جوع

از دانشنامه‌ی اسلامی
(تغییرمسیر از کم خوری)
پرش به: ناوبری، جستجو
Outward editing1.png
Icon-encycolopedia.jpg

این صفحه مدخلی از دانشنامه جهان اسلام است

(احتمالا تصرف اندکی صورت گرفته است)


جوع‌، اصطلاحی‌ در عرفان‌ و اخلاق‌ عرفانی‌ به‌ معنای‌ گرسنگی‌ اختیاری‌. جوع‌ در لغت‌ در حالت‌ مصدری‌ به‌ معنای‌ گرسنه‌ شدن‌ و در حالت‌ اسم‌ مصدری‌ به‌ معنای‌ گرسنگی‌ است‌ (بیهقی‌، ج‌ 1، ص‌ 82؛ نفیسی‌؛ فرهنگ‌ بزرگ‌ سخن‌، ذیل‌ واژه‌) و تَجوَّعَ یعنی‌ خود را به‌ عمد گرسنه‌ نگاه‌ داشت‌. (جوهری‌؛ فیروزآبادی‌، ذیل‌ واژه‌) گفته‌اند كه‌ جوع‌ نخستین‌ مرتبه‌ از مراتب‌ شش‌گانه نیاز انسان‌ به‌ غذاست‌. (برای‌ اطلاع‌ از این‌ مراتب‌ رجوع کنید به ثعالبی‌، ص‌ 166)

جوع‌ در نظر صوفیان‌، كم‌خوردن‌ است‌ به‌ گونه‌ای‌ كه‌ منجر به‌ احساس‌ گرسنگی‌ یا دست‌كم‌ نداشتن‌ احساس‌ سیری‌ شود. (رجوع کنید به ابوطالب‌ مكّی‌، ج‌ 2، ص‌320؛ غزالی‌، ج‌ 3، ص‌ 223؛ ابن‌عربی‌، الفتوحات‌ المكیه، سفر 4، ص‌ 259؛ نسفی‌، ص‌ 104) آنان‌ این‌ كم‌خوردن‌ را جزو شرایط‌ سلوك‌ دانسته‌ و برای‌ آن‌ نتایج‌ معنوی‌ قائل‌ شده‌اند. (رجوع کنید به ادامه مقاله‌)

واژه جوع‌ چند بار در قرآن‌ كریم‌ آمده‌ كه‌ یكی‌ دو مورد آن‌ معنای‌ در خور توجه‌ دارد. در آیه 7 سوره غاشیه‌ و 112 سوره نحل‌، جوع‌ به‌ مثابه تنبیه‌ و عذاب‌ ناسپاسان‌ است‌ كه‌ در دنیا یا آخرت‌ بدان‌ دچار می‌شوند. در آیه 155 سوره بقره‌، جوع‌ در كنار خوف‌ و نقص‌ در اموال‌ و انفس‌، به‌ منزله نوعی‌ امتحان‌ و ابتلا است‌. فضل‌ بن‌ حسن‌ طبرسی‌ (ج‌1، ص‌435)، ذیل‌ این‌ آیه‌ حقیقت‌ جوع‌ را شهوت‌ غالب‌ برای‌ طعام‌ دانسته‌ و گفته‌ است‌ كه‌ علت‌ جوع‌ در بافت‌ این‌ آیه‌، اشتغال‌ اصحاب‌ پیامبر اكرم‌ صلی‌ اللّه‌ علیه‌ و آله‌ و سلم‌ به‌ جهاد در راه‌ خدا و بازماندن‌ ایشان‌ از امر معاش‌ بوده‌ است‌.

همچنین‌ گفته‌اند كه‌ مقصود از جوع‌ در این‌ آیه‌، قحطی‌ (محلّی‌ و سیوطی‌، ج‌ 1، ص‌ 22) یا روزه ماه‌ رمضان‌ (زمخشری‌، ج‌ 1، ص‌ 207؛ فخررازی‌، ج‌ 4، ص‌170، به‌ نقل‌ از شافعی‌) است‌. ابن‌عباس‌ نیز (رجوع کنید به علی‌ بن‌ ابی‌طلحه‌، ص‌ 90) بر اساس‌ فحوای آیه‌، میان‌ جوع‌ و صبر رابطه‌ برقرار كرده‌ است‌. با در نظر گرفتن‌ این‌ نكات‌ می‌توان‌ گفت‌ كه‌ جوع‌ در این‌ آیه‌، نزدیك‌ترین‌ معنا را به‌ جوع‌ مصطلح‌ نزد عرفا دارد.

