ترجمه قرآن الهی قمشه ای

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به: ناوبری، جستجو

ترجمه ی قرآن کریم اثر مهدی (محیی الدین) الهی قمشه ای

معرفی اجمالی کتاب[ویرایش]

شادروان الهى قمشه‏اى از اصول علمى و نظرى ترجمه چندان كه بايد و شايد (در مقايسه با كسانى چون شادروان پاينده يا آقاى عبدالمحمد آيتى يا ديگران كه مترجمان حرفه‏اى و پركار بوده‏اند) باخبر نبوده است. در مجموع اين ترجمه (مراد طبع ويراسته آن است)، ترجمه‏اى خوشخوان، تفسير آميز و آزاد است. اين ترجمه ارزش تاريخى و تأثير روان شناختى‏اش بيش از ارزش علمى و بالفعل و آكادميك آن بوده است، به اين شرح كه اين ترجمه در 55 سال پيش و در طول نيم قرنى كه صدها بار چاپ و تجديد چاپ شده و در ميلیون‏ها نسخه منتشر گرديده، بيش و پيش از هر ترجمه‏اى به خوانندگان عادى و دوستداران قرآن و فهم معانى و معارف آن، نشان داده است كه سبك و سياق قرآن مجيد، آن گونه كه ترجمه‏هاى تحت اللفظى هزار ساله، نشان داده‏اند، جسته- جسته نيست و اين يعنى رميدگى خاطر و هراس ذهنى ميليون‏ها مؤمن مسلمان فارسى زبان را از بين بردن به عبارت ديگر رهيافت كلى شادروان قمشه‏اى به صرافت طبع و ذوق سليم و فطرت مستقيمش به ترجمه قرآن درست و علمى بوده است، اما در جزئيات و فرعيات و مفردات و تركيبات و مسائل صناعى و فنى ترجمه كمبودهايى داشته است.

كار او را با رسالت تاريخى - فرهنگى نيما يوشيج (على اسفنديارى) پدر و بانى شعر نو فارسى مى‏توان مقايسه كرد كه ابتكار و به قول قدما بدعت حسنه يعنى نوآورى سنجيده‏اى به ميان آورد و به جاى روزنه، دروازه‏اى به روى شعر تكرار مكرراتى و كليشه پرداز يكصد سال اخير فارسى باز كرد و ديدها و ديدگاه‏ها و نگاه‏ها را اصلاح كرد، ولو آن كه بپذيريم خودش نمونه‏هاى درخشان يا مهمى از شعر نو عرضه نكرد. پيش از مرحوم قمشه‏اى، بصيرالملك و همزمان با او عبدالحسين آيتى (آواره) و اندكى پس از او مترجم توانايى چون ابوالقاسم پاينده هم به همين راه رفتند.

ترجمه، شرح، تعلیقات و... بر کتاب[ویرایش]

اولين نقدى كه بر اين ترجمه نوشته شد، به قلم شادروان ابوالقاسم پاينده (1290- 1363 ش) مترجم معروف و صاحب ترجمه قرآن كريم به فارسى است كه در مقدمه بر ترجمه خود از قرآن كريم (به تاريخ 1336 ش) پوشيده‏وار و بدون تصريح به نام، پنج ايراد به عنوان نمونه بر ترجمه شادروان قمشه‏اى گرفته است كه در همه موارد حق با پاينده است.

سپس سال‏ها كسى نقدى بر اين ترجمه ننوشت تا پس از انقلاب اسلامى. دومين نقد بر اين ترجمه را آقاى دكتر سيد عبدالوهاب طالقانى در نشريه كيهان انديشه (ويژه‏نامه قرآن، شماره 28، بهمن و اسفند 1368 ش) نوشت. در اين نقد كه عنوان «نقد ترجمه‏هاى معروف قرآن به زبان فارسى» نام دارد، علاوه بر ترجمه قمشه‏اى بر ترجمه آقاى عبدالمحمد آيتى هم نقد نوشته شده است. ايرادات دهگانه‏اى كه ناقد بر ترجمه مرحوم الهى قمشه‏اى گرفته است، همه وارد و حق با ناقد و اشتباه از سوى مترجم است.

