذاهب اربعه [[اهل سنت]] را جمع کرد و علامه حلی را نیز فرا خواند. علامه در هنگام ورود کفشش را زیر بغل گرفت و به سلطان [[سلام]] کرد و در کنار او نشست. به او گفتند چرا به سلطان [[سجده]] و ادب نکردی؟ گفت: حضرت [[پیامبر(ص)|رسول‌الله]] سلطان‌السلاطین بود و مردم به او سلام می‌کردند و در [[آیه]] شریفه هم آمده است {{متن قرآن|«فَإِذَا دَخَلْتُم بُیوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنفُسِکمْ تَحِیةً مِّنْ عِندِ اللَّهِ مُبَارَکةً طَیبَةً»}}.<ref>چون به خانه‌‌هایى درآمدید به یکدیگر سلام کنید، درودى که نزد خدا مبارک و خوش است ([[سوره نور]]، ۶۱).</ref> علاوه بر اینکه در میان ما و شما اختلافی نیست که سجده مخصوص [[الله|خدا]] است.

گفتند چرا کنار سلطان نشستی؟ گفت: چون غیر از آنجا جای خالی ندیدم و [[حدیث]] نبوی است که در حین ورود به مجلس، هر جای خالی یافتی بنشین.

گفتند: نعلین چه ارزشی داشت که آن را به مجلس سلطان آوردی؟ گفت: ترسیدم [[حنفی|حنفی‌]] مذهب آن را بدزدد، چنان‌که رئیسشان کفش [[پیامبر اسلام|پیامبر]](ص) را دزدید. [[حنفی|حنفی‌ها]] معترض شدند که [[ابوحنیفه]] در زمان آن حضرت وجود نداشته است. علامه گفت فراموشم شد! گویا دزد کفش، [[شافعی]] بوده است. همین گفتگو و اعتراض درباره شافعیان، [[مالکی|مالکیان]] و [[حنبلی|حنبلیان]] تکرار شد. علامه رو به سلطان کرد و گفت: حالا مکشوف شد که هیچ‌یک از رؤسای مذاهب اربعه در زمان پیامبر(ص) نبوده است و آرای آنان، رأی و نظر اختراعی خودشان است؛ اما مذهب [[شیعه]] تابع [[امیرالمؤمنین]](ع) است که وصی و برادر آن حضرت بوده و به منزله نفس و جان وی است. علامه در ادامهٔ مناظره [[خطبه]] بلیغی خواند و سلطان در انتهای مناظره [[شیعه]] شد.<ref>مدرس، ریحانة الادب، ج ۳ و ۴، ص۱۶۹.</ref>

علامه حلی تا زمان مرگ [[سلطان محمد خدابنده]] در [[ایران]] ‌ماند و به نشر معارف و فرهنگ تشیع ‌پرداخت. همچنین در همه سفر‌ها همراه سلطان بود و به پیشنهاد او مدرسه سیاری از خیمه و چادر ساخته ‌شد تا در مواقع سفر حمل شده و در هرکجا که کاروان اقامت نمود، علامه به تدریس و مباحثه بپردازد.<ref>خواندمیر، تاریخ حبیب السیر، ج۳، ص ۱۹۷؛ شوشتری، مجالس المؤمنین، ج۲، ص ۳۶۰.</ref>

==علامه حلی در نظر عالمان==

*[[سید مصطفی تفرشی]]، صاحب کتاب [[نقد الرجال]] می‌‌گوید: علامه آن قدر فضیلت و شأن و اعتبار دارد که بهتر آن است که توصیف نشود، چون توصیف‌ها و تعریف‌های من چیزی بر شأن او نمی‌‌افزاید. او بیش از ۷۰ جلد کتاب دارد که هر کدام نشانگر نوعی از فضیلت و نبوغ و علم و دانش اوست.<ref> ریحانة الادب، ج ۴، صفحات ۱۷۶-۱۷۸.</ref> صاحب [[روضات الجنات]] بعد از نقل این سخن می‌‌افزاید: او بیش از ۹۰ جلد تالیف دارد.<ref> روضات الجنات، ج ۲، ص ۲۷۰؛ ریحانة الادب، ج ۴، ص ۱۶۷.</ref> ولی به تعبیر استاد [[مرتضی مطهری]]، او در حدود ۱۰۰ جلد کتاب شناخته شده و ناشناخته دارد، چون خود علامه در کتاب الخلاصه بیش از این رقم را معرفی نموده است.
*[[محدث نوری]] در کتاب [[مستدرک الوسائل|مستدرک وسائل الشیعه]] در مورد او چنین می‌‌نگارد: علامه حلی شیخ بزرگوار و جلیل القدر اقیانوس علوم و غواص فضائل و حکمت‌ها حافظ ناموس هدایت و ارشاد و شکننده ناقوس ضلالت، پاسدار حریم دین، زائل کننده آثار فسادگران. او در جمع علما و دانشمندان اسلام، همانند بدر (ماه شب چهارده) در میان ستارگان می‌‌درخشد و نسبت به دشمنان و بدخواهان سیاه‌دل، شدیدتر از عذاب زهرناک و برنده‌تر از شمشیر مسموم است. او دارنده مقامات فاخره و کرامات درخشان و سعادت‌های ظاهری است او زبان گویای فقها و متکلمین، محدثین، مفسرین و ترجمان حکما و عرفای سالکین متبحر است. او فردی است که لقب آیت الله تام و کامل، شایسته اوست رحمت‌ها و عنایات خاص خدا شامل حال او باد.<ref> فایده سوم از خاتمه مستدرک، ص ۴۵۹، جز سوم، چاپ سنگی.</ref>
*[[میرزا عبدالله افندی]] صاحب [[ریاض العلماء]] درباره او گوید: پیشوای وارسته، عالم عامل، فاضل کامل، شاعر ماهر، علامه علما، فهامه فضلا، استاد جهان، معروف در بین ما به علامه علی الاطلاق موصوف با نهایت علم، فهم، کمال او فرزند خواهر محقق می‌‌باشد و او آیت الله روی زمین می‌‌باشد او حقوق بی‌شماری از نظر زبان، بیان و قلم بر عهده طائفه شیعه [[امامیه]] دارد او جامع علوم مختلف و مصنف در رشته‌های گوناگون آن بود او به تنهایی فقیه، حکیم، متکلم، محدث، اصولی، ادیب و شاعر ماهری بود. من برخی از اشعار او را در اردبیل دیدم که به کمال جودت طبع او در نظم و شعر دلالت دارد.<ref> ریاض العلما، ص ۳۵۷.</ref>
*[[ابن حجرعسقلانی|ابن حجر عسقلانی]] از عالمان [[اهل سنت]] در کتاب لسان المیزان درباره او گوید: ابن یوسف بن المطهر الحلی، عالم شیعه و پیشوا و مؤلف آنان است. او آیت حق در ذکاوت بود. المختصر ابن حاجب را شرح زیبایی نمود. او همان فردی است که شیخ تقی‌الدین [[ابن تیمیه]] در کتاب خود ردی بر او نوشته است و کتاب او معروف به رد بر [[رافضی]] است. ابن مطهر بسیار خوش اخلاق و خوش برخورد بود. هنگامی‌ ‌که کتاب ردّیه ابن تیمیه بدست او رسید، گفت: اگر او می‌‌فهمید که من چه می‌‌گویم، به او پاسخ می‌‌دادم.<ref> لسان المیزان، ج ۲، ص ۳۱۷، چاپ حیدرآباد دکن.</ref>

[[پرونده:علی (21).jpg|بندانگشتی|مرقد علامه حلّی در [[حرم امیرالمؤمنین علیه السلام|حرم امام علی علیه‌السلام]]]]

==وفات==

علامه حلی سرانجام در یازدهم یا بیست و یکم ماه [[ماه محرم|محرم]] سال ۷۲۶ هجری در شهر [[حله]] وفات یافت. پیکر مطهر او به [[نجف]] اشرف حمل گردید و در ایوان طلای [[حرم امیرالمؤمنین علیه السلام|حرم امیرالمؤمنین]] (علیه السلام) به خاک سپرده شد. [[قبر]] او اکنون در مقابل قبر [[مقدس اردبیلی]] قرار دارد.

==پانویس==
<references />
==منابع==
*فقهای نامدار شیعه، عبدالرحیم عقیقی بخشایشی، صفحه ۱۳۰.
*[[نرم افزار جامع الاحادیث ۵ / ۳|نرم افزار جامع الاحادیث]] [لوح فشرده]، بخش کتابشناسی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.

[[رده: علمای قرن هشتم]]
[[رده: علماء شیعه]]
[[رده:فقیهان]]
[[رده:متکلمان]]
[[رده:فیلسوفان]]
[[رده: محدثان]]
[[رده:رجالیون]]
[[رده:اصولیون]]
[[رده:مدفونین در حرم امام علی علیه السلام]]
{{سنجش کیفی
|سنجش=شده
|شناسه= خوب
|عنوان بندی مناسب= خوب
|کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= خوب
|جامعیت= خوب
|رعایت اختصار= خوب
|سیر منطقی= خوب
|کیفیت پژوهش= خوب
|رده= دارد
}}

سلطان محمد خدابنده

2026-05-31T05:15:56Z

مهدی موسوی: /* منابع */

'''«اولجایتو»''' معروف به '''«سلطان محمد خدابنده»'''، پادشاه مغولى است که از سال ۷۰۳ تا ۷۱۶ قمری بر [[ایران|ایران]] و متصرفات مغولى در حوالى ایران حکومت کرد. او در اثر همنشینی با [[علامه حلی]] به مذهب حق [[شیعه]] گروید و به نام امیرالمؤمنین [[امام علی علیه السلام|امام علی]] (علیه‌السلام) سکه ضرب نمود.
[[پرونده:Khodabandeh.jpg|بندانگشتی|مقبره سلطان محمد خدابنده در زنجان]]

==زندگانی خدابنده==

غازان خان مغول فرزندش اولجایتو را در نوجوانى به ولایت‌عهدى خویش معین کرد. زمانى که پدرش مرد، وى حاکم [[خراسان]] بود، و پس از آن به [[تبریز|تبریز]] بازگشت و زمام امور را بدست گرفت و به سال ۷۰۴ قمری به تکمیل شهر سلطانیه که پدرش در اواخر عمر آن را کنار سرچشمه دو رود ابهر و زنجان بنا کرده بود پرداخت.

اولجایتو در سال ۷۰۶ منطقه گیلان را فتح نمود و در سال ۷۰۹ به [[عراق]] عرب و به [[نجف اشرف]] رفت و علماى آنجا را ملاقات نمود و به سال ۷۱۲ به عزم فتح [[شام]] از راه موصل رهسپار آن دیار شد، ولى در بین راه با مقاومت اهل اولین قلعه مرز شام مواجه گشت و شکست خورد و برگشت و سرانجام به سال ۷۱۶ قمری در سلطانیه از توابع زنجان درگذشت.

==مذهب خدابنده==

سلطان خدابنده در آغاز [[اهل سنت|سنى]] مذهب بود، ولى پس از چندى به مذهب [[تشیع]] گرائید، و این نتیجۀ مجالست او با [[علامه حلی]] بود. علامه حلى که خود شاگرد [[خواجه نصیرالدین طوسی|خواجه نصیرالدین طوسى]] بود و در [[علم کلام|علم کلام]] و بحوث مذهبى ید طولائى داشت، مخصوصاً به اتفاق فرزند عالمش [[فخر المحققین|فخر المحققین]] به دیدار سلطان آمده و دو کتاب «[[نهج الحق و کشف الصدق (کتاب)|نهج الحق]]» و «[[منهاج الکرامه فی معرفة الامامه (کتاب)|منهاج الکرامه فى معرفة الامامه]]» خود را به نام او تألیف کرد و چندى به نزد او مقیم شد و خدابنده وى را به شایستگى گرامى می داشت.

