محمد بن موسی خوارزمی: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
جز
سطر ۵: سطر ۵:
  
 
==تألیفات خوارزمی==
 
==تألیفات خوارزمی==
خوارزمی به هنگام خلافت مامون در دارالحکمه که مجمعی از دانشمندان در بغداد به سرپرستی مأمون بود، مشغول به فعالیت بوده است. و بیشتر هر چیز بر روی آثار هندی کار می کرده است. پاره ای از تالیفات او که در دانشهای ریاضی، نجوم و جغرافیاست از این قرار است:
+
خوارزمی به هنگام خلافت مامون در دارالحکمه که مجمعی از دانشمندان در بغداد به سرپرستی مأمون بود، مشغول به فعالیت بوده است. و بیشتر از هر چیز بر روی آثار هندی کار می کرده است. پاره ای از تالیفات او که در دانشهای ریاضی، نجوم و جغرافیاست از این قرار است:
 
===تالیفات خوارزمی در ریاضی===
 
===تالیفات خوارزمی در ریاضی===
 
خوارزمی سه کتاب در ریاضی تالیف کرده که به ترتیب تاریخ تالیفشان عبارتند از "الجمع و التفریق"، "الجبر و المقابله" و "حساب العدد الهندی"
 
خوارزمی سه کتاب در ریاضی تالیف کرده که به ترتیب تاریخ تالیفشان عبارتند از "الجمع و التفریق"، "الجبر و المقابله" و "حساب العدد الهندی"

نسخهٔ ‏۸ اکتبر ۲۰۱۸، ساعت ۰۴:۵۷

ابوجعفر محمد بن موسی خوارزمی (حدود 164 تا 235 هجری) دانشمند بزرگ ریاضی و نجوم در عهد عباسی می‌باشد. [۱] شهرت علمی وی مربوط به کارهایی است که در ریاضیات مخصوصا‌ در رشته جبر انجام داده به طوری که هیچ یک از ریاضیدانان قرون وسطی مانند وی در فکر ریاضی تأثیر نداشته‌اند.

ولادت

در تاریخ ولادت او اتفاق نظر نیست برخی حدود 164 [۲] و برخی قبل از 185 قمری[۳] دانسته اند. همچنین برخی محل ولادت او را خوارزم دانسته اند[۴] و برخی گفته اند اجداد خوارزمی احتمالا اهل خوارزم بودند ولی خودش احتمالا از قطر بولی ناحیه‌ای نزدیک بغداد بود.[۵]

تألیفات خوارزمی

خوارزمی به هنگام خلافت مامون در دارالحکمه که مجمعی از دانشمندان در بغداد به سرپرستی مأمون بود، مشغول به فعالیت بوده است. و بیشتر از هر چیز بر روی آثار هندی کار می کرده است. پاره ای از تالیفات او که در دانشهای ریاضی، نجوم و جغرافیاست از این قرار است:

تالیفات خوارزمی در ریاضی

خوارزمی سه کتاب در ریاضی تالیف کرده که به ترتیب تاریخ تالیفشان عبارتند از "الجمع و التفریق"، "الجبر و المقابله" و "حساب العدد الهندی"

الجمع و التفریق

در این کتاب به برخی جنبه های حساب محلی پرداخته می شده است. از این کتاب نسخه ای در دسترس نیست.[۶]

الجبر و المقابله

خوارزمی کارهای دیونانتوس را در رشته جبر دنبال کرد و به بسط آن پرداخت و کتاب الجبر و المقابله را نوشته به مأمون تقدیم نمود. این کتاب درباره ریاضیات مقدماتی و شاید نخستین کتاب جبری باشد که به عربی نوشته شده است. دانش پژوهان بر سر این که چه مقدار از محتوای کتاب از منابع یونانی و هندی و عبری گرفته شده است، اختلاف نظر دارند.[۷].