  • آقاى دكتر احمد احمدى با عنوان «ضرورت ترجمه‏اى آكادميك از قرآن كريم» در نشريه بينات شماره اول، بهار 1373 به نقد این ترجمه پرداخت. ايشان در اين نقد چنين آورده‏اند: «اما - از بى‏دقتى و بى‏توجهى ناشران سوداگر كه بگذريم - ترجمه اين نيكمرد دانشمند، خطاهايى دارد كه ترجمه را نيازمند اصلاحى چشمگير مى‏سازد و جا دارد فرزند دانشمند ايشان استاد دكتر حسين الهى قمشه‏اى به اين مهم بپردازند، و آن را از آغاز تا پايان به دقت بنگرند و اصلاح كنند». اما چنان كه معروض افتاد، ترجمه‏هايى هم كه روى جلد يا صفحه عنوان يا در پايان آن چنين مطلبى ذكر شده كه اين ترجمه به صحه دكتر حسين الهى قمشه‏اى رسيده است - از جمله متنى كه اساس نقد مفصّل نگارنده قرار گرفته است - همچنان همه ايرادهاى اساسى اصلى را در بردارد.
  • نقد و نظر دیگر به قلم آقاى حسين استاد ولى است كه با عنوان «گزارشى از ويرايش جديد و كامل ترجمه شادروان مهدى الهى قمشه‏اى» در نشريه بينات - سال دوم، شماره 8، زمستان 1374، به طبع رسيده است. ايشان سه ويژگى مثبت براى ترجمه مرحوم قمشه‏اى برشمرده است:
  1. اخلاص و صفاى باطن مترجم كه بى‏شك در عبارات اين ترجمه تأثير نهاده و نورانيت خاصى به آن بخشيده و خواننده را در مواردى تحت تأثير قرار مى‏دهد.
  2. قلم روان و انشاى سليس مترجم كه فهم عبارات را آسان كرده است.
  3. همان گونه كه از نامش پيداست داراى خلاصة التفاسير است و توضيحات كوتاه ميان پرانتز مفيدى دارد كه فهم آيه را روشن مى‏سازد. همچنين ايشان (آقاى حسين استاد ولى كه عهده‏دار ويرايشى اساسى - و تاكنون مهم‏ترين و جدى‏ترين ويرايش - بر اين اثر بوده‏اند) هفت ويژگى منفى براى اين ترجمه برشمرده‏اند:
    1. بى‏دقتى و سرسرى كار كردن (همراه با مثال)
    2. ضعف ادبى (اين مورد هم مانند همه موارد مثال‏هايى دارد)
    3. آميختگى شرح و متن
    4. نقل به معنى
    5. افتادگى‏ها
    6. نقص ويرايش: «اين ترجمه از ويرايش صحيحى برخوردار نيست و موارد آن از حد شمار بيرون است و جاى پرانتزها اصلا حساب و كتابى ندارد».
    7. اجمال و تفصيل‏ها.
  • نقد دیگر نوشته آقاى محمدهادى شفيق آملى است كه تحت عنوان «استخدام در ترجمه قرآن» اشاره‏هاى انتقادى و ارزيابانه به ترجمه مرحوم قمشه‏اى و آقايان عبدالمحمد آيتى و محمدمهدى فولادوند دارد. (بينات، سال سوم، شماره 11، پاييز 1375)
  • نقد آقاى دكتر محمدهادى مؤذن جامى بر اساس نوشته‏اى از دكتر محمدامين الخضرى، تحت عنوان «مقدمه‏اى بر اصول ترجمه تفهمى قرآن كريم» با ترجمه و تحقيق و نقد و بررسى خود در نشريه ماهنامه آيات از شماره نهم تا دوازدهم (آبان 76 تا بهمن و اسفند 76) به چاپ رسانده است كه عنوان فرعى آن «اسرار حروف جرّ به همراه بررسى تطبيقى ترجمه‏هاى فارسى» نام دارد و داراى عباراتى منقول از ترجمه مرحوم قمشه‏اى، براى بررسى و تطبيق با ترجمه‏هاى ديگر است.