داستان علامه حلی و محفل خدابنده در حضور علماى مذاهب اربعه [[اهل سنت]] مشهور است. [[محمدعلی مدرس تبریزی]] در کتاب «[[ریحانة الادب]]» به نقل از [[محمدتقی مجلسی]] در شرح «[[من لایحضره الفقیه]] می‌نویسد»: روزی سلطان محمد خدابنده، مجلسی تشکیل داد و علمای مذاهب اربعه اهل سنت را جمع کرد و علامه حلی را نیز فرا خواند. علامه در هنگام ورود کفشش را زیر بغل گرفت و به سلطان [[سلام]] کرد و در کنار او نشست. به او گفتند چرا به سلطان [[سجده]] و ادب نکردی؟ گفت: حضرت [[پیامبر(ص)|رسول‌الله]] سلطان‌السلاطین بود و مردم به او سلام می‌کردند و در [[آیه]] شریفه هم آمده است {{متن قرآن|«فَإِذَا دَخَلْتُم بُیوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنفُسِکمْ تَحِیةً مِّنْ عِندِ اللَّهِ مُبَارَکةً طَیبَةً»}}.<ref>چون به خانه‌‌هایى درآمدید به یکدیگر سلام کنید، درودى که نزد خدا مبارک و خوش است ([[سوره نور]]، ۶۱).</ref> علاوه بر اینکه در میان ما و شما اختلافی نیست که سجده مخصوص [[الله|خدا]] است. گفتند چرا کنار سلطان نشستی؟ گفت: چون غیر از آنجا جای خالی ندیدم و [[حدیث]] نبوی است که در حین ورود به مجلس، هر جای خالی یافتی بنشین. گفتند: نعلین چه ارزشی داشت که آن را به مجلس سلطان آوردی؟ گفت: ترسیدم [[حنفی|حنفی‌]] مذهب آن را بدزدد، چنان‌که رئیسشان کفش [[پیامبر اسلام|پیامبر]](ص) را دزدید. [[حنفی|حنفی‌ها]] معترض شدند که [[ابوحنیفه]] در زمان آن حضرت وجود نداشته است. علامه گفت فراموشم شد! گویا دزد کفش، [[شافعی]] بوده است. همین گفتگو و اعتراض درباره شافعیان، [[مالکی|مالکیان]] و [[حنبلی|حنبلیان]] تکرار شد. علامه رو به سلطان کرد و گفت: حالا مکشوف شد که هیچ‌یک از رؤسای مذاهب اربعه در زمان پیامبر(ص) نبوده است و آرای آنان، رأی و نظر اختراعی خودشان است؛ اما مذهب [[شیعه]] تابع [[امیرالمؤمنین]](ع) است که وصی و برادر پیامبر(ص) بوده و به منزله نفس و جان وی است. علامه در ادامهٔ مناظره [[خطبه]] بلیغی خواند و سلطان در انتهای مناظره [[شیعه]] شد.<ref>مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ج ۳ و ۴، ص۱۶۹.</ref>

==ضرب سکه بنام امیرالمؤمنین==

سلطان محمد خدابنده در سال ۷۰۹ فرمان داد که نام [[خلفای نخستین|خلفاى ثلاثه]] ([[ابوبکر]] و [[عمر بن خطاب|عمر]] و [[عثمان]]) را از [[خطبه]] و سکه بیندازند و نام [[امام علی]] (علیه السلام)، [[امام حسن]] (علیه السلام) و [[امام حسین]] (علیه السلام) را در خطبه بیاورند و در سکه فقط بنام [[امیرالمومنین|امیرالمؤمنین]] على (علیه السلام) اکتفا کنند. وى همواره به ترویج مذهب [[شیعه|شیعه]] اهتمام می ورزید. به همین جهت، شیعیان او را خدابنده و [[اهل سنت|سنّیان]] خربنده لقب دادند.
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==

*[[فرهنگ معارف و معاریف]]، سید مصطفی حسینی دشتی.
*فقهای نامدار شیعه، عبدالرحیم عقیقی بخشایشی، ص۱۳۰.

[[رده: حاکمان]]

سلطان محمد خدابنده

2026-05-31T04:55:55Z

مهدی موسوی:

سلطان خانم

2026-05-30T14:15:14Z

مهدی موسوی:

'''سلطان خانم'''، از زنان عالم و [[محدث]] قرن ۱۳ هجری (زنده تا سال ۱۲۹۴ هـ.ق) و پدرش آزادخان، نایب چاپارخانه [[یزد]] و کرمان بود.

سلطان خانم دو کتاب تألیف کرد: نخست «مجمع الاحادیث» در شرح بعضی مسائل [[دین|دینی]] و [[احادیث]] مشکل به صورت پرسش و پاسخ، که در [[ذی الحجه]] سال ۱۲۹۳ هـ.ق نوشت. دیگری «انوار التحقیق» که مشتمل بر سه مقاله در [[عرفان]] است و در [[شوال]] ۱۲۹۴ هـ.ق به خط [[خط شکسته نستعلیق|شکسته نستعلیق]] نوشته است.

==منابع==

*[[بانوان عالمه و آثار آنها (کتاب)|بانوان عالمه و آثار آن‌ها]]، معاونت پژوهش مرکز حوزه‌های علمیه خواهران.

[[Category:زنان نمونه قرن سیزدهم]]

سلطان حمزه ميرزا صفوى

2026-05-30T14:11:37Z

مهدی موسوی:

'''سلطان حمزه میرزا''' فرزند شاه اسماعیل صفوى از شاعران و ادیبان عصر [[صفویه|صفوى]] بود. وى [[دیوان (شعر)|دیوان شعر]] و کتابى در سلسله انساب و شرح حال شاعران و عالمان از خود به یادگار گذاشت.

حمزه میرزا در ۹۹۷ قمری در اردبیل از دنیا رفت و پس از انتقال به [[کربلا]]، در داخل [[حرم امام حسین علیه السلام|حرم امام حسین]] (علیه السلام) و در رواق پادشاهان به خاک سپرده شد.

==منابع==

* عتبات عالیات عراق، دکتر اصغر قائدان، نشر مشعر، تهران، ص ۱۵۵.

[[رده:شعرای پارسی گوی قرن دهم]][[رده: ادیبان]][[رده: مدفونین در حرم امام حسین علیه السلام]]

سلطان حسین بایقرا

2026-05-30T14:07:59Z

مهدی موسوی:

'''سلطان حسین بایقرا''' (م، ۹۱۱ ق)، آخرین پادشاه تیموری است که مدتی طولانی در شرق [[ایران|ایران]] حکومت کرد. وی در شمار اندک فرمانروایان تاریخ ایران است که نه تنها برای پیشبرد [[فرهنگ]] تلاش کرد، بلکه خود از جمله شاعران و ادیبان قرن دهم قمری به‌ شمار می‌آید و آثار متعددی به نظم و نثر از خود برجای گذاشت.

== زندگی‌نامه ==
حسین بایقرا در [[ماه محرم|محرم]] ۸۴۲ ق. در شمال شرقی شهر هرات و در محلی به نام دولتخانه چشم به جهان گشود. نسب او هم از جانب پدر و هم از سوی مادر به تیمور گورکانی می‌رسد. پدرش غیاث‌الدین منصور، فرزند بایقرا بود. این بایقرا از نوادگان تیمور بود که به قولی در سال ۸۲۶ ق. در بادغیس به قتل رسید و نباید او را با نواده‌اش، حسین بایقرا اشتباه گرفت. مادر حسین بایقرا فیروزه بیگُم نام داشت که نوه امیر موسی، دخترزاده تیمور بود.

حسین بایقرا ابتدا در دستگاه الغ بیگ (۸۵۰-۸۵۳ ق.) و تحت حمایت او بود. پس از آن که ابوسعید گورکان (۸۵۵-۸۷۳ ق.) به حکومت رسید، وی را به زندان انداخت ولی او از زندان گریخت و به میرزا ابوالقاسم بابر (۸۵۲-۸۶۱ ق.) پیوست. در سال ۸۶۲ ق. موفق شد استرآباد را تصرف کرده و مقرّ حکومت خویش سازد ولی در نبرد با ابوسعید شکست خورد. با [[مرگ]] ابوسعید در ۸۷۳ ق. و خالی بودن میدان از رقیبان قدرتمند، به هرات لشکر کشید و تا پایان عمر در شرق [[ایران]] مقتدرانه حکومت کرد.

حسین بایقرا در یازدهم [[ذی الحجه]] سال ۹۱۱ ق. در منطقه بابا الهی بادغیس درگذشت و در شهر هرات دفن گردید. با مرگ وی، سلسله تیموریان (۷۷۱-۹۱۱ ق.) در ایران منقرض گردید، اما برخی شاهزادگان تیموری، حکومت‌های محلی و کوتاه‌مدتی را در نقاطی از [[خراسان]] و [[ماوراءالنهر]] در اختیار داشتند.

== آثار علمی و ادبی ==
حسین بایقرا در شمار اندک فرمانروایان تاریخ ایران است که نه تنها برای پیشبرد [[فرهنگ]] تلاش کرد، بلکه خود از جمله شاعران و نویسندگان قرن ۹ ق. به‌ شمار می‌آید. آثار متعددی به نظم و نثر از وی برجای مانده است، از جمله:

* رساله معما، به [[شعر]] که از طبع‌آزمایی‌های رایج آن زمان بوده است؛
* مناظره گل و مُل، در قالب [[مثنوی (قالب شعر)|مثنوی]] که نسخه دستنویس آن در کتابخانه شخصی اصغر مهدوی موجود است؛
* دیوان منظوم ترکی، که اشعار آن در قالب [[غزل]] و دربر گیرنده مضامین عاشقانه است؛
* رساله‌ای منثور به زبان ترکی، که در آن اندیشه‌ها و [[عقاید]] خود را همراه با شرح مختصری از وضعیت فرهنگی عصر خویش بیان کرده است.

اثر معروفی که به‌ غلط به وی نسبت داده شده «مجالس‌العشاق» است که نویسنده واقعی آن، کمال‌الدین حسین گازُرگاهی از معاصران و نزدیکان حسین بایقراست.

== فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی ==
در دوره زمامداری بایقرا، بناهای متعددی به‌ منظور پیشبرد [[فرهنگ]] احداث گردید. خواندمیر در «خلاصةالاخبار» به ذکر نمونه‌های مختلفی از مدرسه، مصلّی، خانقاه، دارالشفا و جز آن در هرات و سایر مناطق [[خراسان]] می‌پردازد که همگی در زمان حسین بایقرا و با حمایت‌های وی بنا گردیده است.

اشتیاق او به کتاب و کتابخانه را می‌توان پیش از آغاز زمامداری وی نیز مشاهده کرد. به گفته بنایی هروی (قرن ۱۰ق.) هنگامی که وی مجبور شد اردوی خود را در خوارزم برجای گذارد و از مقابل سپاه ابوسعید گورکان بگریزد، آنچه برای دشمن باقی گذاشت، کتابخانه‌اش بود و اضافه می‌کند که یکی از سرداران ابوسعید به نام امیر بیگ‌آتا وارد کتابخانه شد و چند جلد کتاب نفیس را به‌ غنیمت برد که از آن جمله کتابی از مولانا احمد رومی (قرن ۸ ق.) بوده است. در سال‌های زمامداری او، کتابخانه‌ها از رونق کم‌نظیری برخوردار بودند.

علاوه بر مدارس متعددی که در آنها کتابخانه احداث گردیده بود، دربار او در هرات نیز کتابخانه‌ای مجلل و باشکوه داشت و خوشنویسانی چون سلطانعلی مشهدی، خواجه محمد حافظ، مولانا زین‌الدین محمود و سایر خوشنویسان زبده در آنجا کتابت کرده‌اند.

نقاشان متعددی نیز در این کتابخانه به کتاب‌آرایی مشغول بوده‌اند که بلندآوازه‌ترین آنها، کمال‌الدین بهزاد، نقاش نامدار اواخر تیموری و اوایل [[صفویه]] است. میرک نقاش، مولانا حاجی محمد، مولانا محمد اصفهانی و قاسمعلی چهره‌گشا از دیگر نقاشان کتابخانه حسین بایقرا بوده‌اند.

در منابع عصر تیموری، اشاره روشنی به نام رئیس کتابخانه حسین بایقرا صورت نگرفته ولی ظاهراً مدتی، میرک نقاش فوق‌الذکر عهده‌دار این سمت بوده است. نظامی باخزری (قرن ۹ ق.) در منشأالانشاء، منشوری از جانب حسین بایقرا با عنوان "فرمان کتابداری کتابخانه همایون" آورده که متأسفانه مخاطب نامه ذکر نگردیده است. در بخشی از این فرمان که با نثری متکلّف و با ذکر مقدمه‌ای در اهمیت کتاب و کتابخانه تنظیم گردیده، چنین آمده است: «بر ناظمانِ فوایدِ کتابخانه افکار و متمتعان از فواید شعور، پوشیده نماند... روضه خزانه ما را که مَشْرَع و منبع عیون معارف و عوارف است، به واسله ینابیع مجمل و مفصَل و اصول و فروع مختصر و مطوّل و معقول و مسموع، بر خوبتر هیأتی نمودار گلستان فردوس و بوستان جنان گردانیدیم و مقالید اختیار ضبط و ربط کتابخانه همایون را که مفتاح کنز حقایق و ایضاح رمز دقایق است... به ید استحقاق [در اینجا نام مخاطب نامه افتاده است]... سپردیم».

کتابخانه‌های دیگری نیز در عصر حسین بایقرا وجود داشته که وابسته به دیگر مقامات و صاحب‌منصبان تیموری بوده است. از جمله این اشخاص باید از وزیر نامدار حسین بایقرا، امیرعلی شیر نوایی نام برد که در سراسر [[خراسان]] کتابخانه‌های متعددی را بنا نهاد. احمد میرزا، نواده میرانشاه‌ بن تیمور، کتابخانه‌ای در شهر هرات ساخت و کتاب‌های نفیسی بر آن [[وقف]] کرد. ریاست کتابخانه اول بر عهده نصیرالدین خطاط بود که فرمان کتابداری وی در «بدایع‌الوقایع» واصفی هروی (قرن ۱۰ ق.) آمده است.

==منابع==
*[http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D8%AD%D8%B3%D9%8A%D9%86%20%D8%A8%D8%A7%D9%8A%D9%82%D8%B1%D8%A7.aspx دائرةالمعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی، مدخل "حسین بایقرا" از غلامرضا امیرخانی]، بازیابی: ۹ مرداد ۱۳۹۲.

