شیخ محمد تقی اصفهانی

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به: ناوبری، جستجو

ولادت[ویرایش]

شيخ محمدتقى بن عبدالرحيم (محمدرحيم) تهرانى، ايوان كيفى ورامينى حائرى اصفهانى در حدود سال 1185 هجرى قمرى به دنيا آمد. پدرش مرحوم بيك (متوفى 1217 قمرى) اهل ايوان كى يا ايوان كيف تهران و از بزرگان ايل استجلو يا استاجلو بوده و مدتى نيز والى آن منطقه بوده و سپس در اصفهان ساكن شده است.

مادرش دختر الله ويروى بيك بيگدلى از خوانين محترم كرمانشاه و خواهرزن آقا محمدعلى كرمانشاهى، ارشد پسران آقا محمدباقر وحيد بهبهانى است و خواهرش همسر آقا احمد نوه وحيد بهبهانى و صاحب كتاب مرآت الأحوال است. به همين مناسبت خانواده مسجد شاهيان اصفهان با خانواده امام جمعه‌هاى كرمانشاه خويشاوندى پيدا مى‌كنند.(به نقل از كتاب علماى اصفهان)

شيخ محمدتقى از رؤساى علما و مجتهدين و بزرگان فقها و مدرسين و زاهدين زمان خود بود كه در فقه و اصول صاحب آرا و افكار مشهورى است. فقيهان و اصولى‌هاى بعد از او پيوسته پيرامون افكار و اقوال او به بحث و تحقيق پرداخته‌اند و از آنها متأثر گرديده‌اند.

وى با همه علم و فضيلتى كه داشت در تمام عمر خود گرفتار ضعف و پريشانى و اختلال معاش بود ولى با عفت و مناعت طبع زندگى مى‌كرد.

تحصيلات‌[ویرایش]

شيخ محمدتقى اصفهانى در جوانى پس از تكميل مبادى و مقدمات همراه پدرش به عتبات عاليات مى‌رود. در كاظميه از سيد محسن اعرجى، معروف به محقق كاظمى، صاحب الوافى (متوفى 1227 قمرى) و در كربلا از محضر پربركت درس استاد وحيد بهبهانى (متوفى 1205 قمرى) و سيد على، صاحب كتاب رياض المسائل (متوفى 1231 قمرى) استفاده نموده آنگاه به نجف اشرف مشرف گرديده و از درس علامه بحرالعلوم و سيد محمدمهدى صاحب المصابيح (متوفى 1212 قمرى) استفاده نمود.

ايشان پس از رحلت آن استاد گرانقدر، به حلقه درس شيخ جعفر كبير، كاشف الغطاء (متوفى 1228 قمرى) پيوسته و از خواص او گشت و سرانجام دختر شيخ جعفر را كه زن عالمه و فاضله‌اى بود به همسرى گرفت.

بازگشت به وطن‌[ویرایش]

او پس از وصول به مقام عالى اجتهاد در كسب اجازه از اعقاب خانواده در حدود سال 1220 به ايران مهاجرت كرد. شيخ محمد تقى ابتدا به مشهد مقدس رضوى رفت و در خانه يكى از اعقاب خانواده حاج ميرزا هدى، مشهور به شهيد ثالث مدت شش ماه ميهمان بود. سپس به يزد رفته و مدتى نيز در آنجا ماند، اما سرانجام به اصفهان رفت.

در ابتداى ورود به اصفهان، در محله احمدآباد رحل اقامت افكنده در مسجد ايلچى نماز مى‌خواند. پس از چندى به محله واقع در جنوب غربى مسجد شاه نقل مكان كرده و تا آخر عمر در اين مسجد به اقامه جماعت و تدريس پرداخت و تاكنون نيز خاندان ايشان در آنجا ساكن بوده و به آقايان مسجد شاهى شهرت دارند.