چنان كه اشاره شد، آقاى حسين استاد ولى به پيشنهاد مدير كتابفروشى اسلاميه، كمر همت به ويرايش اين ترجمه بسته است كه حدودا از سال 1374 تا 1377 به طول انجاميده و در اين سال از سوى همان ناشر منتشر شده است.

وضعیت نشر[ویرایش]

نخستين چاپ ترجمه شادروان قمشه‏اى در سال 1323 ش انجام گرفته و از سوى كتابفروشى اسلاميه به صورت گراورى منتشر شده و براى اول بار در تاريخ ترجمه، شايد به اقتباس از بعضى ترجمه‏هاى اروپايى قرآن كريم به صورت صفحه به صفحه است، نه زيرنويس يا بين السطور يعنى يك صفحه (دست راست) متن قرآن مجيد است و يك صفحه (دست چپ) ترجمه با ذكر شماره مسلسل آيات در جاى خود.

استاد ميرخانى بار ديگر همين ترجمه را با اصلاحاتى كه مترجم در ترجمه خود وارد كرده بود، در سال 1339 ش بازنويسى و خوشنويسى كرده كه در سال 1342 ش از سوى همان ناشر انتشار يافته است. سپس چه بسا با اجازه مترجم، ساير ناشران نيز كمر همت به تجديد طبع اين ترجمه، به صورت خوشنوشته يا حروفى (حروفچينى شده) بسته‏اند.

از آنجا كه خانواده مترجم به ويژه فرزند ارشد ايشان، جناب آقاى دكتر حسين الهى قمشه‏اى مانع تراشى نكرده‏اند، ده‏ها ناشر صدها چاپ از اين ترجمه را در 55 سالى كه از نشر اول آن مى‏گذرد، انتشار داده‏اند. از اين ميان دو طبع هست كه دكتر حسين الهى قمشه‏اى صحه خود را بر آنها نهاده است. يكى طبع انتشارات اميركبير در سال‏هاى 1361، 1367 و سال‏هاى ديگر و ديگر طبع سازمان اوقاف (در سال 1369 و بعد). اما چنان كه اهل فن تصريح كرده‏اند، چه اين طبع‏هاى «صحه‏دار» و چه طبع‏هاى ويراسته آقايان محمدباقر بهبودى و حسن مسعودى، چندان كه بايد و شايد منقح و پيراسته از اغلاط علمى فراوان - كه در اصل بوده يا گاه از سوى مصححان افزوده شده - نيست.

مهم‏ترين ويرايش علمى و اساسى اين ترجمه در سال‏هاى اخير به همت آقاى حسين استاد ولى انجام گرفته و نيز ويرايش ترجمه شيواى شادروان دكتر سيد جلال الدين مجتبوى از قرآن كريم است. ترجمه ويراسته ايشان در سال 1377 از سوى دارالكتب الاسلامية / كتابفروشى اسلاميه( به مديريت حجة الاسلام مرتضى آخوندى) انتشار يافته است.

منابع[ویرایش]

مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، جامع التفاسیر 2 [لوح فشرده]: بخش کتابشناسی، معرفی "ترجمه قرآن کریم".

قرآن
(اسامی و صفات قرآن، اعجاز قرآن، عدم تحریف در قرآن)
اجزاء قرآن آیه، سوره، جزء، حزب، حروف مقطعه ↓ رده ها ↓
ترجمه و تفسیر قرآن تاریخ تفسیر، روشهای تفسیری قرآن، سیاق آیات، اسرائیلیات، تاویل، فهرست تفاسیر شیعه، فهرست تفاسیر اهل سنت، ترجمه های قرآن

سوره های قرآن

آیات قرآن

واژگان قرآنی

شخصیت های قرآنی

قصه های قرآنی

علوم قرآنی

معارف قرآن

علوم قرآنی تاریخ قرآن: نزول قرآن، جمع قرآن، شان نزول، کاتبان وحی، قراء سبعه
دلالت الفاظ قرآن: عام و خاص، مجمل و مبین، مطلق و مقید، محکم و متشابه، مفهوم و منطوق، نص و ظاهر، ناسخ و منسوخ
تلاوت قرآن تجوید، آداب قرائت قرآن، تدبر در قرآن
متن و ترجمه قرآن