[[رده:تیموریان]]
[[رده:حاکمان]][[رده:ادیبان]][[رده:شعرای ترک زبان]]

سلسله های حکومتی ایران

2026-05-30T13:42:26Z

مهدی موسوی:

<table class="MsoNormalTable" style="direction: ltr; border-collapse: collapse; mso-yfti-tbllook: 1184; mso-padding-alt: 0cm 0cm 0cm 0cm;" border="0" cellspacing="0" cellpadding="0">
<tr style="mso-yfti-irow: 0; mso-yfti-firstrow: yes; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; background: #5F497A; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
واپسین
</td>
<td style="width: 58.15pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-left: none; background: #5F497A; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
اولین
</td>
<td style="width: 49.55pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-left: none; background: #5F497A; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
دین
</td>
<td style="width: 51.3pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-left: none; background: #5F497A; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
زبان
</td>
<td style="width: 48.85pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-left: none; background: #5F497A; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
پایتخت
</td>
<td style="width: 56.8pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-left: none; background: #5F497A; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
مدت 
فرمانروایی
</td>
<td style="width: 55.4pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-left: none; background: #5F497A; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
انقراض
</td>
<td style="width: 55.4pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-left: none; background: #5F497A; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
تاسیس
</td>
<td style="width: 24.75pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-left: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="33">
 
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 1; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
نیا-ایلامی
</td>
<td rowspan="6" style="vertical-align: middle; width: 24.75pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; background: #B2A1C7; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="33">
ا
ی
ر
ا
ن
 
ب
ا
س
ت
ا
ن
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 2; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
…
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
…
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
…
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
…
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
احتمالا 
شوش
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
500 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
2700ق.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
3200ق.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 3; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
عیلام
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 4; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
…
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
…
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
…
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
ایلامی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
شوش
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
2161 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
539ق.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
2700ق.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 5; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
منائیان
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 6; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border-top: none; border-left: solid #B2A1C7 1.0pt; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
اولوسونو
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
نیک 
دیارا
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
…
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
زبان‌های 
ایرانی</a>
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
بوکان
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
234 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
616ق.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
850ق.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 7; height: 5.65pt;">
<td colspan="9" style="width: 478.8pt; border: solid #5F497A 1.0pt; border-top: none; background: #5F497A; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 5.65pt;" width="638">
 
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 8; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
ماد
</td>
<td rowspan="12" style="vertical-align: middle; width: 24.75pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; background: #B2A1C7; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="33">
ش
ا
ه
ن
ش
ا
ه
ی
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 9; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
ایشتوویگو
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
دیااکو
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
آیین 
کهن 
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
مادی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
هگمتانه
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
128 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
550ق.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
678ق.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 10; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
سکاها
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 11; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
…
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
…
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
…
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
سکایی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
سَقِز
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
27 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
625ق.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
652ق.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 12; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
هخامنشیان
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 13; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
داریوش 
سوم (دارا)
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
کوروش
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
[[زرتشت|زرتشتی]]
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
پارسی 
باستان</a>
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
پاسارگاد
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
220 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
330ق.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
550ق.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 14; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
سلوکیان
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 15; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
فیلیپ 
دوم
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
اسکندر
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
آیین 
یونانی
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
یونانی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
سلوکیه
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
249 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
63ق.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
312ق.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 16; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
اشکانیان
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 17; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
اردوازد
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
ارشک
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
زردشتی
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
پارتی 
میانه
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
ارشاک
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
498 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
224ب.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
274ق.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 18; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
ساسانیان
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 19; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border-top: none; border-left: solid #B2A1C7 1.0pt; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
یزدگرد 
سوم
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
اردشیر 
بابکان
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
مزدیسنا
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
زبان 
پهلوی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
تیسفون
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
427 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
651ب.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
224ب.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 20; height: 5.65pt;">
<td colspan="9" style="width: 478.8pt; border: solid #5F497A 1.0pt; border-top: none; background: #5F497A; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 5.65pt;" width="638">
 
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 21; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
[[امویان]]
</td>
<td rowspan="36" style="vertical-align: middle; width: 24.75pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; background: #B2A1C7; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="33">
س
د
ه
‌ه
ا
ی
 
م
ی
ا
ن
ه
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 22; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
[[مروان بن حکم|مروان]]
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
[[معاویه]]
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
[[اسلام]]
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
عربی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
[[دمشق]]
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
89 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
750ب.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
661ب.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 23; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
[[عباسیان]]
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 24; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
[[مستعصم]]
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
[[ابوالعباس سفاح|سفاح]]
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
اسلام
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
عربی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
[[بغداد]]
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
508 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1258ب.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
750ب.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 25; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
صفاریان
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 26; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
خلف 
بن احمد
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
یعقوب 
لیث
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
اسلام
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
فارسی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
زرنج
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
134 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1002ب.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
868ب.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 27; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
سامانیان
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 28; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
 
ابراهیم بن 
منصور
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
اسماعیل 
بن احمد
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
اسلام
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
فارسی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
بخارا
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
124 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
999ب.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
875ب.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 29; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
زیاریان
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 30; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
جستان
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
مرداویج
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
اسلام
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
فارسی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
گرگان
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
115 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1043ب.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
928ب.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 31; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
 [[آل بویه]]
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 32; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
ملک 
رحیم
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
عمادالدوله 
علی
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
اسلام
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
فارسی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
[[شیراز]]
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
121 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1055ب.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
934ب.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 33; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
[[غزنویان]]
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 34; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
خسرو 
ملک
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
آلپ 
تکین
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
اسلام
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
فارسی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
غزنین
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
224 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1187ب.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
963ب.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 35; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
سلجوقیان
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 36; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
احمد 
سنجر
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
طغرل 
بیک
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
اسلام
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
فارسی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
نیشابور
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
157 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1194ب.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1037ب.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 37; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
خوارزمشاهیان
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 38; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
جلال 
الدین 
منکبرنی
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
نوشتکین 
غرچه
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
اسلام
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
فارسی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
سمرقند
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
154 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1231ب.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1077ب.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 39; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
[[ایلخانان]]
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 40; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
غازان 
پسر ارغون
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
هولاکوخان
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
بودیسم 
اسلام
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
فارسی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
مراغه
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
79 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1335ب.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1256ب.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 41; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
چوپانیان
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 42; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
ملک 
اشرف
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
شیخ 
حسن
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
اسلام
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
فارسی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
[[تبریز]]
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
22 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1357ب.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1335ب.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 43; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
مظفریان
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 44; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
شاه یحیی
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
شاه 
شجاع
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
اسلام
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
فارسی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
[[یزد]]
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
58 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1393ب.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1335ب.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 45; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
جلایریان
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 46; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
سلطان 
احمد
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
شیخ 
حسن بزرگ
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
اسلام
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
فارسی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
تبریز
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
96 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1432ب.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1336ب.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 47; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
[[سربداران]]
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 48; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
 
خواجه یحیی 
کرابی
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
شیخ 
خلیفه 
مازندرانی
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
اسلام
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
فارسی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
سبزوار
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
39 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1376ب.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1337ب.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 49; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
تیموریان
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 50; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
سلطان 
محمود
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
تیمور 
گورکانی
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
اسلام
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
فارسی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
سمرقند
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
35 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1405ب.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1370ب.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 51; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
[[قراقویونلوها|قراقویونلو]]
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 52; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
حسن 
علی میرزا
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
قرامحمد
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
اسلام
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
فارسی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
تبریز
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
62 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1468ب.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1406ب.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 53; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
تیموریان
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 54; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
سلطان 
محمود
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
تیمور 
گورکانی
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
اسلام
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
فارسی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
سمرقند
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
102 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1507ب.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1405ب.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 55; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
آق‌قویونلو
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 56; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border-top: none; border-left: solid #B2A1C7 1.0pt; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
سلطان 
مراد
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
قره 
عثمان
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
اسلام
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
فارسی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
تبریز
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
40 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1508ب.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1468ب.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 57; height: 5.65pt;">
<td colspan="9" style="width: 478.8pt; border: solid #5F497A 1.0pt; border-top: none; background: #5F497A; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 5.65pt;" width="638">
 
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 58; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
[[صفویه|صفویان]]
</td>
<td rowspan="10" style="vertical-align: middle; width: 24.75pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; background: #B2A1C7; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="33">
م
ع
ا
ص
ر
 
ا
و
ل
ی
ه
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 59; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
شاه 
سلطان حسین
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
شاه 
اسماعیل
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
اسلام
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
فارسی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
تبریز
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
235 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1736ب.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1501ب.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 60; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
[[افشاریه|افشاریان]]
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 61; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
شاهرخ‌ 
میرزا
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
نادرشاه
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
اسلام
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
فارسی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
[[مشهد]]
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
11 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1747ب.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1736ب.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 62; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
زندیان
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 63; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
لطفعلی‌خان 
زند
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
کریم‌خان 
زند
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
اسلام
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
فارسی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
شیراز
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
34 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1794ب.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1760ب.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 64; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
افشاریان
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 65; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
شاهرخ‌ 
میرزا
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
نادرشاه
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
اسلام
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
فارسی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
مشهد
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
49 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1796ب.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1747ب.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 66; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
قاجاریان
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 67; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border-top: none; border-left: solid #B2A1C7 1.0pt; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
رضاخان میرپنج
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
آقا
محمدخان 
قاجار
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
اسلام
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
فارسی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
ساری و تهران
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
129 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1925ب.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #5F497A 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1796ب.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 68; height: 5.65pt;">
<td colspan="9" style="width: 478.8pt; border: solid #5F497A 1.0pt; border-top: none; background: #5F497A; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 5.65pt;" width="638">
 
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 69; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
دودمان پهلوی
</td>
<td rowspan="6" style="vertical-align: middle; width: 24.75pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; background: #B2A1C7; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="33">
م
ع
ا
ص
ر
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 70; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
شاپور 
بختیار
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
رضا 
شاه پهلوی
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
اسلام
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
فارسی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
[[تهران]]
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
54 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1979ب.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1925ب.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 71; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
دولت موقت 
[[ایران]]
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 72; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
…
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
[[امام خمینی|سید روح‌الله 
خمینی]]
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
[[اسلام]]
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
فارسی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
تهران
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
1 سال
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1980ب.م
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1979ب.م
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 73; height: 1.0cm;">
<td colspan="8" style="width: 454.05pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="605">
جمهوری اسلامی
</td>
</tr>
<tr style="mso-yfti-irow: 74; mso-yfti-lastrow: yes; height: 1.0cm;">
<td style="width: 78.6pt; border: solid #B2A1C7 1.0pt; border-top: none; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="105">
…
</td>
<td style="width: 58.15pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="78">
روح‌الله 
خمینی
</td>
<td style="width: 49.55pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="66">
اسلام
</td>
<td style="width: 51.3pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="68">
فارسی
</td>
<td style="width: 48.85pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="65">
تهران
</td>
<td style="width: 56.8pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="76">
…
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
امروز
</td>
<td style="width: 55.4pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom: solid #B2A1C7 1.0pt; border-right: solid #B2A1C7 1.0pt; padding: 0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; height: 1.0cm;" width="74">
1980ب.م
</td>
</tr>
</table>

[[رده:ایران]][[رده:فهرست ها]]

سلام (اسم الله)

2026-05-30T12:50:47Z

مهدی موسوی:

لفظ '''«سلام»'''، به صورت معرفه هفت بار و به صورت نكره سى و پنج بار در [[قرآن]] وارد شده و در يک مورد وصف [[الله|خداوند]] قرار گرفته است، چنانكه مى‌فرمايد:
{{متن قرآن|«هُوَ اللّهُ الَّذِى لا إلهَ إِلاّ هُوَ المَلِكُ القُدُّوسُ السَّلامُ المُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ العَزِيزُ الجَبّارُ المُتَكَبِّرُ سُبحانَ اللّهِ عَمّا يُشْرِكُونَ»}}؛<ref>[[سوره حشر]]، آیه ۲۳.</ref> «اوست خدايى كه جز او خدايى نيست، فرمانروا، منزه، پيراسته از عيب، ايمنى بخش، حاكم و مراقب، قدرتمند، عظيم الشأن، برتر، منزه است خدا از آنچه براى او شريك قرار مى دهند».

این اسم و صفت الهى به معناى سلامت از عیوب و آفات است؛ یعنى ذات احدیت از جمیع نقص ها و عیوب، سالم و مبرّا است.<ref>شرح اسماءاللّه الحسنى، عبدالکریم النیشابورى القشیرى، ص ۱۴۸.</ref>

[[ابن فارس]] مى گويد: «سلام» به معنى صحت و عافيت است، سلامتى اين است كه انسان از هر درد پيراسته باشد، اگر خدا خود را سلام مى خواند، مقصود اين است كه او از هر عيب و نقصى كه بندگانش به او نسبت مى دهند، منزه است.

و [[راغب اصفهانی]] مى گويد: سلامت، پيراستى از عيوب ظاهرى و باطنى است، قلب سليم روح و روانى است كه پيراسته از دغل باشد، و نيز يادآور مى شود كه سلامتى واقعى جز در [[بهشت]] در جاى ديگر نيست زيرا در آنجا بقايى است بدون فنا، غنايى است بدون فقر، عزتى است بدون ذلت، تندرستى است بدون بيمارى. در هر حال، «سلام» از اسماى الهى است، و مقصود اين است كه خدا از هر عيب و نقصى كه لازمه وجود مخلوق است، پيراسته است.<ref>مفردات راغب، ص ۲۳۹.</ref>

از آنجا كه لفظ «[[سلام]]» حاكى از سلامتى است، خدا در سه مورد به [[حضرت یحیی]] سلام فرستاده و مى فرمايد: {{متن قرآن|«و سَلامٌ عَلَيْهِ يَومَ وُلِدَوَ يَومَ يَمُوتُ وَ يَومَ يُبْعَثُ حَيّاً»}}؛<ref>[[سوره مریم]]، آیه ۱۵.</ref> «درود بر او، روزى كه به دنيا آمد، و روزى كه مى ميرد و روزى كه زنده و مبعوث مى شود».