با شروع تدريس او به تدريج قدرت علمى و دقت نظرش در همه جا زبانزد شد به طورى كه در مجلس درسش حدود سيصد نفر طلبه حاضر مى‌شدند كه در بين آنان بزرگانى از علم و فضيلت همچون ميرزاى شيرازى معروف، شيخ محمدحسين، صاحب كتاب الفصول الغروية و برادر صاحب ترجمه، سيد حسن مدرس و شيخ مهدى كجورى ديده مى‌شد.

خاندان‌[ویرایش]

خاندان شيخ محمدتقى عموماً اهل فضل بوده‌اند. شيخ جعفر كاشف الغطاء داراى چندين نفر داماد بوده كه همگى عالم و فقيه و از بزرگان دانشمندان زمان خود بوده‌اند و عبارتند از: شيخ محمدتقى اصفهانى، آقا سيد صدرالدين عاملى، آقا محمدباقر بن محمدباقر هزارجريبى، شيخ اسدالله بن اسماعيل كاظمينى صاحب كتاب مقابيس.

شيخ آقا بزرگ تهرانى در مورد خاندان شيخ محمدتقى اين چنين مى‌گويد: «آل صاحب حاشية بيت علم جليل في الأصفهان، يعد من أشرفها و أعرقها في الفضل. فقد نبغ فيه جمع فطاحل العلماء و رجال الدين الأفاضل، كما قضوا دوراً مهماً في خدمة الشريعة و ناولوا الرياسة العامة لا في الأصفهان فحسب، بل في إيران مطلقاً».

فرزندان‌[ویرایش]

فرزند او محمدباقر بن محمدتقى اصفهانى (متوفى 1301 قمرى) از اعاظم علما و فقهاى زمان خود بود. او از شاگردان مبرز شيخ انصارى (متوفى 1281 قمرى) و شيخ حسن بن جعفر كاشف الغطاء (متوفى 1323 قمرى) و صاحب جواهر (متوفى 1266 قمرى) مى‌باشد.

او در مدت چهل سال امامت جماعت و تدريس در مسجد شاه اصفهان را عهده‌دار بود و از ابتداى اقامت در اصفهان به اقامه حدود و امر به معروف و نهى از منكر همت گماشت.

در مجلس درس او شاگردانى همچون سيد اسماعيل صدر، محمدكاظم يزدى صاحب حاشيه مكاسب، شيخ الشريعة اصفهانى و فرزندش محمدتقى بن محمدباقر حاضر مى‌شدند. (أعيان الشيعة، ج7، ص26)

شيخ محمدتقى بن محمدباقر (متوفى 1332 قمرى) معروف به آقا نجفى از بزرگان و مجتهدين زمان خود و صاحب كتابهاى أنوار العارفين، لب الأصول، بحارالأنوار و... مى‌باشد.

همچنين شيخ محمدحسين بن محمدباقر اصفهانى (متوفى 1308 قمرى) و شيخ محمدباقر بن شيخ محمدتقى بن شيخ محمدباقر اصفهانى و شيخ اسماعيل بن محمدباقر بن شيخ محمدتقى اصفهانى از بزرگان علم و فضيلت در اين خاندان مى‌باشند.

از ديگر بزرگان، شيخ رضا بن شيخ محمدحسين بن محمدباقر اصفهانى است كه آقا بزرگ تهرانى راجع به او اين چنين مى‌گويد: «كان مجتهداً في الفقه، متبحراً في الأصول، متضلعاً في الفلسفة، خبيراً بالتفسير، بارعاً في الكلام والعلوم الرياضية». (مستدركات أعيان الشيعة، ج6، ص165 به نقل از آقا بزرگ تهرانى)

زنان انديشمند[ویرایش]

در بين اين خاندان زنان عالمه و بافضيلتى همچون سيده ربابه سلطان بيگم دختر سيد محمدعلى معروف به آقا مجتهد، دختر سيد صدرالدين عاملى، همسر محمدباقر بن محمدتقى اصفهانى و همسر شيخ محمدتقى اصفهانى دختر عالمه كاشف الغطاء ديده مى‌شوند.