در احادیث‌ شیعه‌ و سنّی‌، جوع‌ در اغلب‌ موارد معنای‌ مثبت‌ یا ممدوحی‌ ندارد و تلویحاً به‌ صبر بر گرسنگی‌ توصیه‌ شده‌ است‌ زیرا هر كس‌ در دنیا گرسنه‌تر باشد در قیامت‌ سیرتر خواهد بود و بالعكس‌. (ابن‌ماجه‌، ج‌ 2، ص‌ 1111؛ حسن‌ بن‌ فضل‌ طبرسی‌، ص‌ 149) گرچه‌ در اینجا سخن‌ از گرسنگی‌ عمدی‌ و اختیاری‌ نیست‌ بلكه‌ حالت‌ انفعالی محرومیت‌ از غذا مورد نظر است‌، اما در روایتی‌ آمده‌ است‌ كه‌ حضرت‌ عیسی‌ علیه‌السلام‌ فرمود: گرسنگی‌ نانخورش‌ من‌ است‌ (حسن‌ بن‌ فضل‌ طبرسی‌، ص‌ 448) و این‌ سخن‌ به‌ معنای‌ مورد نظر صوفیان‌ از جوع‌ نزدیك‌ است‌. (رجوع کنید به ادامه مقاله‌)

امام‌ علی‌ علیه‌السلام‌ نیز در خطبه یكصد و شصتم‌ نهج‌البلاغه‌، هنگامی‌ كه‌ از زهد انبیا سخن‌ می‌گوید، به‌ حضرت‌ موسی‌ و حضرت داوود و حضرت عیسی‌ و پیامبر اكرم‌ علیهم‌ السلام‌ و گرسنگی‌ ایشان‌ اشاره‌ می‌كند. سخن‌ امام‌ در این‌ خطبه‌ به‌ گونه‌ای‌ است‌ كه‌ متضمن‌ هر دو معنای‌ اختیاری‌ و غیراختیاری‌ از گرسنگی‌ است‌.

واژه جوع‌ به‌ تدریج‌ در میان‌ صوفیان‌ متقدم‌ و متون‌ اولیه تصوف‌ به‌ معنای‌ گرسنگی‌ اختیاری‌ بكار رفت‌ و اهمیت‌ سلوكی‌ یافت‌. در همین‌ زمینه‌ در كتب‌ عرفانی‌ احادیث‌ بسیاری‌ نقل‌ شده‌ كه‌ در آنها جوع‌ معنای‌ مثبتی‌ دارد و به‌ جای‌ این‌ توصیه‌ كه‌ از جوع‌ به‌ خداوند پناه‌ ببرید، سفارش‌ شده‌ است‌ كه‌ برای‌ رسیدن‌ به‌ خدا به‌ جوع‌ پناه‌ ببرید، چنان‌كه‌ از پیامبر اسلام‌ نقل‌ كرده‌اند كه‌ پیوسته‌ با گرسنگی‌ درِ بهشت‌ را بكوبید. (ابوطالب‌ مكّی‌، ج‌ 2، ص‌ 332؛ غزالی‌، ج‌ 3، ص‌ 215؛ عین‌القضاه، ج‌ 2، ص‌ 107)

به‌ نظر می‌رسد كه‌ صوفیه‌ جوع‌ را به‌ معنای‌ صوم‌ (روزه‌) نزدیك‌ دانسته‌ یا آن‌ را ذیل‌ صوم‌ آورده‌ (رجوع کنید به ابوطالب‌ مكّی‌،ج‌ 2، ص‌ 332؛ هجویری، ص‌ 414؛ سهروردی‌، ص‌ 327ـ329) و بر همین‌ اساس‌، گرسنگی‌ را سیره انبیا دانسته‌اند كه‌ از نظر شرع‌ و عقل‌ نیكو و در همه ملل‌ (ادیان‌) ستوده‌ است‌. (رجوع کنید به هجویری‌، همانجا؛ غزالی‌، ج‌ 3، ص‌ 214) به‌ این‌ معنا احادیثی‌ كه‌ عرفا از پیامبر در توصیه‌ به‌ جوع‌، نقل‌ كرده‌اند (رجوع کنید به ابوطالب‌ مكّی‌، ج‌ 2، ص‌ 325ـ 327؛ غزالی‌، ج‌ 3، ص‌ 213ـ 218؛ سهروردی‌، همانجا) با دیگر احادیث‌ آن‌ حضرت‌ در اجتناب‌ از جوع‌ سازگار است‌.