اكنون سؤال مى شود كه چرا از حالات مختلف [[انسان]]، اين سه حالت را مطرح كرده و خواهان سلامتى او در آنها شده است؟ پاسخ آن اين است كه وحشت زاترين حالات انسان همين سه حالت است؛ در مرحله نخست خود را در وضعيت جديدى مى بيند، در مرحله دوم با جهان جديدى آشنا مى شود كه آن را نديده بود، در مرحله سوم گروه عظيمى را در محشر مى بيند كه خود وحشت زاست، خدا حضرت يحيى را در هر سه مرحله سلامتى و امنيت بخشيده است.

تا اين جا روشن شد كه «سلام» از اسماى الهى است و مقصود از آن اين است كه خدا پيراسته از هر عيب و نقصى است كه دامنگير مخلوق مى شود، ولى احتمال دارد كه سلام از صفات فعل او باشد و مقصود اين است كه او سلامتى بخش است و موجودات را به صورت زيبا و كامل آفريده؛ چنانکه در برخى از آيات چنين مى فرمايد:

{{متن قرآن|«...ما تَرَى فِى خَلْقِ الرَّحْمانِ مِنْ تَفاوُت...»}}؛<ref>[[سوره ملک]]، آیه ۳.</ref> «در آفرينش رحمان تفاوتى نمى بينى (هر موجودى را به نحو مطلوب و كامل آفريده است)».

و در آيه ديگر مى فرمايد: {{متن قرآن|«...رَبُّنَا الّذى أَعْطى كُلّ شَىء خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى»}}؛<ref>[[سوره طه]]، آیه ۵۰.</ref> «پروردگار ما هر چيزى را آفريد آنگاه او را هدايت كرد».

در اين صورت، تفاوت «سلام» و «[[قدوس|قُدّوس]] كه در [[سوره حشر]] آمده است روشن می شود و آن اين كه «قدّوس» صفت ذات است و حاكى از پيراستگى ذات از هر عيب و نقص مى باشد، در حالى كه سلام صفت فعل است و حاكى از آن است كه فعل او (آفرينش) از هر نقصى پيراسته است. و اگر ما هر دو را (طبق معنى اوّل) صفت ذات بگيريم، بايد بگوييم كه «قدّوس» در دلالت بر تنزيه، از معنى گسترده ترى برخوردار است.

نمايش اين اسم در زندگانى اين است كه انسان پيوسته از خدا بخواهد كه به او سلامتى [[دين]] و دنيا عطا فرمايد و از هر گناه آشكار و پنهان بپرهيزد، چنانكه مى فرمايد: {{متن قرآن|«وَ ذَرُوا ظاهرَ الإِثم وَ باطنَه...»}}.<ref>[[سوره انعام]]، آیه ۱۲۰.</ref><ref>منشور جاوید، جعفر سبحانی، ج۲، ص۲۷۶-۲۷۵.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
*[https://tohid.ir/fa/index/book?bookID=۱۶۷&page=۱۱#id۲۷۴_p۲۷۴ منشور جاوید، پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله سبحانی].
* [[فرهنگ قرآن (کتاب)|فرهنگ قرآن]]، اکبر هاشمی، ج ۱۶، ص ۲۶۷.
{{اسماء الله}}
{{قرآن}}
[[رده:واژگان قرآنی]][[رده:اسماء و صفات الهی]]

سلام

2026-05-30T11:41:42Z

مهدی موسوی:

{{متوسط}}
{{مقاله از یک نشریه}}

'''«سلام»'''، پیام‌آور سلامت و امنیت و آشتی و [[دوستی]] و محبت و نشانه آسودگی از خطرها و کدورتها است. سلام، تحیّت [[اسلام|دین اسلام]] است و در [[قرآن|قرآن مجید]] به مناسبت‌های گوناگون [[آیه|آیاتی]] در این زمینه با الفاظی همچون «تحیّت» و «سلام» وارد شده و در روایات نیز به اهمیت آن تأکید شده است.

==معنای تحیت==

«تحیّت» در لغت از ماده «حیات» و به معنی [[دعا]] کردن برای حیات و زندگی دیگران است، خواه این دعا به صورت «سلام علیک» (خدا تو را به سلامت دارد) و یا «حیّاک اللّه» (خدا تو را زنده بدارد) و یا مانند آن باشد؛ ولی معمولاً این کلمه هر نوع اظهار محبتی را که افراد به وسیله سخن با یکدیگر می‌کنند، شامل می‌شود که روشنترین مصداق آن همان موضوع «سلام کردن» است.

همچنین از [[تفسیر قرآن|تفاسیر]] استفاده می‌شود اظهار محبت های عملی نیز در مفهوم «تحیت» داخل است، چنان که در [[تفسیر قمی (کتاب)|تفسیر قمی]] از [[امام باقر]] علیه‌السلام نقل شده: {{متن حدیث|«المرادُ بالتحیّة فی الآیة السّلام و غیره من البِرّ»}}؛ منظور از تحیت در [[آیه]] {{متن قرآن|«وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا ...»}}<ref name=":۰">[[آیه 86 سوره نساء|سوره نساء، ۸۶.]]</ref> سلام و هر گونه نیکی کردن است.

یکی از کنیزان [[امام حسن]] علیه‌السلام به آن حضرت گلی اهدا کرد، امام در برابر آن گل، کنیز را آزاد کرد. عرض کردند: ارزش یک شاخه گل آزادی کنیز بود؟ آن حضرت با استناد به این آیه شریفه فرمود: ادب ما ایجاب می‌کند که پاسخ محبت را به بهترین وجه بدهیم.<ref>تفسیر نمونه، ج۴، ذیل آیه ۸۶ سوره نساء.</ref>

==سلام، تحیت اسلامی==

[[اسلام]] که خود [[دین]] صلح و آشتی و محبت و [[مودت]] بوده و همیشه پیروان خود را به این امر مهم دعوت کرده، طرز برخورد با اشخاص را به بهترین وجه بیان کرده و روشن ساخته است که جایگاه تحیت در اسلام چیست و چه کسانی باید آغازگر این مهم باشند؟ و آیا مانند زمان [[جاهلیت]]، باید همیشه ضعفا و کوچکترها و بی‌پولها و... به بزرگان و قدرتمندان و پولداران و صاحبان اسم و رسم احترام بکنند، یا اسلام در این مورد تعریف دیگری دارد؟

برخلاف آداب و رسوم اکثر مردم جهان در گذشته و حال که احترامشان بر همدیگر، بیشتر احترام و تحیت ارباب و رعیتی یا نوکر و آقائی و یا شاه و گدائی می‌باشد، تحیّت و احترام در ادیان الهی بالاخص [[اسلام]]، در سطح عالی روحی و روانی و روانشناسی طراحی شده و حاکی از سلامت و ایجاد آرامش و امنیت می‌باشد. چرا که دستور اسلام هنگام ملاقات و برخورد انسان ها با همنوعان خود، لفظ «تحیت» و «سلام» است.

وقتی کسی به دیگری سلام می‌کند، در واقع به طرف مقابل می‌فهماند که از طرف من در امانی و یا خدا تو را از تمام بلیات و زشتی ها حفظ کند و آرزوی سلامت تو را دارم و زنده باشی.
اسلام در این مورد آنقدر پیش می‌رود که اگر کسی بدون این‌که سلام بگوید، شروع به سخن گفتن کند، جواب ندهید؛ چنان که [[پیامبر اسلام]] می‌فرماید: {{متن حدیث|«فَمَن بدأ بِالکلامِ قبلَ السَّلام فَلا تُجیبُوهُ»}}؛ هر کس پیش از سلام، سخن گفتن آغاز نماید، پاسخ ندهید.<ref>الکافی، ج۲، ص ۴۶۹، باب التسلیم.</ref>

همچنین فرمود: نزدیکترین مردم به خدا و پیامبر کسی است که سخن خود را با سلام شروع نماید: {{متن حدیث|«إِنَّ اَولیَ النّاسِ بِاللّهِ و بِرَسُوله مَن بدءَ بِالسّلام»}}؛<ref>بحارالأنوار، ج۷۶، ص ۱۲.</ref> نزدیک‌ترین مردم به خدا و پیامبرش، کسی است که سخن خود را با سلام آغاز نماید.

باز نقل شده است که [[پیامبر اسلام]] صلی ‌الله ‌علیه‌ و‌ آله به [[انس بن مالک]] فرمود: {{متن حدیث|«یا أنس سَلِّم علی مَن لقَیتَ یزید اللّه فِی حسناتِکَ و سلّمْ فی بیتِکَ یزید اللّه فی برکتک»}}.<ref>همان، ص ۳. </ref> ای انس هر کس را ملاقات کردی سلام کن که خدا بر حسنات تو می‌افزاید و (هروقت) به خانه خود وارد شدی سلام کن که خدا برکت خانه‌ات را زیاد می‌کند.

چنان که از فرمایش رسول گرامی اسلام صلی ‌الله ‌علیه ‌و ‌آله استفاده می‌شود، باید به همه سلام کرد، مگر جاهائی که استثناء شده است. رهبر بزرگ اسلام، [[پیامبر اسلام|حضرت محمد]] صلی ‌الله ‌علیه‌ و‌ آله به همه سلام می‌کرد، حتی به کودکان و بردگان و در سلام کردن سبقت می‌جست به ‌طوری که اگر کسی می‌خواست پیشدستی کند و به پیامبر زودتر از آن حضرت سلام دهد، مشکل بود.

حتی انسان هنگام ورود به خانه خود هم بهتر است سلام کند. در مقابل، توصیه شده است که جواب سلام را به بهتر از الفاظی که طرف سلام کرده یا حداقل مثل آن لفظ بدهد. چنان که در [[سوره نساء]] می‌خوانیم: {{متن قرآن|وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا ...}}<ref name=":۰" />؛ هرگاه به شما تحیت گویند، پاسخ آن را بهتر از آن بدهید؛ یا (لااقل) به همان گونه پاسخ گوئید... .

آیه فوق، گرچه معنی وسیعی دارد، اما یک مصداق روشن آن سلام کردن است. بنابر طبق این آیه، همه مسلمانان موظّفند که سلام را به‌ طور عالیتر و یا لااقل مساوی جواب گویند، چرا که سلام کردن [[استحباب|مستحب]] و جواب آن [[واجب]] است.

==سلام و تحیت در قرآن==

در [[قرآن|قرآن مجید]] به مناسبت های گوناگون [[آیه|آیاتی]] در این زمینه وارد شده و با الفاظی همچون «تحیت» و «سلام» آمده و وظائف اشخاص را نسبت به همدیگر درباره سلام و این که چگونه سلام کنند و به چه کسانی سلام کنند و طرز پاسخ سلام دیگران چیست، یاد داده و به بهترین وجه بیان کرده است.

*{{متن قرآن|«وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا ...»}}<ref name=":۰" />؛ هرگاه به شما تحیت گویند، پاسخ آن را بهتر از آن بدهید؛ یا(لااقل) به همان گونه پاسخ گوئید.

*{{متن قرآن|«... وَتَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلَامٌ ...»}}<ref>[[آیه 10 سوره یونس|سوره یونس، آیه ۱۰.]]</ref> گفتار آنها (بهشتیان) در [[بهشت]] این است که: خداوندا، منزهی تو! و تحیت آنها در آنجا سلام است... .

*{{متن قرآن|«وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَىٰ قَالُوا سَلَامًا قَالَ سَلَامٌ ...»}}<ref>[[آیه 69 سوره هود|سوره هود، آیه ۶۹.]]</ref> فرستادگان ما (=[[فرشتگان]]) برای [[حضرت ابراهیم علیه السلام|ابراهیم]] بشارت آوردند، گفتند: سلام! (او نیز) گفت: سلام.

*{{متن قرآن|«وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ * إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا سَلَامًا ...»}}<ref>[[سوره حجر]]، آیات ۵۱-۵۲.</ref> و به آنها (مردم) از مهمان های ابراهیم خبر ده! هنگامی که بر او وارد شدند، گفتند: سلام.

*{{متن قرآن|«... يَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَيْكُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»}}<ref>[[آیه 32 سوره نحل|سوره نحل، آیه ۳۲.]]</ref> همانها که فرشتگان (مرگ) روحشان را می‌گیرند در حالی که پاک و پاکیزه‌اند؛ به آنها می‌گویند: سلام بر شما! وارد بهشت شوید.

*{{متن قرآن|«قَالَ سَلَامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا»}}<ref>[[آیه 47 سوره مریم|سوره مریم، آیه ۴۷.]]</ref> ابراهیم (به پدرش) گفت: سلام بر تو! من بزودی از پروردگارم برایت تقاضای عفو می‌کنم... .

*{{متن قرآن|«لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا إِلَّا سَلَامًا ...»}}<ref>[[آیه 62 سوره مریم|همان، آیه ۶۲.]]</ref> (بهشتیان) در آنجا هرگز گفتار لغو و بیهوده‌ای نمی‌شنوند؛ و جز سلام در آنجا سخنی نیست... .

*{{متن قرآن|«... فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَىٰ أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً ...»}}<ref>[[آیه 61 سوره نور|سوره نور، آیه ۶۱.]]</ref> ... و هنگامی که داخل خانه‌ای شدید بر خویشتن سلام کنید، سلام و تحیتی از سوی خداوند، سلامی پربرکت و پاکیزه!

*{{متن قرآن|«... وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا»}}<ref>[[آیه 63 سوره فرقان|سوره فرقان، آیه ۶۳.]]</ref> ... و هنگامی که جاهلان آنها (عباد الرحمان) را مخاطب سازند (و سخنان نابخردانه گویند)، به آنها سلام می‌گویند (و با بی‌اعتنایی و بزرگواری می‌گذرند).

