مقاله بدون شناسه یا دارای شناسه ضعیف است
سنجش مقاله انجام نشده است

نسخ

از دانشنامه‌ی اسلامی
نسخهٔ تاریخ ‏۴ مارس ۲۰۲۰، ساعت ۰۶:۰۳ توسط Aghajani (بحث | مشارکت‌ها)
(تفاوت) → نسخهٔ قدیمی‌تر | نمایش نسخهٔ فعلی (تفاوت) | نسخهٔ جدیدتر ← (تفاوت)
پرش به ناوبری پرش به جستجو

نسخ در لغت در چهار معني استعمال شده است.

  1. باطل نمودن چيزي و بكاربردن چيزي به جاي آن
  2. تبديل چيزي به چيز ديگر
  3. نقل چيزي از جائي به جاي ديگر بدون تغيير
  4. استنساخ و رونويسي كتابي از كتاب ديگر و حرفي از حرف ديگر.[۱]

تعريف اصطلاحي

نسخ: در اصطلاح كنوني عبارت است از برداشته شدن حكم سابق (كه بر حسب ظاهر اقتضاي دوام داشته است) به تشريع حكم لاحق به گونه‌اي كه جایگزين آن گردد و امكان جمع ميان هر دو نباشد. (جایگزين كردن حكم جديد به جاي حكم قديم).[۲]

اهميّت بحث و جايگاه آن

اهميت بحث نسخ وقتي روشن مي‌گردد كه پذيرفته شود در قرآن آيات منسوخه در كنار آيات محكمه (غيرمنسوخه) وجود دارد. در اين صورت براي يك محقق معارف قرآني ضرورت مي‌يابد تا آيات منسوخه را بشناسد و آن‌ها را از آيات محكمه جدا سازد. يك فقيه كه در صدد استنباط احكام فقهي از قرآن مي‌باشد يا يك متكلم كه به دنبال دريافت معارف قرآني مي‌باشد بايد توان تشخيص آيات محكمه را داشته باشد.[۳]

حكمت نسخ

در هر حركت اصلاحى و رو به پيش لازمه تكامل، نسخ برخى آيين نامه‌ها و دستورالعمل‌ها مى‌باشد زيرا در يك حركت تدريجى وجود مراحل پى در پى و تغيير شرايط، لزوم بازنگرى در برنامه‌ها را ضرورى مى‌سازد. البته اين تا موقعى است كه ‌حركت ‌به رشد نهايى و كمال مقصود نرسيده باشد. هرگاه برنامه‌ها تكامل يافت ‌مساله نسخ نيز منتفى مى‌گردد. لذا نسخ در يك شريعت تا موقعى است كه پيامبر حيات داشته باشد و فوت وى ديگر جايى براى نسخ در شريعت‌ باقى نمى‌گذارد.

نسخ پياپى در يك شريعت نو بنياد همانند نسخه‌هاى طبيب است كه با شرايط و احوال مريض تغيير پيدا مى‌كند. نسخه ديروز در جاى خود مفيد و نسخه امروز نيز در جاى خود مفيد است لذا خداوند مى‌فرمايد: «مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا»(سوره بقره/آیه 106) هر گونه نسخ كه صورت مى‌گيرد هر يك در جاى خود درست‌ بوده‌ و نسبت‌ به شرايط رعايت اصلح شده است.

مقصود از «خير منها او مثلها» لحاظ دو حالت است: اگر حكم ديروز را نسبت‌ به ‌شرايط امروز بنگرى حكم امروز اصلح (خير) است و اگر هر يك را در جاى خود بنگرى هر دو حكم همانندند، زيرا هر يك با شرايط متناسب خود توافق كامل دارد.

فرق ميان نسخ و انساء در آن است كه اگر حكم سابق هنوز زنده است ولى ‌شرايط تغيير يافته و حكم جديدى را مقتضى ساخته است، آن را نسخ مستقيم ‌مى‌گوييم. اما اگر حكم سابق بر اثر گذشت زمان بدست فراموشى سپرده شده و از يادها رفته يا تحريف شده است، آن را «انساء» مى‌ناميم، به اين معنا كه اين حكم از يادها برده شده است.