صوفیان‌ جوع‌ را جزو آداب‌ (ابونصر سرّاج‌، ص‌ 202) یا اركان‌ مجاهدت‌ (قشیری‌، ص‌ 141) دانسته‌اند. شقیق‌ بلخی‌ (متوفی‌ 194) در رساله آداب‌العبادات‌ (ص‌ 108ـ110) زهد را كه اولین‌ منزل‌ از منازل‌ چهارگانه اهل‌ صدق‌ است‌، جوع‌ معنا كرده‌ و شیوه خوردن‌ طعامِ متناسب‌ با جوع‌ را توضیح‌ داده‌ است‌.

به‌ اعتقاد وی‌ گرسنگی‌ مدخل‌ زهد و شیوه عملی‌ جای‌ گرفتن‌ معنویت‌ زهد در دل‌ سالك‌ است‌. سُلَمی‌ (ج‌ 1، ص‌ 368) نیز شُكر بر جوع‌ را از آداب‌ صوفیه‌ دانسته‌ است‌. غزالی‌ (ج‌ 3، ص‌ 171، 205، 212) به‌ موضوع‌ جوع‌ در برابر سیری‌ و پرخوری‌ (شِبَع‌) پرداخته‌ و از سهل‌ تستری‌ نقل‌ كرده‌ است‌ كه‌ اَبدال‌ با چهار چیز ابدال‌ می‌شوند: دوری‌ از خلق‌ (خلوت‌ یا عزلت)، خاموشی‌ (صَمْت‌)، گرسنگی‌ (جوع‌) و شب‌زنده‌داری‌ (سَهَر).

ابن‌ عربی‌ نیز همین‌ چهار ركن‌ را تحت‌ عنوان‌ اعمال‌ ظاهری‌ آورده‌ است‌ (اعمال‌ باطنی‌ از نظر او عبارت‌اند از: صدق‌، توكل‌، صبر، عزیمت‌ و یقین‌) كه‌ از این‌ میان‌ جوع‌ و عزلت‌، فعلی‌اند و سهر و صمت‌، انفعالی‌ (الفتوحات‌المكیه، سفر 4، ص‌ 253ـ 254؛ همو، ده‌ رساله‌، ص‌ 15ـ17).

وی‌ توضیح‌ داده‌ همان‌گونه‌ كه‌ خلوت‌ متضمن‌ خاموشی‌ است‌، گرسنگی‌ متضمن‌ و مستعد بیداری‌ و شب‌زنده‌داری‌ است‌. نسفی‌ (ص‌ 95) این‌ چهار ركن‌ را در كنار دو شرط‌ دیگر (تَرك‌ و صلح‌)، شرایط‌ شش‌گانه سلوك‌ دانسته‌ است‌.

در نوشته‌های‌ صوفیانه‌ سخنان‌ بسیاری‌ در اهمیت‌ و فضیلت‌ جوع‌ آمده‌ است‌. گفته‌ شده‌ است‌ كه‌ جوع‌ سرّی‌ از اسرارالاهی‌ است‌. خداوند جهل‌ و معصیت‌ را در سیری‌ و علم‌ و حكمت‌ را در گرسنگی‌ قرار داد. همچنین‌ گفته‌اند: جوع‌ نور است‌ و سیری‌ نار، كلید دنیا سیری‌ و كلید آخرت‌ گرسنگی‌ است‌ و عزت‌ در گرسنگی‌ و ذلت‌ در سیری‌ است‌. (ابونصر سرّاج‌، ص‌ 202؛ قشیری‌، ص‌ 141ـ143؛ ابوطالب‌ مكی‌، ج‌ 2، ص‌ 332؛ غزالی‌، ج‌ 3، ص‌ 213ـ216)