*{{متن قرآن|«أُولَٰئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِمَا صَبَرُوا وَ يُلَقَّوْنَ فِيهَا تَحِيَّةً وَسَلَامًا»}}<ref>[[آیه 75 سوره فرقان|همان، آیه ۷۵.]]</ref> آری آنها هستند که درجات عالی بهشت در برابر شکیباییشان به آنان پاداش داده می‌شود و در آن با تحیت و سلام روبرو می‌شوند.

*{{متن قرآن|«تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلَامٌ ...»}}<ref>[[آیه 44 سوره احزاب|سوره احزاب، آیه ۴۴.]] </ref> تحیت آنان (مؤمنان) در روزی که او (خدا) را دیدار می‌کنند، سلام است؛... و برای آنها پاداش پرارزشی فراهم ساخته است.

*{{متن قرآن|«إِلَّا قِيلًا سَلَامًا سَلَامًا»}}<ref>[[آیه 26 سوره واقعه|سوره واقعه، آیه ۲۶.]] </ref> تنها چیزی که (بهشتیان) می‌شنوند، سلام است.

از این آیات استفاده می‌شود که سلام، نه تنها تحیّت و هدیه و شعار مؤمنان و خوبان در دنیا می‌باشد، بلکه تحیت و هدیه اهل بهشت هم می‌باشد.

== آداب سلام ==
این اصل روان شناختی است که اولین لحظه ارتباط و نحوه برخورد طرفین در طول ارتباط و به انتها رساندن آن اهمیت دارد. سلام نیز واژه ای است که دو شخص را با هم مرتبط می کند اگرچه به ظاهر لفظ است اما با خود معانی بسیاری دارد که اگر دو طرف بدان پای بند باشند نتیجه پر میوه آن را در معاشرت خود خواهند چید. و اگر به آداب این درخت پر بار آشنا شوند، قطعاً محصول ارتباطات ایشان پر بار تر و با دوام تر خواهد شد.

[[اسلام]] دین نهایی برای رشد و تکامل بشری است. دین کامل نسبت به مسائل مختلف و آداب و رسوم مردم، نظری کامل ارائه می کند تا امور ناخالص به جهت خلاء و کمبود حکم، وارد [[فرهنگ]] دینی نشود. لذا هرآنچه از آداب و رسوم در زندگی مردم لازم است خداوند بوسیله سفیرانش بدانها عنایت فرموده تا در این مسیر نقص و کمبودی احساس نشود و مسیر انسانیت در بهترین شیوه تحقق یابد. یکی از این موارد آموزش ارتباط با هم نوع بوسیله سلام است.

=== سلام، آغازگر هر ارتباط ===
سلام اسم خداوند است و هر کاری که با نام خالق شروع شود قطعا کیفیت و امتیاز خاصی خواهد داشت. در [[قرآن کریم]] آمده: {{متن قرآن|«وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَىٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ ...»}}<ref>[[آیه 54 سوره انعام|سوره انعام، آیه ۵۴.]]</ref>؛ و چون كسانى كه به آيات ما ايمان دارند، نزد تو آيند، بگو: سلام بر شما، پروردگارتان رحمت را بر خود واجب كرده است.‏ و {{متن قرآن|«... فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَىٰ أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً ...»}}<ref>سوره نور، آیه ۶۱.</ref>؛ وقتی به خانه ‏های یکدیگر وارد شدید، به يكديگر سلام كنيد؛ سلامی كه نزد خدا مبارك و پاک است.

این تأکید خداوند بر آغاز با سلام چنان گویا و روشن است که هر روش دیگر را که تا زمان رسالت [[پيامبر اکرم]] صلی الله علیه و آله رایج بود طرد می کند و می فرماید: {{متن قرآن|«... وَإِذَا جَاءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ ...»}}<ref>[[آیه 8 سوره مجادله|سوره مجادله، آیه ۸.]]</ref>؛ و هرگاه به نزد تو آيند، تو را بدانچه خدا به آن شيوه‏ تحیّت نگفته، تحیّت مى ‏دهند. شخص مومن شیوه الهی و دستور خدا را برهر چیزی مقدم می دارد و در مقابل، انسان منافق روش خویش را دنبال می کند. پيامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید: {{متن حدیث|«اَلْمُؤْمِنُ يَبْدَأُ بِالسَّلامِ وَ الْمُنافِقُ يَقُولُ: حَتّى يُبدَأَ بي»}}<ref>كنزالعمّال، ح ۷۷۸.</ref>؛ مؤمن در ابتدا سلام مى كند و منافق منتظر سلام ديگران است.

با توجه به آیات بیان شده و سخنان [[اهل بیت]] علیهم السلام، [[مستحب]] است روابط با سلام آغاز شود. سلام‏ كردن، هفتاد حسنه دارد كه شصت‏ و نه تا براى سلام ‏كننده و يكى براى پاسخ ‏دهنده آن است.<ref>بحارالانوار، ج ۷۸، ص ۱۲۱</ref> زیرا شخص سلام کننده با رد [[تکبر]] خویش به استقبال معاشرتی فروتنانه شتافته است. [[امام صادق]] عليه السلام فرمود: آغازكننده به سلام به خدا و رسولش نزديكتر است.<ref>کافی، ج۲ ص۶۴۵</ref> نیز [[امام سجاد]] عليه السلام از صفات اهل ایمان آن است که با سلام به استقبال خانواه اش می شتابد. [[امام علی]] عليه السلام فرموده: شایسته نیست که شخص اول بگويد: «حيّاك اللَّه» (يعنى خدايت زنده بدارد) سپس خاموش شود و دنبالش سلام كند.<ref>كافي، ج‏۲، ص: ۶۴۶</ref> سلام دادن در آغاز دیدار چنان اهمیت دارد که فرمودند هیچ شخصی را به غذا دعوت نکنید مگر با شروع با سلام.<ref>مشكاة الأنوار في غرر الأخبار، ص۱۹۹.</ref> همچنین امام علی علیه السلام در به کارگزار خود می‌فرماید وقتی در میان مردم قرار گرفتی با سلام و تحیّت فراوان با آنان برخورد کن.<ref>نهج البلاغه، نامه ۲۵.</ref>

=== نشر سنّت سلام ===
در حدیثی آمده است: {{متن حدیث|«إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يُحِبُّ إِفْشَاءَ السَّلَامِ»}} <ref>کافی، ج۲ ص۶۴۵ </ref>؛ خداوند آشکار نمودن سلام را دوست دارد. و [[حضرت باقر علیه السلام|حضرت باقر]] عليه السلام فرمود: [[سلمان]] رحمه اللَّه هميشه مي گفت: سلام خدا را آشكار كنيد زيرا سلام خدا به ستمكاران نمي رسد.<ref>همان</ref> [[فیض کاشانی]] در شرح این [[حدیث]] می گويد: «آشكار كردن سلام به اين است كه به هر كس برخورد كرديد سلام كنيد، هر كه‏ خواهد باشد و معناى گفته سلمان اين است كه به هر كه برخورد كرديد سلام كنيد و فكر نكنيد كه ممكن است برخى از مردم شايسته سلام نباشند. زيرا اگر سزاوار سلام نباشد -مانند اينكه از ستمكاران باشد-، سلام خدا به او نمی رسد.» <ref>الوافي، ج‏۵، ص: ۵۹۶</ref> 

از [[پیامبر]] صلی الله علیه و آله نقل شده: آیا به شما خبر ندهم که بهترین [[اخلاق]] مردم دنیا و آخرت چیست؟ عرض کردند: آری ای رسول خدا، فرمود: منتشر کردن سلام که شعار و تحیت بهشتیان است.<ref> کافی، ج ۲ ص۶۴۶</ref> در وصيّت پيامبر صلی الله علیه و آله به [[حضرت على]] عليه السلام آمده است: سه چيز باعث پوشاندن گناهان است، آشكار نمودن سلام، [[اطعام|طعام دادن]]، خواندن [[نماز شب]] در حالى كه مردم خوابند.<ref>من لا يحضره الفقيه، ج ۲، ص ۲۳۶ </ref> نیز امام باقر عليه السلام فرمود: سه چيز باعث قرب و منزلت است: آشكار کردن سلام، طعام دادن، و نماز شب خواندن در حالى كه مردم در خوابند.<ref>معانى الاخبار، ص ۹۰</ref> و امام صادق عليه السلام فرمود: هر كس چهار چيز براى من تعهّد كند من چهار خانه در [[بهشت]] براى او تضمين مى‏ كنم، ۱- [[انفاق]] كردن و نترسيدن از فقر و تنگدستى. ۲- رعايت [[عدالت]] در باره مردم در مقابل منافع خويش. ۳- آشكارا سلام كردن در همه جا. ۴- ترك مجادله و نزاع اگرچه حقّ با او باشد.<ref>شیخ حر عاملی، آداب معاشرت از ديدگاه معصومان عليهم السلام‏، ص ۵۷</ref>

منظور از افشاء سلام و آشکارا سلام نمودن در این موارد این است که برهیچ مسلمانی در ابراز سلام [[بخل]] ورزیده نشود و این آداب نیک در میان همه منتشر شود. و برای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله سلام دادن چنان [[سنت]] مهمی است که می فرماید: یکی از کارهایی که هرگز تا آخر عمر رها نمی کنم سلام کردن بر کودکان است تا این شیوه بعد از من مرسوم شود.<ref>خصال صدوق، ج ۱، ص ۱۳۰</ref>

[[اسحاق بن عمار صيرفى|اسحاق بن عمّار]] گويد: به سبب [[تقيه]] در [[مسجد كوفه]] بر دوستانم سلام نمى‏ كردم. چون به خدمت امام صادق عليه السلام رسيدم به من فرمود: چرا بر دوستانت ستم مى‏كنى و در موقع ملاقات بر آنها سلام نمى‏ كنى؟ پاسخ دادم اين امر بخاطر تقيّه است، فرمود: وظيفه ندارى بخاطر تقيّه سلام را ترك كنى، بلكه وظيفه تو نشر سلام است، مؤمن وقتى مردم با ايمان را مى‏ بيند و بر آنها سلام مى ‏كند ملائكه پاسخ مى ‏دهند: «سلام عليك و رحمة اللَّه و بركاته ابدا».<ref>آداب معاشرت از ديدگاه معصومان‏، ص۶۶</ref>

=== پاسخ نیکوتر به سلام دهنده ===
خداوند می فرماید: {{متن قرآن|«وَ إِذا حُيِّيتُمْ‏ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها ...»}}<ref name=":۰" />؛ هر گاه به شما تحيّت گويند، پاسخ آن را بهتر از آن بدهيد؛ يا لا اقل به همان گونه پاسخ گوييد. بدین ترتیب نه تنها پاسخ سلام واجب است. بلکه پاسخی بهتر از آن لازم است. پاسخ سلام، واجب خوانده شده تا در مقابل هر نیکی پاسخی شایسته تر ارائه شود: {{متن حدیث|«السّلام تطوّع و الردّ فريضة»}}<ref>كافي، ج‏ ۲، ص: ۶۴۴.</ref>؛ سلام، داوطلبانه و به دلخواه باشد ولی پاسخ آن واجب‏ است.

=== عدم پاسخ به روابط بدون سلام ===

[[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله می فرماید: هر كس قبل از سلام، شروع به سخن كرد، پاسخ او را ندهيد. <ref>كافي، ج‏۲، ص: ۶۴۴</ref> سلام کردن کم ترین کاری است که هر انسانی می تواند در ارتباط با دیگران از خود نثار کند و کسی که از این کار بی هزینه دریغ می کند، خودش اقرار می کند که در ارتباط با او هیچ خیری برای غیر نخواهد بود. در واقع پاسخ ندادن به چنین اشخاصی زمینه ادب نمودن ایشان است تا از [[بخل]] یا [[تکبر]] دست بردارند و با نگاه سخاوتمندانه تر وارد ارتباطات اجتماعی شوند.

=== سلام با صدای بلند ===
[[امام صادق]] عليه السلام فرمود: هر گاه يكى از شماها سلام كند بايد بلند سلام كند و نگويد: من سلام كردم و جواب مرا ندادند، زيرا شايد سلام كرده و آنها نشنيده ‏اند.<ref>کافی، ج۲ ص۶۴۵</ref> سلام با صدای بلند، دارای پیام اشتیاق کوینده به مخاطب خویش است و همین روش در طرف مقابل نیز انگیزه و شوق ایجاد می کند تا با محبت بیشتر با یکدیگر معاشرت کنند.