خوارزمی در این کتاب به بررسی معادلات درجه دوم و راه حل هایی که تا آن زمان برای آنها بیان شده بود پرداخته و پس از تدوین و تنقیح راه حل ها به اثبات آنها به کمک هندسه پرداخت.[۸]

پیش از سال 1143 یوهانس تولدویی بخشی از الجبر و المقابله را ترجمه نمود و پس از او، رابرت چستری در سال 1345 بخش دیگری را نیز ترجمه کرد. ترجمه او که ترجمه بخش اصلی بود باعث شناساندن دانش جبر به دانشوران اروپایی شد. ترجمه دیگر این اثر خوارزمی متعلق است به گراردوس کرمونایی[۹] این ترجمه ها قرن ها در اروپا مأخذ و مرجع دانشمندان و محققین بود. و همین مبدا بودن این کتاب برای اروپائیان موجب شد که عنوان کتاب او یعنی الجبرا در زبان های اروپایی به معنای جبر بکار رود.

حساب العدد الهندی

اثر ریاضی دیگری که چندی پس از جبر نوشته شد، رساله‌ای است مقدماتی در حساب که ارقام هندی (یا به غلط ارقام عربی) در آن بکار رفته بود و نخستین کتابی بود که نظام ارزش مکانی را (که آن نیز از هند بود) به نحوی اصولی و منظم شرح می‌داد[۱۰]. قفطی ضمن تحسین این اثر آن را شرح و بسط اثری از هندیان در حساب اعداد دانسته است. این اثر نیز در جریان ترجمه آثار اسلامی به لاتین ترجمه شد و موجب شد که اروپائیان سه سده پس از مسلمانان از نوع جدیدی از حساب آگاه شوند که به سرعت جایگزین شیوه قدیم حساب آنان که از فن چرتکه بهره می جست شد. اروپائیان برای تمایز این روش از روش قبلی نام لاتین الگوریسموس (صورت تحریف شده الخوارزمی) را به کار می بردند که امروزه واژه الگوریتم برای نامیدن نوعی حساب و طرحهایی در برنامه نویسی رایانه ای به کار می رود که برگرفته از همان نام لاتین است.[۱۱]

آثار خوارزمی در هیئت، نجوم و جغرافیا

زیج السند هند

اثر دیگری که خوارزمی به مأمون تقدیم نمود زیج السند هند بود.[۱۲]. اثر مزبور بر خلاف کتابهائی که بعدها در نجوم اسلامی نوشته شده و مولفین آنها اصل عربی این اثر برجای نمانده است و تنها یک نسخه به زبان لاتین در دسترس می باشد که از نسخه مسلمه مجریطی ریاضی دان و منجم مسلمان که در قرن دهم میلادی (چهارم هجری) در قرطبه کار می کرد ترجمه شده است. و از طریق همین ترجمه و جدولهای طلیطلی بود که برخی از روشهای هندی که مورد استفاده خوارزمی قرار گرفته بود به اروپای غربی راه یافتند. [۱۳]

کتاب صورة الارض

این کتاب اثری است در زمینه جغرافیا که ندک زمانی بعد از سال 195 – 196 نوشته شده است و تقریباً فهرست طول ها و عرض های همه شهرهای بزرگ و اماکن را شامل می‌شود. این اثر که احتمالاٌ مبتنی بر نقشه جهان نمای مأمون است (که شاید خود خوارزمی هم در تهیه آن کار کرده باشد)، به نوبه خود مبتنی بر جغرافیای بطلمیوسی بود این کتاب از بعضی جهات دقیق‌تر از اثر بطلمیوس بود، خاصه در قلمرو اسلام. [۱۴]

مقاله استخراج تاریخ الیهود و اعیادهم

این اثر برجای مانده از خوارزمی، رساله کوتاهی است درباره تقویم یهود است و قواعدی را برای طول متوسط ماه و خورشید بر مبنای این تقویم برای تعیین نخستین روز سال در بردارد همچنین مطالبی در مورد دوره کبیسه گیری نوزده ساله قمری، تاریخ خلق آدم، مبداء گاه شماری سلوکی (ذوالقرنی) و مقایسه مقارنه ها و مقابله های ماه و خورشید بر اساس گاه شماری یهودی دارد.[۱۵]

کتابهایی راجع به اسطرلاب

خوارزمي دو كتاب راجع به اسطرلاب نوشته است . يكي كتاب عمل الاسطرلاب درباره چگونگي ساختن اسطرلاب و ديگري العمل بالا سطرلاب درباره چگونگي ساختن به كار بردن اسطرلاب.