حد جوع‌ و شرایط‌ آن‌ به‌ بیان های‌ گوناگون‌ آمده‌ است‌. برخی‌ حد اولیه جوع‌ را از نظر زمانی‌، یك‌ شبانه‌روز و حداكثر آن‌ را سه‌ شبانه‌روز دانسته‌اند. برخی‌ نیز حد جوع‌ را بر حسب‌ كیفیت‌ گرسنگی‌ تعیین‌ كرده‌ و گفته‌اند حد جوع‌ آن‌ است‌ كه‌ نفس‌ انسان‌ در كنار نان‌، خورش‌طلب‌ نكند یا میان‌ نان‌ و خوراكی دیگر (لذیذتر از نان‌) تمیز و تفاوت‌ قائل‌ نشود و اگر چنین‌ نباشد، شخص‌ واقعاً گرسنه‌ (جایع‌) نیست‌. (ابوطالب‌ مكّی‌، ج‌2، ص‌320)

از جهتی‌ دیگر، حد جوع‌ تا جایی‌ است‌ كه‌ حیات‌ و عقل‌ شخص‌ زایل‌ نشود و قوت‌ او به‌ حدی‌ باشد كه‌ بتواند فرائض‌ و عبادات‌ خویش‌ را به‌جا آورد ولو نماز را نشسته‌ بخواند. (همانجا؛ غزالی‌، ج‌3، ص‌223؛ ابن‌عربی‌، ده‌ رساله‌، ص‌16)

به‌ این‌ ترتیب‌، حد جوع‌ با توجه‌ به‌ اختلاف‌ احوال‌ انسانها، متفاوت‌ است‌. غزالی‌ (ج‌3، ص‌ 223ـ231) شیوه كاستن‌ تدریجی‌ از طعام‌ و احكام‌ و شرایط‌ آن‌ را به‌ تفصیل‌ شرح‌ داده‌ است‌. به‌ گفته وی‌ مرید در خوردن‌ چهار وظیفه‌ دارد كه‌ اولین‌ وظیفه‌ این‌ است‌ كه‌ جز حلال‌ نخورد و سه‌ وظیفه دیگر به‌ مقدار خوردن‌، فواصل‌ و اوقات‌ خوردن‌ و در نهایت‌ به‌ نوع‌ خوردنی ها مربوط‌ می‌شود.

وی‌ در آداب‌ خوردن‌ به‌ فضیلت‌ میانه‌روی‌ اشاره‌ كرده‌ است‌. میانه‌روی‌ برای‌ طبعی‌ است‌ كه‌ به‌ اعتدال‌ درآمده‌ باشد، حال‌ آن كه‌ سالكِ مبتدی‌ كه‌ طبعش‌ به‌ افراط‌ و سركشی‌ و آرزوها و امیال‌ متمایل‌ است‌، باید جوع‌ پیشه‌ كند تا طبعش‌ معتدل‌ شود. (رجوع کنید به همان‌، ج‌3، ص‌ 231ـ234)

به‌ اعتقاد غزالی‌ (ج‌3، ص‌ 234)، شیوه منتهیان‌ در خوردن‌، میانه‌روی‌ است‌ و خود ایشان‌ تشخیص‌ می‌دهند كه‌ میانه‌رویشان‌ در چیست‌، به‌ همین‌ سبب‌ خوردن‌ نزد ایشان‌، همچون‌ انبیا و اولیا نه‌ حد معینی‌ دارد نه‌ وقت‌ معینی‌؛ جوع‌ تابع‌ وقت‌ و حال‌ ایشان‌ است‌ و نشانه‌ای‌ میان‌ ایشان‌ و خدا سخت‌گیری‌ یا آسان‌گیری‌ را در این‌ خصوص‌ تعیین‌ می‌كند. به‌ گفته نسفی‌ (ص‌ 104)، كم‌خوردن‌ هر كسی‌ به‌ حسب‌ خود اوست‌ و حد جوع‌ را شیخ‌ برای‌ سالك‌ تعیین‌ می‌كند.

در كنار این‌ موارد، روایت های‌ سخت‌گیرانه‌تری‌ درباره جوع‌ از برخی‌ صوفیان‌ نقل‌ شده‌ است‌. (رجوع کنید به ابوطالب‌ مكّی‌، ج‌2، ص‌323؛ قشیری‌، ص‌ 141ـ142؛ غزالی‌، ج‌3، ص‌ 216) سهل‌ تستری‌، گاه‌ تا بیست‌ روز چیزی‌ نمی‌خورده‌ و در ماه‌ رمضان‌ تنها با آب‌ افطار می‌كرده‌ است‌. (قشیری‌، ص‌ 141؛ غزالی‌، همانجا)