=== تساوی در سلام ===
هر فرد مسلمان می بایست در هر کاری اهل [[عدل]] و [[انصاف]] باشد و در سلام نیز که شروع مراوده است همه مخاطبانش را به یک نظر ببیند و با مساوات بدانها عرض سلام نماید؛ در غیر این صورت، نیّت فرد با معنا و حقیقت سلام دادن ناسازگار است. شخص، با سلام دادن همه را به صلح و امنیت می خواند و اگر فردی را بر دیگری ترجیح دهد، خلاف کلام خود صلح و صفای راستین را زیر سوال برده است. [[امام رضا]] عليه السلام می فرمایند: هر كس با مسلمان تنگ‏دستى روبه ‏رو شود و به او به گونه ‏اى سلام كند كه با سلام ‏كردن بر شخص ثروتمند تفاوت داشته باشد، روز [[قيامت]] كه به ديدار خدا مى ‏رود، خدا از او خشمگين است. <ref>بحارالانوار، ج ۷۲، ص ۳۸ </ref>
=== موارد جواز سلام ندادن ===
در برخی [[احادیث]] آمده که چند گروه از سلام دادن معاف اند. مانند فردی که در حال [[تشییع جنازه]] است، فردی که در حمام است و فردی که به [[نماز جمعه]] می رود.<ref> کافی، ج۲ ص۶۴۶ </ref> و چون این گونه اشخاص، درگیر امور خود هستند، سلام ندادن ایشان مورد سوال واقع نمی شود.
=== موارد لزوم آغاز به سلام ===
امام صادق عليه السلام می فرماید: كوچک بر بزرگ سلام كند و رهگذر بر نشسته و گروه اندک بر گروه بسيار، سلام كنند. و در برخورد سواره به پياده، سواره ابتدا سلام ‏كند و اگر همه سوارند بعضى قاطر سوار و بعضى ديگر الاغ سوارند، قاطر سوارها ابتدا سلام ‏كنند. و در برخورد اسب سواران با قاطر سواران، اسب سواران سلام آغاز ‏كنند. و چون يك نفر به گروهى برخورد، آن يك به آن گروه سلام كند. هر گاه مردمى در مجلسی باشند و مردم ديگرى وارد شوند آنها كه تازه وارد شده‏ اند بايد سلام كنند.<ref>كافى، ج ۲ ص۷-۶۴۶</ref> و اگر یک نفر از گروه سلام داد بر دیگران لازم نیست.<ref>همان</ref>

===موارد نهی از سلام===
واژه سلام که پیام آور خیر و نیکی برای اهل مراوده و ارتباط است، در برخی موارد مورد نهی قرار گرفته است.
[[اسلام]] دین منطقی و عقلانی است و هر جا که مصالح فردی و اجتماعی مورد نظر باشد، عقل همگام با [[شرع]]، حکم متناسب با آن شرایط را امر می کند. از جمله این امور، بررسی عواطف انسانی است که در پرتو این عواطف مصالح شخص و جامعه مورد آسیب قرار نگیرد. یکی از حساس ترین روابط انسانی، ارتباط میان زن و مرد است. اگرچه شخصیت زن در انسانیت با مرد برابر است، اما تفاوت روحی و جسمی آنها موجب صدور احکام مخصوصی شده که رشد و تکامل هر دو را تضمین نماید و هر گونه موانع به عنوان حکم زیان مند، در قالب [[مکروه]] یا [[حرام]] خوانده شده است. [[پیامبر خدا]] صلی الله علیه و آله به زنها سلام می داد و آنها نیز به حضرت پاسخ می دادند.<ref>كافى، ج ۲ ص۶۴۸.</ref> اما [[حضرت علی]] عليه السلام در مورد زنان جوان، احتیاط عقل را مقدم خوانده و فرموده: مى‏ ترسم صدایش مرا خوش آيد، و زيادتر از آن اجرى كه مي جويم گناه به من رسد. (همان) لذا سلام نکردن به نامحرم جوان را سفارش نموده است. اسلام آداب سلام دادن زن و مرد به یکدیگر را چنین بیان نموده: {{متن حدیث|«الْمَرْأَةُ تَقُولُ‏ عَلَيْكُمُ‏ السَّلَامُ‏ وَ الرَّجُلُ‏ يَقُولُ‏ السَّلَامُ‏ عَلَيْكُمْ‏»}}<ref>وسال الشیعه، ج ۱۲، ص ۶۶.</ref>؛ زن می گوید: علیکم السلام و مرد می گوید: السلام علیکم.

سلام کردن به افرادی که برای پاسخ دادن دچار مشکل می شوند، نهی شده. مانند شخصی که در حال رفع حاجت است.<ref>بحارالانوار، ج ۷۶، ص ۹.</ref> و موارد دیگری که هرفرد می تواند شرایط مخاطب خود را تشخیص دهد. سلام دادن به افرادی كه به خاطر انجام كارهاى ناشايست و نامشروع، لياقت دوستى و سلام برادران دينى خود را از دست دادند. (همان) مانند: [[ربا خواری]]، [[شراب خواری]] و کسانی که در شوخی های خود به مادران فحاشی می کنند و شاعرى كه به زنان عفيف تهمت مى ‏زند.<ref>خصال صدوق، ج ۱، ص ۱۳۸.</ref>

یکی دیگر از موارد نهی از سلام، در مورد کافر و [[اهل کتاب]] است و اینکه اگر ایشان سلام نمودند به چیزی کم تر پاسخ ایشان داده شود. چنانکه فرمودند به «علیک» قناعت شود. در حالیکه اگر مسلمانی سلام نمود به چیزی بیشتر یعنی سلام علیک پاسخ داده شود. به نظر می رسد سلام که اسم مبارک خداوند است برای کسانی بکار رفته شود که مورد باور آنهاست و درخواست امنیت و خیر و هر افزایشی صرفاً برای اهل ایمان معقول و سزاور است نه غیر ایشان. و قناعت به لفظ «علیک» یا سلام نیز بخاطر این است که مسلمان و اهل ایمان، دشمن شرّ و بدی است و بدی را ترویج نمی دهد حتی برای کافر. به حضرت صادق عليه السلام عرض شد: در حق [[یهود|يهودى]] و [[مسیحیت|نصرانى]] چگونه دعا كنيم؟ فرمود: به او بگوئيد: خدا به دنياى تو بركت بدهد.<ref>كافى، ج ۲ ص۶۵۰.</ref> پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نیز که در ماجرایی وارد خانه ای شد که جز شخص کافر در آنجا نبود فرمود: {{متن قرآن|«... وَالسَّلَامُ عَلَىٰ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَىٰ‏»}}<ref>[[آیه 47 سوره طه|سوره طه، آیه ۴۷.]]</ref>؛ سلام بر کسی که تابع [[حق]] و هدایت باشد.<ref>كافى، ج ۲ ص۶۴۹.</ref>

حاصل بحث آداب سلام بر طبق [[آیات]] و روایات، بیانگر آن است که مسلمانان با استفاده از کلمه مقدس سلام که از اسامی خداوند می‌باشد، خواستار خیر و صلاح و بلکه رحمت بی‌پایان الهی برای برادران دینی خود می باشند و در پرتو این قرارداد و پیمان الهی که در ابتدای معاشرت خود با یکدیگر عهد نمودند از هر لحاظ خود را آماده یاریگری و دستگیری از ایشان نشان می دهند و در عمل نیز بایستی چنین پیمان الهی را محقق سازند تا به معنای واقعی، حقیقت سلام به ظهور رسد. به این ترتیب، تبادل سلام در زندگی روزمره اشخاص به نوعی عهد و پیمان میان آنهاست که عدم توجه به آن و عمل نکردن بر طبق آن، زمینه از هم پاشیدن روابط خوب و انسانی را باعث می‌شود.

==پانویس==
<references />
==منابع==
*آداب معاشرت از ديدگاه معصومان عليهم السلام‏ (ترجمه وسائل الشیعه)، حر عاملی، مترجم: فارابى، محمدعلى، مشهد، آستان قدس رضوى، ۱۳۸۰

*بحارالأنوار، مجلسی، بيروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۴ق

*الخصال، شیخ صدوق‏، محقق: غفارى، على اكبر، قم دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم‏، ۱۳۶۲ش

*تفسیر نمونه، ناصر مکارم شیرازی و گروهی از نویسندگان، نهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش

*الکافی، کلینی، تهران، نشر اسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۴۶

*مشكاة الأنوار في غرر الأخبار، طبرسی، نجف، المكتبة الحيدرية، چاپ دوم ۱۳۴۴ ش

*معانى الاخبار، شیخ صدوق‏‏، محقق: غفارى، على اكبر، قم دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم‏، چاپ اول ۱۴۰۳ق

*من لا يحضره الفقيه، شیخ صدوق‏، محقق: غفارى، على اكبر، قم دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم‏، چاپ دوم۱۴۱۳ق

*الوافی، فیض کاشانی، اصفهان، كتابخانه امام أمير المؤمنين على عليه السلام‏، ۱۴۰۶ق

*سلام بهترین هدیه اسلامی، فرج‌الله فرج‌اللهی، درسهایی از مکتب اسلام، شماره ۵۳۴، شهریور ۱۳۸۴ش

[[رده:واژگان قرآنی]][[رده:آداب و سنن]]

سقر

2026-05-30T06:59:48Z

مهدی موسوی:

'''«سَقَر»''' به معنای سوختن بر اثر حرارت، از واژگان [[قرآن|قرآنی]] و یکی از نام‌های [[دوزخ]] است.

==واژه‌شناسى «سقر»==

واژه «سَقَر» در اصل به معناى سوختن و دگرگون شدن به وسیله آتش است. [[ابن فارس]] مى گوید: «السین والقاف والراء أصل یدلّ على إحراق أو تلویح بنار، یقال: سقرتْهُ الشمس، إذا لوّحته»؛ سقر، ریشه اى است که بر سوزاندن یا داغ کردن با آتش دلالت دارد. گفته مى شود «سقرته الشمس» یعنى آفتاب، او را داغ کرد.<ref>معجم مقاییس اللغة: ج۳، ص۸۶.</ref>

بعضى این واژه را عربى مى دانند و بر این باورند که وجه تسمیه آتش [[دوزخ]] به «سقر»، این است که جسم را ذوب مى نماید؛<ref>ر.ک: ابن اثیر، النهایة: ج۲، ص۳۷۷، ابن منظور، لسان العرب: ج۴، ص۳۷۲.</ref> ولى برخى دیگر معتقدند که این نام، عجمى است.<ref>ر.ک: جوهری، الصحاح: ج۲، ص۶۸۷.</ref>

==«سقر» در قرآن و حدیث==

در [[قرآن]] چهار بار کلمه «سقر» بکار رفته و در همه موارد مقصود از آن آتش [[دوزخ]] است:

*«{{متن قرآن|يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَىٰ وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ}}».<ref>[[سوره قمر]]، آیه ۴۸.</ref>

*«{{متن قرآن|سَأُصْلِيهِ سَقَرَ}}».<ref>[[سوره مدثر]]، آیه ۲۶.</ref>

*«{{متن قرآن|مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ}}».<ref>[[سوره مدثر]]، آیه ۴۲.</ref>

*و در [[آیه]] زیر، «سقر» چنین تعریف شده است: «{{متن قرآن|{{آیه|74|27}} 💠<ref>[[آیه 27 سوره مدثر|سوره مدثر، آیه ۲۷.]]</ref> {{آیه|74|28}} 💠<ref>[[آیه 28 سوره مدثر|سوره مدثر، آیه ۲۸.]]</ref> {{آیه|74|29}}<ref>[[آیه 29 سوره مدثر|سوره مدثر، آیه ۲۹.]]</ref>}}»؛ و تو نمى دانى «سقر» چیست؟ [آتشى است که] نه چیزى را باقى مى گذارد و نه چیزى را رها مى سازد.

این تعریف نشان مى دهد که در نامگذارى دوزخ به «سقر»، ریشه لغوى آن مورد توجه بوده است.

با عنایت به این که [[آیه|آیات]] یاد شده، بیانگر جایگاه یکى از سران [[شرک|شرک]] و [[کفر|کفر]] یعنى [[ولید بن مغیره|ولید بن مغیره]] است، مى توان گفت: «سقر» در دوزخ، نام جایگاهى است که [[عذاب]] آن بیش از سایر مکانهاى دوزخ است. به این معنا در شمارى از [[حدیث|احادیث]]، تصریح شده است.

==پانویس==
<references />
==منابع==
*بهشت و دوزخ از نگاه قرآن و حدیث، محمد محمدی ری‌شهری، قم: دارالحدیث، چاپ اول، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۵۳، در دسترس در [http://lib.qhu.ac.ir/n2021-e25195-p53.html پایگاه اطلاع‌رسانی حدیث شیعه]، بازیابی: ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۳.
{{قرآن}}
[[رده: واژگان قرآنی]]
[[رده:جهنم]]

رده:کتاب‌های عرفانی

2026-05-30T05:42:24Z

مهدی موسوی:

[[رده:کتاب‌ها]]
[[رده:عرفان]]

سفرنامه

2026-05-30T05:40:55Z

مهدی موسوی:

سفرنامه‌ها گرچه از منابع جغرافیایی محسوب می‌شوند، اما حامل اطلاعات تاریخی در خصوص جوامع بشری هستند. برای سفرنامه‌ها گذشته از ارزش تاریخی به‌ عنوان آثاری که منشأ یا دست کم تسریع کننده تحولات اجتماعی و [[فرهنگ|فرهنگی]] شده‌اند، نیز نقش قائل هستند. به آسانی می‌توان تصور کرد که اگر فناوری حمل و نقل، مسافرت را سهل و ساده نکرده بود و فناوری ارتباطات به‌ ویژه سینما و تلویزیون، مشاهده سرزمین‌ها و مردمان دیگر را به تجربه‌ای روزمره و همگانی تبدیل نکرده بود، سفرنامه‌ها به‌ عنوان تنها منبع اطلاعات دست اول از سرزمین‌ها و مردمان دیگر اهمیت بسیاری داشتند. با این وجود، سفرنامه‌ها به انتقال تجربه‌های فردی مسافر مربوط می‌شود و بیشتر کارکرد سرگذشتنامه خودنوشت را دارد.

==انواع سفرنامه‌ها==

سفرنامه‌ها را به سه گروه حقیقی، تمثیلی و خیالی تقسیم می‌کنند. سفرنامه حقیقی، شرح و گزارش سفری است که به‌ راستی در جهان خارج انجام گرفته است. تسکین یک روح آزمند به تعالی یا اثبات و تبلیغ چنین سفری از فواید سفرنامه‌های تمثیلی است که از نمونه‌های آن می‌توان به ارداویراف نامه؛ «مصباح الارواح» از محمد بردسیری (قرن ۶)؛ و «سیرالعباد الی‌المعاد» اثر [[سنائی|سنایی غزنوی]] (قرن ۶) اشاره کرد.