ديگر بزرگان‌[ویرایش]

برادر صاحب ترجمه شيخ محمدحسين بن عبدالرحيم اصفهانى صاحب كتاب الفصول الغروية، محقق، مدقق و يگانه عصرش بود. كتاب با ارزش الفصول الغروية و نظريات شيخ محمدحسين اصفهانى همواره مورد توجه علماى بعد از او بوده است.

فرزندان او، محمدباقر بن محمدحسين اصفهانى، عبدالحسين بن محمدحسين اصفهانى و عبدالرحيم بن عبدالحسين اصفهانى (متوفى 1367 قمرى) نيز، از فضلا و مجتهدين زمان خود بوده‌اند.

سخن دیگران در مورد شیخ محمد تقی اصفهانی[ویرایش]

گفتار پيرامون شخصيت علمى صاحب حاشيه بسيار است كه به چند نمونه آن اشاره مى‌شود:

در روضات الجنات اين طور آمده است: «فأصبح أفضل أهل عصره في الفقه والأصول بل أبصر أهل وقته بالمعقول والمنقول و صار كأنّه المجسم في الأفكار الدقيقة والمنظم من الأنظار العميقة أستاداً للكل في الكل، و في أصول الفقه على الخصوص و جنات الفضل الدائمة الأكل في مراتب المعقول والمنصوص». (روضات الجنات، ج2، ص123)

در الفوائد الرضوية: «شيخ عالم فاضل محقق مدقق قدوة المحققين و ترجمان الأصوليين صاحب تعليقه كبيره بر معالم الدين موسوم به هداية المسترشدين». (الفوائد الرضوية، ص434)

تأليفات‌[ویرایش]

  1. هداية المسترشدين في شرح معالم الدين، منظور از حاشيه شيخ يا حاشيه مطلق در ميان كتب اصولى، همين كتاب است.
  2. رساله در فساد شرط ضمن عقد
  3. شرح وافيه ملا محسن‌
  4. شرح حجيّة المظنة كه قسمتى از هداية المسترشدين است.
  5. رساله عمليّه، فارسى است.
  6. شرح دعاى جوشن كبير «أسماء الحسنى»
  7. ترجمة الأنوار النعمانية
  8. شرح طهارة الوافى، تقرير درس استادش سيد مهدى بحرالعلوم‌
  9. كتاب الفقه في الفقه الاستدلالي‌
  10. رسالة في عدم مفطرية شرب التتن‌

شاگردان‌[ویرایش]

  1. شيخ حسين على بن نوروز على ملايرى تويسركانى (متوفى بين 1296-1286 قمرى)
  2. ملا زين العابدين گلپايگانى (متوفى 1288 قمرى)، صاحب الأنوار القدسية
  3. آقا محمدمهدى بن محسن علم الهدى، فرزند محدث فيض كاشانى كرمانشاهى (متوفى 1280 قمرى)
  4. شيخ احمد بن عبدالله خوانسارى‌
  5. ملا حيدر اصفهانى‌
  6. ملا عبدالجواد خراسانى‌
  7. شيخ هادى بن مهدى سبزوارى (متوفى 1208 قمرى)، صاحب منظومه در حكمت
  8. ميرزا هدايت اللّه اوشيجى‌
  9. آقا محسن عبدالكريم بن محمد بن محسن مرشد تنكابنى (متوفى 1275 قمرى)
  10. ميرزا نصراللّه شيخ الإسلام‌

وفات‌[ویرایش]

او در 15 شوال سال 1248 قمرى در سن شصت و اند سالگى دعوت حق را لبيك گفت. بر بدن مطهر اين عالم ربانى، حجت الاسلام سيد محمدباقر شفتى صاحب مطالع الأنوار (متوفى 1260 قمرى) با جمع بسيار زيادى از مردم اصفهان نماز گذاردند و بدن مطهر ايشان در تكيه مادر شاهزاده كه بعدها به نام تكيه شيخ محمدتقى نيز خوانده شد در تخت فولاد به خاك سپرده شد.(محلى است كه يك زن گرجى بنام مريم كه مادر سيف الدوله حاكم اصفهان بوده براى مدفن خويش بنا نهاده است.)

منابع[ویرایش]

  • نرم افزار اصول فقه، مرکز نور.