هجویری‌ نیز (ص‌ 421) گفته‌ است‌ برخی‌ محققان‌ برآن‌اند كه‌ جوعِ راستین‌، هر چهل‌ روز یك‌ بار خوردن‌ است‌. ابونصر سرّاج‌ (ص‌ 417ـ 418) به‌ برخی‌ بدفهمی های‌ سالكان‌ مبتدی‌ از چنین‌ سخنانی‌ اشاره‌ كرده‌ است‌. (رجوع کنید به ادامه مقاله‌) از نظر ابن‌عربی‌ (الفتوحات‌المكیه، سفر 13، ص‌ 637)، جوع‌ «حلیه اهل‌اللّه‌» و یكی‌ از مرگهای‌ چهارگانه‌ یعنی‌ مرگ‌ سفید (موت‌ ابیض‌) است‌ و حد آن‌ به‌ اندازه روزه یك‌ روز یا حداكثر تا هنگام‌ سحرِ روز بعد است‌.

این‌ جوع‌، مشروع‌ و اختیاری‌ است‌ (همان‌، سفر 13، ص‌ 640ـ641) و به‌ اعتقاد او، بیرون‌ از این‌ حد مشروع‌ نیست‌. اگر خدا حد جوع‌ را این‌گونه‌ مشخص‌ كرده‌، نهایت‌ بی‌ادبی‌ است‌ كه‌ انسان‌ گمان‌ كند به‌ فواید و مصالح‌ آن‌ از خدا داناتر است‌ و بیرون‌ از حد به‌ دنبال‌ جوع‌ باشد، اما اگر حال‌ و واردی‌ قلبی‌ به‌ نحوی‌ مانع‌ طعام‌ خوردن‌ انسان‌ شود و نتیجه نیكویی‌ در پی‌ داشته‌ باشد، چنین‌ جوعی‌ مطلوب‌ است‌ وگرنه‌ نوعی‌ بیماری‌ است‌ كه‌ باید درمان‌ شود. (همان‌، سفر 13، ص‌ 637ـ639)

از نظر صوفیان‌، فواید و آثار جوع‌ بیشتر متوجه‌ كاستن‌ از شهوات‌ و فزون‌خواهی‌ و امیال‌ نفسانی‌ است‌. چنان‌كه‌ گفته‌ شده‌، زمینه طاعت‌ در گرسنگی‌ است‌ و زمینه معصیت‌ در سیری‌. اگر سیرخوردن‌ به‌ منزله آبادكردن‌ بطن‌ (شكم‌) است‌، گرسنگی‌ عبارت‌ است‌ از آباد كردن‌ باطن‌.

جوع‌، نفس‌ را خاضع‌ و قلب‌ را خاشع‌ می‌كند و یكی‌ از ثمره‌های‌ گرسنگی‌، مشاهدت‌ است‌. (هجویری‌، ص‌ 419ـ421) غزالی‌ (ج‌3، ص‌217ـ222) ده‌ وجه‌ برای‌ حكمت‌ جوع‌ می‌آورد كه‌ عبارت‌اند از: بصیرت‌ فكر؛ رقت‌ قلب‌ كه‌ بر اثر آن‌ سالك‌ لذت‌ مناجات‌ را دریابد و از ذكر اثر پذیرد؛ شكستگی‌ و خواری‌ نفس‌ و زایل‌ شدن‌ سركشی‌ و سرمستی‌ كه‌ موجب‌ غفلت‌ و طغیان‌ نفس‌ است‌؛ فراموش‌ نكردن‌ اهل‌ بلا و عذاب‌ و بلای‌ خدا، زیرا انسانِ سیر گرسنگی‌ و گرسنگان‌ را فراموش‌ می‌كند؛ تضعیف‌ شهوت‌ و قوت‌ كه‌ سرمنشأ همه‌ معصیت هاست‌؛ دفع‌ خواب‌ و دوام‌ بیداری‌ تا سالك‌ از تهجد و عبادت‌ باز نماند؛ آسان‌تر شدن‌ مداومت‌ و مراقبت‌ بر عبادت‌ زیرا رفع‌ گرسنگی‌ مستلزم‌ صرف‌ وقت‌ و عمر است‌، حال‌ آن كه‌ وقت‌ و عمر سرمایه‌ای‌ است‌ كه‌ سالك‌ با آن‌ تجارت‌ معنوی‌ می‌كند و در نتیجه‌، اوقاتی‌ را كه‌ باید صرف‌ خریدن‌ و شستن‌ و پختن‌ كند صرف‌ عبادت‌ می‌كند؛ سلامتی‌ جسم‌ و دوری‌ از بیماری ها؛ كم‌هزینه‌ شدن‌ (خفّه المؤونه) زیرا كسی‌ كه‌ كمتر می‌خورد نیاز كمتری‌ به‌ مال‌ و مال‌اندوزی‌ دارد و حرص‌ او به‌ دنیا كمتر می‌شود؛ و توانایی‌ ایثار و صدقه‌ دادن‌ از آنچه‌ افزون‌ بر نیازِ اندك‌ است‌.