منظور از سفرنامه‌های خیالی آن است که نویسنده با استفاده از قوه وهم و خیال و با الهام از مشاهدات قبلی خویش به نگارش بپردازد. از نمونه‌های قابل ذکر سفرنامه‌های خیالی کتاب «حاجی بابای اصفهانی» اثر جیمز موریه و یا «سیاحت‌نامه» [[زین العابدین مراغه ای|زین‌العابدین مراغه‌ای]] است. از سفرنامه‌های خیالی می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

*الف) سفرنامه‌های [[فلسفه|فلسفی]] مانند حی بن یقظان اثر [[ابوعلی سینا]]
*ب) سفرنامه‌های [[اخلاق|اخلاقی]] - مذهبی مانند «کمدی الهی» نوشته دانته یا [[سیاحت غرب (کتاب)|سیاحت غرب]] اثر [[آقا نجفی قوچانی]]
*ج) سفرنامه‌های اجتماعی - سیاسی مثل «سفرهای گالیور» اثر جاناتان سویفت انگلیسی (۱۶۶۷-۱۷۴۵) که با سبکی آمیخته با طنز و مطایبه از اوضاع زمانه انتقاد می‌کند.
*د) سفرنامه‌های علمی - تخیلی مانند سفرنامه‌های ژول ورن و داستان‌های تخیلی او.

==سابقه سفرنامه‌نویسی در جهان==

برخی از کهن‌ترین گزارش‌های سفر متعلق به مصریان است که قدمت یکی از آنها به سده ششم پیش از میلاد می‌رسد و آن سفرنامه کوسموس اسکندرانی است (حدود ۵۴۸ ق.م.) که گزارش سفرهایش به اتیوپی، هند غربی و سیلان است.

مگ استنس، سفیر سلوکوس اول در هند در ۲۹۵ ق.م.، با نوشتن کتابی درباره هندوستان، دنیای یونان را به شگفتی واداشت. مورخ یونانی پولوبیوس (۲۰۸-۲۹۰ ق.م.) که تاکنون کسی در تاریخ‌نویسی با وسعت تحصیل و سفر و تجربه او پیدا نشده است، با افتخار از سفرهایی سخن می‌گوید که در جستجوی اطلاعات و اسناد و حقایق جغرافیایی کرده است. در میان نویسندگان رومی، هوراس (۶۵ ق.م.-۸م.) گزارشی از سفر خود به بروندیسیوم،<ref>Brundisium</ref> شهری در ایتالیای کنونی، به یادگار گذاشته است. از دیگر گزارش‌های جالب سفرهای گایوس سولینوس (سده سوم) به بریتانیا و آسیاست. استرابون، جغرافیدان معروف یونانی، بسیاری از مطالبش را بر پایه دیده‌ها و سفرهای خود آورده است.

از کهن‌ترین سفرنامه‌های چینی‌ها باید از سفرنامه فا-هیان<ref>Fa-Hian</ref> (حدود ۳۹۹-۴۱۴) در شرح سفرش به هند؛ و سفرنامه هوئن تسانگ زائر چینی که در اواخر روزگار ساسانیان به سرزمین‌های همسایه ایران سفر کرده بود، یاد کرد. سرگذشت سفر سلیمان تاجر، قدیمی‌ترین وصف عربی از دیار چین است که ۴۲۵ سال قبل از مارکوپولو نوشته شده است. جووانی دو پیانو کارپینی<ref>Giovanni de Piano Carpini</ref> در آوریل ۱۲۴۵ م. به دربار خان مغول در قراقروم اعزام شد. مأموریت او توأم با کامیابی نبود لکن پس از بازگشت به اروپا داستان سفر خویش را به‌ رشته تحریر کشید. این مجموعه سلیس و دقیق، امروز در زمره کتاب‌های کلاسیک ادبی جغرافیا به‌ شمار می‌رود.

مشهورترین سفرنامه‌نویس اروپایی را باید مارکوپولو بدانیم. وی در ۱۲۵۴م، در ونیز به‌ دنیا آمد. کتاب «شرح جهان» یا همان «سفرنامه مارکوپولو»، شرح سفر طولانی او به خاور دور و اقامت هفده ساله‌اش در چین است. پولو در هر نقطه، شرایط جغرافیایی، وضعیت و ثروت‌های طبیعی، راه‌ها، خلق و خوی مردم، آداب و سنن و خلاصه آنچه را که مفید می‌دانست، شرح می‌داد. وی در مسیر سفرش از [[فلسطین]]، ارمنستان، [[بین النهرین|بین‌النهرین]]، خلیج فارس، [[ایران]]، بلخ، کاشغر و ختن گذشت و در بازگشت از سوماترا (جنوب هند) به ایران آمد و از راه قسطنطنیه به وطن بازگشت. قسمتی از راه سفر پولو همان راه قدیمی سیاح و مسافر معروف چینی هوئن تسانگ بود.

در سده‌های شانزده و هفده، کاشفان و جهانگردان و حادثه‌جویان اروپایی خاور زمین را از نزدیک بررسی کردند و نتایج مشاهدات خود را به‌ صورت سفرنامه برجای گذاشتند. برخی این سفرها را دارای انگیزه‌های خبیثانه می‌دانند و می‌گویند این سفرها در پی اهداف استعماری صورت گرفته‌اند، زیرا در آنها مردم خاور زمین مورد تمسخر قرار گرفته و حقایق وارونه شده‌اند.

بسیاری از بهترین آثار منثور نهضت رمانتیک به‌ صورت سفرنامه است. گزارش گوته از سفرش به ایتالیا (۱۷۸۶-۱۷۸۸) پرخواننده‌تر از سایر رمان‌های اوست. «نامه‌های یک مسافر روسی» از نیکولای کارامزین (۱۷۶۶-۱۸۲۶) و «کشتی پالادای» از ایوان گانچاروف (۱۸۱۲-۱۸۹۰) از این قبیل آثارند.

==ایران در سفرنامه‌های خارجی==

هرودوت از قدیمی‌ترین جهانگردانی است که به [[ایران]] سفر کرده و گزارش سفر خود را نوشته است. گزنفون، مورخ آتنی (۳۲۵-۴۳۰ق.م)، نیز به ایران مسافرت کرده و کتابی به‌نام «عقب‌نشینی ده هزار نفر یونانی» از خود بر جای گذاشته است. در دوره سلطنت اردشیر دوم، کتزیاس، پزشک یونانی به ایران آمد و هفده سال در دربار ایران خدمت کرد و کتابی به نام «پرسیکا» در مورد تاریخ ایران نوشت.

آثار این مسافران در دوران باستان سهم بزرگی در معرفی ایران به مغرب زمینی‌ها و بعدها شناخت تاریخ این سرزمین داشت. نخستین جهانگرد غربی که در دوران [[اسلام|اسلامی]] به ایران سفر کرد، خاخام بنیامین بن خناح از اهالی تودلای اسپانیا بود که بین سال‌های ۵۶۰-۵۶۹ ق. در روزگار سلجوقیان از کشور ما دیدن کرد. او نخستین جهانگرد غربی است که بعد از دوران باستان درباره خلیج فارس مطالبی از خود به‌ جای گذاشته است. پس از او باید مارکوپولو را نام برد که بخش‌های نسبتا زیادی از سفرنامه‌اش درباره ایران است. از سیاحان معروف عصر تیموری روی گونزالس دو کلاویخو،<ref>Ruy Gonzalez de Claviyjo</ref> فرستاده هانری سوم است که در ۷۰۶ق. به سمت دربار تیمور حرکت و سفرنامه دقیقی تهیه کرد. جوزافا باربارو<ref>Giosofat Barbaro </ref> در اواخر قرن نهم از سوی دولت و نیز به ایران اعزام شد. وی در سفرنامه خود درباره شهرها، جشن‌ها و بازی‌های ایرانی سخن گفته است.

جهانگردانی که در دوران [[صفویه|صفوی]] به ایران سفر کردند، سیاحت‌نامه‌هایی درباره ایران نوشته‌اند که در مواردی از منابع مهم ایران‌شناسی و آگاهی از اوضاع و احوال اجتماعی، سیاسی و اقتصادی دوران صفوی به‌شمار می‌روند. به‌ جرأت می‌توان گفت در هیچ عصری از اعصار تاریخی ایران، سیاحان خارجی به اندازه دوران صفوی درباره کشور ما از خود مطلب برجای نگذاشته‌اند. در ۱۰۳۸ق. یک هیئت نمایندگی انگلیسی برای بدست آوردن منابع جدید تجارت وارد ایران شد. یکی از اعضای این هیئت به‌نام توماس هربرت در سفرنامه خود اطلاعات کاملی درباره مسائل اجتماعی و اقتصادی ایران، شهرها، باغ‌ها، تاریخ، جغرافی، باستان‌شناسی و جز آن در اختیار می‌گذارد.

ژان باتیست تاورنیه، یکی از بزرگ‌ترین سیاحان قرن ۱۱ هجری است که در فاصله سال‌های ۱۰۴۱ تا ۱۰۷۵ق. حداقل شش بار به ایران سفر کرد. او با نظری دقیق به امور بزرگ و کوچک بسیاری پرداخته و در بیشتر گزارش‌های خود از تعریف اغراق‌آمیز از ایران خودداری کرده است. او از جامعه ایران عهد صفوی و عادات و رسوم و افکار و عقاید آنها شناخت عمیقی به خواننده می‌دهد. ژان شاردن در ۱۰۷۶ به ایرن آمد و تا ۱۰۸۲ دوبار دیگر به ایران سفر کرد. گفته می‌شود هیچ فرد اروپایی به اندازه او غربی‌ها را با ایران دوران صفوی آشنا نساخت. سیاحت‌نامه ده جلدی او باعنوان «سفرنامه شاردن»، در شمار مفصل‌ترین و بهترین سفرنامه‌هایی است که درباره ایران نوشته شده است.

پس از سقوط [[صفویه]] مسافرت اروپاییان به [[ایران]] رونق خود را از دست داد و تا روی کار آمدن قاجاریه به‌ جز مواردی پراکنده از ورود ایشان به ایران اطلاعات زیادی در اختیار نداریم، به‌ جز ویلیام فرانکلین که از ۱۲۰۰ تا ۱۲۰۲ق. به ایران سفر کرد. سفرنامه او از این جهت حائز اهمیت است که مربوط به سال‌های آخر دوره زندیه و آغاز سلسله قاجاریه است. او دورنمای مبهم و تاریکی از اوضاع ایران در این دوره نشان می‌دهد.

در اوایل قرن ۱۳ سیاست‌های نظامی ناپلئون و موقعیت جغرافیایی ایران، راه را بر گروه‌های سیاسی و نظامی و مسافران خارجی گشود. اینان موجب شدند که ایرانیان از فرهنگ و شیوه حکومت اروپا بیشتر آگاه شوند. برخی از این مسافران سر جان ملکم، جیمز موریه (۱۷۸۰-۱۸۴۹)، کنت گوبینو (۱۸۱۶-۱۸۸۲) و مادام دیولافوا<ref>Dieulafoy</ref> بودند.

گوبینو در کتاب «سه سال در آسیا» با قلمی شیرین از دیدگاه یک نویسنده هنرشناس و تاریخ‌دان، اوضاع سیاسی و اجتماعی ایران را در نیمه قرن نوزدهم بررسی می‌کند. نظریات گوبینو مشاهدات یک مسافر است که چه بسا با دیدگاه‌های تحقیقی تفاوت داشته باشد و نباید آنها را مستند و رسمی تلقی کرد. او مشاهدات و نظریات شخصی خود را ابراز کرده است و طی سه سال اقامت در ایران، دیده‌ها و شنیده‌های خود را که تا حدی جنبه تفنن داشته با زبانی گیرا نوشته است. گوبینو بر اساس عقاید نژادپرستانه خود که به‌ هیچ‌وجه با تعالیم اسلامی و اصول انسانی هماهنگی ندارد، در چند مورد ملت‌های آسیایی و افریقایی را تحقیر کرده است. وی درباره مسائل مذهبی نیز گاه اظهارنظرها یا نقل قول‌هایی کرده است که با حقیقت مغایر است. از سوی دیگر اشتباهات تاریخی نیز در این کتاب دیده می‌شود.

مادام دیولافوا همسر مارسل دیولافوا (مهندس و باستان‌شناس)، در مسافرت‌های علمی و تحقیقاتی همسرش در سال‌های ۱۸۸۱-۱۸۸۶ به فرانسه، [[ترکیه]]، قفقاز، [[ایران]] و [[بین النهرین|بین‌النهرین]] او را همراهی می‌کرد. او از هنگام حرکت از فرانسه تا مراجعت به آنجا، وقایع روزانه مسافرت و مشاهدات و تحقیقات شوهر خود را یادداشت کرده و به‌ صورت کتابی با نام «مسافرت دیولافوا در ایران و شوش و کلده» به چاپ رسانیده است. مطالعه این کتاب عظمت و شوکت ایران و سربلندی ایرانیان را در ازمنه تاریخی مجسم می‌سازد و از سوی دیگر سلطنت استبدادی؛ اوضاع اداری، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، زراعتی و تجاری؛ راه‌ها و وسایل نقلیه؛ و به‌طور کلی وضع زندگی ایرانیان در دوره شاهان قاجار را به‌ طور کامل و دقیق روشن می‌سازد و نیز درباره آثار تاریخی و ابنیه ایران اطلاعات مفید و دقیقی در اختیار خوانندگان می‌گذارد.