خلاصه در آيه كريمه مى‌فرمايد: چه نسخ مستقيم صورت گيرد يا حكم سابق ‌فراموش شده باشد و از نو حكم تازه آورده شود، در هر دو صورت رعايت اصلح‌ شده است و آنچه به صلاح مردم است ‌بر آنان عرضه مى‌شود. اين آيه مى‌خواهد اين شبهه را بزدايد كه در نسخ احكام يا شرايع هيچگونه اشتباه يا تغيير در راى كه ‌حاكى از پى بردن به ناروايى حكم سابق باشد رخ نداده است، بلكه هر يك در جاى‌ خود روا مى‌باشد. در اين باره در بخش شبهات پيرامون مساله نسخ روشن‌تر سخن ‌خواهيم گفت.

انواع نسخ در قرآن

نسخ در آيات قرآني به چند صورت متصور است كه برخي مورد قبول و برخي مردود است.

  1. نسخ آيه و محتوا با هم: بدين گونه كه آيه مشتمل بر حكمي شرعي به طور كلي منسوخ شود و الفاط آيه از قرآن برداشته شود. اين گونه نسخ از نظر ما مردود شناخته شده است.
  2. نسخ آيه بدون محتوا: الفاظ و عبارات آيه از قرآن برداشته شود ولي حكمي كه در محتواي آيه بوده همچنان باقي بماند. فقهاي اماميه به چنين نسخي قائل نيستند.
  3. نسخ محتوا بدون آيه: يعني الفاظ و عبارات آيه در قرآن موجود و تلاوت هم می شود ولي حكمي كه محتواي آيه را تشكيل مي‌داده منسوخ شده باشد.[۴] در اين قسم به آيه نجوي در سوره مجادله آيه 12 استناد كرده‌اند. «يا ايُّها الذينِ آمَنوا اذا ناجَيتُم الرَّسولَ فقَدّموا بينَ يَدَي نَجواكُم صدقةً ذلِك خيرٌ لكُم واَطْهَرُ فاِنْ لم تجدوا فانَّ الله غفُورٌ رحيم»؛ اي كساني كه ايمان آورده‌ايد هنگامي كه مي‌خواهيد با رسول خدا نجوي كنيد پيش از آن صدقه در راه خدا بدهيد اين براي شما بهتر و پاكيزه‌تر است اگر توانايي نداشته باشيد خداوند غفور و رحيم است. دستور فوق تاثير عجيبي گذاشت و آزمون جالبي شد و همگي جز يك نفر از دادن صدقه و نجوي خودداري كردند و او امير مومنان علي علیه السلام بود. آيه بعد نازل گرديد و اين حكم را نسخ كرد و فرمود:[۵] «ءَأشْفَقْتُم اَنْ تُقَدَّمُوا بين يَدَيْ نَجْواكم صَدَقات فاِذْلم تَفْعَلوا وتابَ الله عليكم فَاَقيمُوا الصَّلوة وآتوالزكاةَ و اطيعواللهَ و رسولَهُ واللهُ خَبيرٌ بما تعمَلون»؛[۶] آيا ترسيديد فقير شويد كه از دادن صدقه قبل از نجوي خودداري كرديد؟ اكنون كه اين كار را نكرديد و خود به تقصير خويشتن پي برديد و خداوند شما را بخشيد و توبه شما را پذيرفت. نماز را برپا داريد زكات را ادا كنيد و خدا و پيامبرش را اطاعت نمائيد و بدانيد خداوند از آنچه انجام مي‌دهيد باخبر است.
  4. نسخ مشروط: همين صورت سوم است با اين اضافه كه با اِعاده شرايط تشريع نخستين، حكم منسوخ دوباره زنده شود و به اجرا درآيد.[۷]

پانویس

  1. ابن منظور، لسان العرب، چاپ بيروت، سال چاپ 1408 هـ، چاپ اول جلد14، ص121.
  2. محمدهادي معرفت، علوم قرآني، انتشارات التمهيد، چاپ ياران قم، چاپ اول بهار 1378، ص251.
  3. همان، ص249.
  4. همان، ص255.
  5. آيت الله مكارم شيرازي، تفسير نمونه، چاپ 11، ناشر دارالكتب الاسلاميه، بهار 1373، ج23، ص448.
  6. سوره مجادله، آيه 13.
  7. محمدهادي معرفت، علوم قرآني، انتشارات التمهيد، چاپ ياران قم، چاپ اول، بهار 1378، ص255.


منابع