از نظر ابن‌ عربی‌ نیز حكمت‌ جوع‌ در كاستن‌ از فزون‌خواهی‌ طبع‌ و سبك‌ كردن‌ نیازها و در مراحل‌ عالی‌، طلبِ صفتِ بی‌نیازی‌ حق‌ است‌. (الفتوحات‌ المكیه، سفر 13، ص‌ 638) وی‌ برای‌ جوع‌ احوال‌ و مقاماتی‌ قائل‌ است‌: احوالِ جوعِ سالكان‌، خشوع‌ و فروتنی‌ و بیچارگی‌ و خواری‌ و درویشی‌ و سكون‌ جوارح‌ و احوال‌ جوع‌ محققان‌ رقت‌ و صفا و مؤانست‌ و نیستی‌ و پاك‌ شدن‌ از اوصاف‌ بشری‌ است‌، اما مقام‌ جوع‌، مقام‌ صمدانی‌ (بی‌نیازی‌ از خلق‌) است‌ كه‌ اسرار و تجلیات‌ بسیاری‌ در آن‌ مندرج‌ است‌. (همو، ده‌ رساله‌، ص‌ 16)

حكمت‌ جوع‌ نزد صوفیه‌ تبیینی‌ روان‌شناختی‌ و جسمانی‌ متناسب‌ با طب‌ قدیم‌ دارد. نزد شقیق‌، محروم‌ ماندن‌ شخص‌ از برآوردن‌ نیازهای‌ ضروری‌ مانند خوردن‌، سبب‌ می‌شود كه‌ روح‌ او فراغت‌ لازم‌ را برای‌ پرداختن‌ به‌ شهوات‌ غیرضروری‌ یا آرزوهای‌ بیهوده‌ نیابد. سهل‌ تستری‌ نیز معتقد است‌ كه‌ اگر نفس‌ را به‌ تحمل‌ گرسنگی‌ وادارند، خون‌ كاهش‌ می‌یابد و اندیشه بد از دل‌ بیرون‌ می‌رود. (رجوع کنید به نویا، ص‌ 185، 187)

غزالی‌ نیز در تبیینی‌ كاملاً جسمانی‌ همین‌ نكته‌ را بسط‌ داده‌ و گفته‌ است‌ كه‌ گرسنگی‌، خونِ دل‌ را كم‌ و نورانی‌ و چربی‌ قلب‌ را آب‌ می‌كند و به‌ این‌ نحو قلب‌ رقیق‌ می‌گردد و این‌ رقت‌، كلید مكاشفه‌ است‌. از سوی‌ دیگر اگر خونِ قلب‌ كم‌ شود راه‌ دشمن‌ تنگ‌ می‌شود زیرا مجاری‌ قلب‌ (رگها) انباشته‌ از شهوات‌ است‌. وی‌ همچنین‌ جوع‌ را مایه حدّت‌ ذهن‌ می‌داند زیرا معتقد است‌ سیری‌ مانند مستی‌، بخار بسیار به‌ دِماغ‌ می‌رساند. (ج‌3، ص‌ 205، 217)

تأكید بر فواید و كاركردهای‌ طریقتی‌ جوع‌ به‌ منزله راهی‌ برای‌ وصول‌ به‌ احوال‌ عرفانی‌ یا تهذیب‌ و تزكیه نفس‌، آفاتی‌ در میان‌ پیروان‌ ناآزموده صوفیان‌ پدید آورد و انتقاد برخی‌ صوفیان‌ را از این‌ شیوه‌ برانگیخت‌. ابونصر سرّاج‌ فصلی‌ از اللّمع‌ (ص‌ 417ـ 418) را به‌ ذكر خطاها و بدفهمی های‌ سالكان‌ مبتدی‌ اختصاص‌ داده‌ است‌. حارث‌ محاسبی‌ در انتقاد از جوعِ طریقتی‌، جوعی‌ را كه‌ شخص‌ بر خود تحمیل‌ می‌كند (جوع‌التكلّف‌) از جوعی‌ كه‌ خدا برای‌ انسان‌ پیش‌ می‌آورد (جوع‌المنع‌)، تفكیك‌ كرده‌ و نوع‌ اول‌ را مذموم‌ دانسته‌ است‌.