از جدیدترین سیاحان اروپایی که به ایران سفر کرده باید از ابراهام جکسون، استاد دانشگاه کلمبیا و مدرس زبان‌های هند و ایران نام برد که در ۱۲۸۲ش./۱۹۰۳ به ایران آمد. حاصل مطالعات او کتابی است با نام «ایران، گذشته و حال» که در آن شرح دل‌انگیز سفر خود به ایران را با مطالب تحقیقی تاریخی و باستان‌شناسی به هم آمیخته است. وی دوباره در ۱۹۰۷ و ۱۹۱۰ به این نواحی سفر کرد و در بازگشت به امریکا کتاب «از قسطنطنیه تا زادگاه عمرخیام» را نوشت. وی در سفرنامه اولش توضیحات ارزشمندی درباره طاق‌بستان، معبد کنگاور، تخت جمشید و سایر آثار باستانی ایران داده است.

==سفرنامه‌نویسی نزد مسلمانان==

اندکی پس از ظهور [[اسلام]]، مسلمانان سفرنامه‌های بسیاری چه به‌ صورت مستقل و چه به‌ صورت کتاب‌های جغرافیایی و تاریخی تألیف کردند. کتاب‌های "مسالک" که در حقیقت وصف راه‌ها و فاصله شهرهاست، حاصل مشاهدات نویسندگان آنها بوده و غالباً از نوع سیاحت‌نامه‌ها به‌شمار می‌روند.

[[ابن واضح یعقوبی]] نخستین جغرافی‌نویس عرب است که در قرن سوم هجری سرزمین‌ها را بر پایه مشاهدات خود تعریف کرده و اختصاصاً به همین منظور به سیاحت پرداخته است. به گفته خودش از آغاز جوانی و شکفتگی ذهن به دانستن اوضاع شهرها و فاصله راه‌ها علاقه پیدا کرد، از این‌ رو ممالک اسلامی را گشت و حاصل جستجوها و مسافرت‌های خود را در شرق و غرب در کتاب «مختصر اخبار البُلدان» تألیف کرد.

از دیگر جهانگردان مسلمان در این عصر [[ابن حوقل]] است. وی در ۳۳۱ق. برای تجارت به [[بغداد]]، افریقای شمالی، [[اندلس]]، ناپل، [[عراق]]، [[ایران]] و قسمتی از هند مسافرت کرد. سفرنامه ابن حوقل به نام «صورة الارض» معروف است. وی از نخستین خبرگان جغرافیای سرزمین‌های غرب به‌ شمار می‌رود.

از دیگر سفرنامه‌نویسان در نیمه اول قرن چهارم یکی از دانشمندان عرب به نام ابودُلَف است. وی دو رساله پرارزش با نام‌های «الرسالة الاولی» و «الرسالة الثانیه» نوشته است. رساله نخست مربوط به مسافرت ابودلف میان قبایل ترک آسیای مرکزی چین و هند است و رساله دوم مربوط به مسافرت‌های طولانی او در نقاط مختلف ایران است که در آن با بیانی ساده و به اختصار، اطلاعات بسیار سودمندی درباره ایران آمده است.

از دیگر مورخان و جهانگردان قرن چهارم هجری [[مسعودی]] است. وی در سال‌های ۳۰۹-۳۳۳ق. به فارس، کرمان، استخر، هند، مولتان، منصوره، چمپا، سیمور، سراندیب [سریلانکا]، چین، آذربایجان، جزیره ماداگاسکار، گرگان، [[شام]]، [[فلسطین]] و [[انطاکیه]] سفر کرد و حاصل دیده‌ها و شنیده‌های خود را در کتاب [[التنبیه والاشراف]] به دقت بیان کرده است.

استخری در ۳۰۳ ق. رو به سیاحت نهاد. وی نخستین جغرافی‌نویس ایرانی است که کتابش را بر اساس مشاهدات شخصی نوشت. اطلاعات او درباره صقالبه (اسلاوها) و قبایل خزر با آن که مختصر و پراکنده است خالی از ارزش نیست.

ابوعبدالله محمد بن ابی بکر البسار مشهور به مقدسی (-۳۸۱ق.)، سرزمین‌های اسلامی به‌ جز سیستان و اسپانیا را درنوردید. هدف او گردآوری اطلاعات درباره تمام نقاط دنیای اسلام بر پایه مسافرت‌ها و مشاهدات شخصی بود.

مقدسی به لباس هر گروهی داخل می‌شد تا حقیقت حال ایشان را دریابد، چندان که در شهرها و ممالک مختلف بیش از سی نام و لقب به خود گرفت. [[ابوریحان بیرونی]] حکیم و دانشمند نامی ایران، در جریان حمله محمود غزنوی به هند، کتابی به نام «تحقیق ماللهند» درباره تمدن هندی نگاشت و به‌ گونه‌ای محققانه اطلاعات بسیار دقیق و ارزشمندی درباره تمدن، [[فرهنگ]]، زبان، ادبیات و مردم آن سرزمین به‌دست داده است. اثر او از زمان نگارش مورد توجه بسیار قرار گرفت.

کهن‌ترین سفرنامه موجود فارسی ظاهراً سفرنامه [[ناصر خسرو|ناصرخسرو]] است. سفر وی از ۴۳۷ تا ۴۴۴ طول کشید. وی در این سفر از شهرهای مرو، نیشابور، سمنان، ری، قزوین، آذربایجان، آسیای صغیر، [[شام]]، [[فلسطین]]، [[مکه]]، و قاهره گذشت. ناصرخسرو از آغاز سفر از دیده‌ها و گاه شنیده‌های خود، یادداشت روزانه برمی‌داشت. زمینه این یادداشت‌ها بسیار وسیع و موضوعات آنها متنوع و ارزنده است.

[[خاقانی]]، شاعر بلندپایه از شمار سیاحان قرن ششم هجری است که بر سر راه خود به [[مکه]]، [[عراق]] عجم و عراق عرب را سیاحت کرد و حاصل مشاهدات خود را در [[مثنوی (قالب شعر)|مثنوی]] گرانبهای «تحفة‌العراقین» جاودانه ساخت.

[[نزاری قهستانی]] شاعر قرن هفتم نیز در ۶۷۸ سفری به شهرهای [[اصفهان]]، [[تبریز]]، ارّان، گرجستان، ارمنستان، باکو، اردبیل، و ابهر داشت و در بازگشت سفرنامه‌ای منظوم سرود.

عبدالرزاق سمرقندی (۸۱۶-۸۸۷ ق.) در دوران پادشاهی شاهرخ به سفارت و دربار سلطان بیجانگر از بنادر هند منصوب شد و سه سال از زندگی خود را در این سفر سپری کرد. شرح این سفر را با توصیف استادانه، هر جا و هر چه دیده بود در کتاب «مطلع‌السعدین» به تفصیل آورده است. این کتاب از جمله جامع‌ترین و معتبرترین کتب تاریخ عهد تیموری است.

سفرنامه اولیا چلبی (۱۰۲۰-۱۰۹۰ق.)، مستملکات عثمانی در اروپا و آسیا و افریقا از بهترین سفرنامه‌های دوره امپراتوری عثمانی است و درباره تاریخ و جغرافیا و رسوم و فرهنگ عامیانه سرزمین‌هایی که وی از آنها بازدید کرده است اطلاعات گرانبهایی بدست می‌دهد.

[[عطاء الملک جوینی]] صاحب [[تاریخ جهانگشا]] از رجال و مورخان زمان خوارزمشاهیان و مغول است. او نیز چندبار به قراقروم، پایتخت مغولستان سفر کرد و در ضمن همین سفرها درباره احوال مغول‌ها و یورت‌های اصلی ایشان اطلاع کافی بدست آورد و برای نوشتن تاریخ خود مواد لازم را فراهم کرد.

[[ابن بطوطه]] (۷۰۳-۷۷۹) را معروف‌ترین و مهم‌ترین جهانگرد همه اعصار دانسته‌اند. عنوان سفرنامه او «تحفة النظار فی غرائب الامصار و العجایب الاسفار» نزد اهل دانش بیشتر با نام «رحله» یا «[[سفرنامه ابن بطوطه (کتاب)|سفرنامه ابن بطوطه]]» شناخته شده است. کتاب او از دو جهت بر سایر سفرنامه‌های اسلامی برتری دارد: اول از جهت وسعت دامنه سفر که در برداشتی داستان مسافرت او از طنجه [[مراکش]] شروع شده و به [[مصر]]، [[شام|شامات]]، [[مکه]]، [[عراق]]، قسمت بزرگی از [[ایران]]، [[یمن]]، [[عمان]]، بلاد الروم، قسطنطنیه، دشت قبچاق، [[ماوراءالنهر]]، [[افغانستان]]، سند، هند، جزایر جنوبی هندوستان، چین، [[اندلس]]، [[نیجریه]] و مانند آنها بسط یافت؛ دوم از جهت صداقت او در بیان اوضاع و احوال ممالکی که دیده است و ضبط و توصیف رسوم و آداب و عادات مللی که در این خط سیر زندگی می‌کرده‌اند.

سفرنامه ابن بطوطه جهات و جوانب زندگی مردم را نشان می‌دهد. از این‌رو، نه تنها از لحاظ جغرافیای تاریخی بلکه برای آشنایی با [[فرهنگ]] آن زمان نیز گرانبهاست. با مطالعه سفرنامه ابن بطوطه که در فاصله بین ایلغار مغول و یورش تیمور نوشته شده است، تصویر ممالک اسلامی در یکی از حساس‌ترین و بحرانی‌ترین اعصار تاریخ مجسم می‌شود.

الغ بیگ، معروف به دون ژوان ایرانی (۱۰۱۳-۱۰۶۵ق.)، منشی ایلچی شاه عباس یکم به دربار شاهان اروپا بود. وی در اروپا به [[مسیحیت]] گروید و از طرف دربار اسپانیا به دون ژوان ایرانی ملقب شد. وی ظاهراً سفرنامه مبسوطی از آنچه در راه دیده و شنیده بود به فارسی تدوین کرد. سپس یکی از دوستانش آن را به زبان اسپانیولی برگردانید که در ۱۶۰۴ با نام «روایات دون ژوان» به چاپ رسیده است. در جریان جنگ‌های ایران و روسیه در عصر قاجار، میرزا ابوالحسن خان شیرازی معروف به ایلچی سفارت، از طرف دولت ایران به روسیه رفت و سرگذشت سفرش را در کتاب دلیل السفرا تدوین کرد. این کتاب را باید یکی از بهترین و جامع‌ترین کتب درباره اوضاع و آداب و رسوم مردم روسیه دانست.

در [[ایران]] بسیاری از اهل قلم پس از سفر [[حج]] به نگارش سفرنامه [[مکه]] پرداخته‌اند. «فتوح الحرمین» از محی‌الدین لاری (۹۳۲ق.)؛ سفرنامه مکه از مشتری خراسانی (۱۲۶۴-۱۳۰۵)، «مهتاج السعادت» از حکیم غلام محمد دهلوی؛ سفرنامه حج میرزا علی خان امین الدوله (۱۲۶۰-۱۳۲۲ق.)؛ و در دوران معاصر خسی در میقات از [[جلال آل احمد]] از جمله این آثار است. از اوایل دوران [[مشروطیت|مشروطه]] برخی نویسندگان از سفرنامه برای بیان انتقادات خود از اوضاع سیاسی و اجتماعی بهره گرفتند که از آن میان می‌توان به «مسالک المحسنین» از عبدالرحیم طالبوف (۱۲۵۰-۱۳۲۸) و «سیاحت‌نامه ابراهیم بیگ» از [[زین العابدین مراغه ای|زین‌العابدین مراغه‌ای]] اشاره کرد. اثر اخیر در واقع اطلاعات جامعی درباره اوضاع ایران در اواخر قرن سیزدهم هجری بدست می‌دهد. کتاب مراغه‌ای را می‌توان نخستین رمان اصیل اجتماعی از نوع اروپایی در زبان فارسی و هجویه‌ای استادانه دانست که اصول قدیم ایران و [[اخلاق]] و عادات ناپسند ایرانیان را به‌ صورت تابلوهای زنده و جاندار و بسیار دقیق مورد ایراد و انتقاد قرار داده است.

==شرایط کنونی سفرنامه‌نویسی==

امروزه سفرنامه‌نویسی به‌ عنوان شیوه مطلع ساختن مخاطبان از سرزمین‌ها و مردمان دیگر، جای خود را به گزارش‌های مصور و روزآمد تلویزیونی و اینترنتی داده است. به این ترتیب، اهمیت سفرنامه‌ها به‌ واسطه آگاهی یافتن از تجربه شخصی مسافر است و از اثرگذاری اجتماعی آنها، آن‌گونه که در مورد سفرنامه‌های قدیمی تصور می‌شود نیز کاسته شده است. در واقع سفرنامه‌نویسی به معنای کهن در جهانی که از لحاظ ارتباطی دیری است به دهکده‌ای بدل شده است، کاری کم جاذبه می‌تواند باشد.

==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
*[http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D8%B3%D9%81%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%E2%80%8C.aspx دائرةالمعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی، مدخل "سفرنامه‌" از پگاه خدیش]، بازیابی: ۱۴ مرداد ۱۳۹۲.

[[رده:منابع جغرافیای اسلامی]]
[[رده:منابع فرهنگ و تمدن اسلام]]
[[رده:کتاب‌های تاریخی]]