در اين دو اثر از حل مسائل نجومي گوناگون به وسيله اسطرلات سخن رفته است . مثلا” تعيين ارتفاع خورشيد و طول و عرض جغرافيايي نقطه اي از زمين.[۱۶]

کتاب الرخامه

این کتاب در مورد ساعت آفتابی افقی و تعیین اوقات نماز بوده است که بعدها اساس و پایه محاسبات مثلثات کروی قرار گرفت.[۱۷]

کتاب تاریخ خوارزمی

کتاب التاریخ خوارزمی موجود نیست، ولی چند مورخ از او به عنوان «مرجعی معتبر» برای حوادث دوره اسلامی نقل کرده‌اند. با توجه به نقل قولهای صورت گرفته از این اثر به نظر می رسد که خوارزمی در آن (همچون معاصرش ابومعشر بلخی) با رویکرد احکام نجومی به رویدادهای تاریخی توجه داشته است. [۱۸]

وفات

خوارزمی در حدود سال 848 میلادی مطابق با 232 هجری قمری درگذشت. [۱۹]

پانویس

  1. سعید آزرمی؛ آشنایی با دانشمندان مسلمان محمد بن موسی خوارزمی، ماهنامه تربیت، مهر 1369، شماره 51
  2. احمد جعفری نائینی، یادنامه محمد بن موسی خوارزمی، مقاله محمد بن موسی خوارزمی و آثار او، ص 89
  3. «پیشینیان فرهیخته: خوارزمی». کتاب ماه علوم و فنون ۲، ش. ۱۱۸ (مهر ۱۳۸۸): ۴۰.
  4. «پیشینیان فرهیخته: خوارزمی». کتاب ماه علوم و فنون ۲، ش. ۱۱۸ (مهر ۱۳۸۸): ۴۰.
  5. سعید آزرمی؛ آشنایی با دانشمندان مسلمان محمد بن موسی خوارزمی، ماهنامه تربیت، مهر 1369، شماره 51
  6. دانشنامه جهان اسلام، ج16، مدخل " خوارزمی، محمد بن موسی" از احمد جبار و حمیدرضا گیاهی یزدی
  7. دانشنامه رشد، مقاله خوارزمی، بازیابی: 9 دی ماه 1391.
  8. آقایانی چاوشی، جعفر؛ خوارزمی نظریه‌‌‌پرداز معادلات درجه دوم، دوفصلنامه فلسفه علم، پاییز و زمستان 1391، سال دوم، شماره 2
  9. کرامتی، یونس؛ تاریخچه ی خوارزمی پژوهی در غرب از 1126 م تاکنون بخش نخست : ((الجبر و المقابله))، فصلنامه نقد کتاب ایران و اسلام، بهار و تابستان 1393 - شماره 1، در دسترس در سایت نور مگز، بازیابی:21 اسفند 1395
  10. دانشنامه رشد، مقاله خوارزمی، بازیابی: 9 دی ماه 1391.
  11. دانشنامه جهان اسلام، ج16، مدخل " خوارزمی، محمد بن موسی" از احمد جبار و حمیدرضا گیاهی یزدی
  12. دانشنامه رشد، مقاله خوارزمی، بازیابی: 9 دی ماه 1391.
  13. نگاهی دیگر به زیج خوارزمی، بنوفان دالن؛ مترجم: کنعانی، ناصر؛ آینه میراث، دوره جديد، بهار 1384 - شماره 28 (79 تا 166)در دسترس در نور مگز، بازیابی: 21 اسفند 1395
  14. دانشنامه رشد، مقاله خوارزمی، بازیابی: 9 دی ماه 1391.
  15. دانشنامه جهان اسلام، ج16، مدخل " خوارزمی، محمد بن موسی" از احمد جبار و حمیدرضا گیاهی یزدی
  16. سعید آزرمی؛ آشنایی با دانشمندان مسلمان محمد بن موسی خوارزمی، ماهنامه تربیت، مهر 1369، شماره 51
  17. سعید آزرمی؛ آشنایی با دانشمندان مسلمان محمد بن موسی خوارزمی، ماهنامه تربیت، مهر 1369، شماره 51
  18. دانشنامه جهان اسلام، ج16، مدخل " خوارزمی، محمد بن موسی" از احمد جبار و حمیدرضا گیاهی یزدی
  19. دانشنامه رشد، مقاله خوارزمی، بازیابی: 9 دی ماه 1391.