وی‌ با انتقاد از كسانی‌ كه‌ جوع‌ را روش‌ یا وسیله‌ای‌ برای‌ نیل‌ به‌ زهد یا احوال‌ می‌دانند، گفته‌ است‌ خشوعِ حاصل‌ از چنین‌ جوعی‌، تصنعی‌ است‌ و با رفع‌ این‌ جوع‌، آن‌ خشوع‌ هم‌ زایل‌ می‌گردد و این‌ امر نشانه اصالت‌ نداشتن‌ آن‌ است‌. وی‌ در برابر پرهیز دادن‌ از جوع‌ خود خواسته‌، جوع‌المنع‌ را توصیه‌ كرده‌ كه‌ همان‌ صبر بر جوعِ خدا خواسته‌ است‌ زیرا بنا بر حدیثی‌، كسی‌ كه‌ با شكر غذا می‌خورد برابر است‌ با كسی‌ كه‌ با صبر جوع‌ را تحمل‌ می‌كند. (رجوع کنید به نویا، ص‌ 188)

این‌ تلقی‌، كاملاً مخالف‌ با تلقی‌ هجویری‌ است‌. او جوع‌ اضطراری‌ یا جوع‌المنع‌ را جوع‌ ندانسته‌ زیرا در این‌ حالت‌ شخص‌ طالب‌ طعام‌ است‌ در حالی‌ كه‌ صاحب‌ درجه جوع‌، تارك‌ طعام‌ است‌. (هجویری‌، ص‌420) از نظر ابن‌ عربی‌ (الفتوحات‌ المكیه، سفر 13، ص‌ 638ـ639؛ همو، ده‌ رساله‌، ص‌ 15) جوع‌ بر دو نوع‌ است‌: جوع‌ سالكان‌ و جوع‌ محققان‌ (اكابر).

جوع‌ سالكان‌، جوع‌ اختیاری‌ است‌ كه‌ حد آن‌ روزه شرعی‌ است‌، اما جوع‌ محققان‌ و اكابر جوع‌ اضطراری‌ است‌. مراد ابن‌عربی‌ از جوع‌ اضطراری‌ مقامی‌ است‌ كه‌ محققان‌ بدان‌ می‌رسند و آن‌ ملكه‌ای‌ نفسانی‌ است‌ كه‌ چه‌ در سیری‌ و چه‌ در گرسنگی‌ از ایشان‌ زایل‌ نمی‌شود. محققان‌ هیچگاه‌ به‌ تكلف‌ به‌ گرسنگی‌ روی‌ نمی‌آورند، اگر در مقام‌ انس‌ باشند غذایشان‌ اندك‌ است‌ و اگر در مقام‌ هیبت‌ باشند، خوراكشان‌ بسیار است‌.

ابن‌عربی‌ (الفتوحات‌ المكیه، سفر 13، ص‌ 643ـ644)، پس‌ از فصل‌ شناخت‌ جوعِ مطلوب‌، بابی‌ را به‌ ترك‌ جوع‌ اختصاص‌ داده‌ است‌. مقصود از ترك‌ جوع‌ نیز سیرخوردن‌ نیست‌ بلكه‌ به‌جای‌ آوردن‌ حق‌ نفس‌ از غذایی‌ است‌ كه‌ خدا صلاح‌ مزاج‌ و قوام‌ بنیه انسان‌ را در آن‌ دانسته‌، كما این كه‌ پیامبر اكرم‌ صلی‌ الله‌ علیه‌ و آله‌ و سلم‌ نیز از جوع‌ به‌ خدا پناه‌ برده‌ است‌. به‌ این‌ معنا، تركِ جوع‌، عبادت‌ و راهی‌ به‌ سوی‌ خداست‌.

منابع[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، ج11، مدخل جوع، حسن سید عرب.