ابرقوه

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به: ناوبری، جستجو


ابرقوه یا ابرکوه مرکز شهرستان ابرکوه از شهرستان های استان یزد است. این شهر از سابقه تاریخی بالا و ابنیه تاریخی برخوردار است. بر سر در مسجد بیرونی در این شهر کتیبه ای وجود دارد که نشان می دهد امام رضا علیه السلام در مسیر عبور خود از مدینه به مرو در این محل توقف داشته اند.

آستان مقدس امامزاده احمد سلام الله علیه ابرکوه (ابرقوه) یزد

سابقه تاریخی ابرقوه[ویرایش]

از تاریخ بنیاد نهادن ابرکوه آگاهی دقیقی در دست نیست، اما از منابع تاریخی و جغرافیایی بر می آید که این شهر سالها پیش از اسلام وجود داشته است. در بعضی منابع به وجود این شهر در زمان کیکاووس (دومین پادشاه از سلسله کیانیان) و زمان سیاوش اشاره شده است. [۱]

ابركوه يا ابرقوه يكى از توابع و نواحى شهر قديمى اصطخر بوده است. ابن حوقل (م پس از 367 ق[۲]) ابرقوه و يا ابرقويه را شهرى مستحكم به اندازه يك سوم شهر اصطخر با بازارهاى معمور و آباد در قرن چهارم توصيف مى‌ كند.[۳] و مقدسى جغرافیدان قرن چهارم هجری از مسجدى نيكو در اين شهر سخن گفته است[۴]

و حمداللّه مستوفى در خصوص اين شهر مى‌نويسد: ابرقوه را در ابتدا بر دامنه كوهى ساخته بودند و به آن «بركوه» مى‌گفتند و بعد از آن بر صحرايى كه هم اكنون است شهر را ساختند. وى مى‌نويسد: در ابرقوه «جهودى» چهل روز اگر بماند، نماند و بدين سبب جهود در آنجا نيست و اگر از جاى ديگر به مهمى به آن موضع روند بعد از چهل روز معاودت كنند. در آنجا سروى است كه در جهان شهرتى داشته و درخت سروى در ايران زمين مثل آن نيست.[۵]

ابرقوه در تقسیمات کشوری[ویرایش]

از نظر تقسیمات کشوری ابرکوه قبلاً جزئی از شهرستان یزد از استان اصفهان بوده (تا سال 1332) و سپس در سال 1332 به استان فارس (شهرستان آباده) ضمیمه گردید. درسال 1367 این شهر به عنوان بخشی از شهرستان تفت از استان یزد درآمد و در سال 1373 طبق آخرین تقسیمات کشوری مستقلاً یکی از شهرستانهای یزد با مرکزیت ابرکوه گردید.[۶]

آثار تاريخى ابرقوه‌[ویرایش]

در شهر ابرقوه و حومه آن آثار تاريخى دوران مختلف مشاهده مى‌شود، از جمله مسجد جامع ابرقوه،[۷] مقبره حسن بن كيخسرو (مزار طاووس الحرمين) قطبيّه، مناره سر در مسجد حاجى كامل امامزاده احمد بن موسى بن جعفر عليه السلام، مسجد امامزاده احمد، گنبد على و مسجدى موسوم به مسجد بيرون، بناى مزارى مشهور به پيرسك يا پير صدق و سرو پشت آسياب، بناهاى تاريخى در كوه صفه و...[۸]

قدمگاه امام على بن موسى الرضا عليه السلام در ابرقوه‌[ویرایش]

در آثار تاريخى يزد مسجدى معروف به مسجد بيرون در حومه اين شهر قرار دارد كه بر كتيبه آن گزارشى مندرج است ولى متأسفانه به دليل ريختگى اطلاعات مبهمى از عبور و يا توقف حضرت رضا عليه السّلام از آن بدست مى ‌آيد.

اين مسجد در كنار شهر قرار دارد و داراى حياط و ايوان و گرمخانه است كتيبه‌اى از كاشى معرق در سه رشته خط به عرض تقريبى شصت و پنج سانتى‌متر و درازى پنج متر و به رنگهاى آبى و سفيد بر پيشانى سر در ورودى مسجد نصب شده و از آن اطلاعاتى تاريخى بدست مى‌آيد.

متن آن به اين شرح است: اللّه هو الموفّق و المعين ربّنا تقبل منّا انّك انت السميع العليم. چون حضرت صمديت عزّ شأنه و عظم سلطانه در عهد خلافت پناه پادشاه اسلام اعظم و اعلم سلاطين ايام لازال جلال سلطا(ن)... (ريختگى به اندازه شصت سانتى‌متر) للّه عيه كه توفيق عمارات خير به هر وقت و به هر جاى به تجديد رفيق فرمود در زمان عبور از ابرقوه عادت، ... (نيم متر ريختگى) بر در مسجد تبرّك نمود كه منزل امام معصوم على بن موسى الرضا عليه السّلام منار كه از اشعار اسلام است ساخت و به مقابل مزار طاووسيه مسجدى فوقانى و خانه رئيس الدّينى را بعد در سر سنگ نما كه ابعاضا (؟) مسجد و دارالقرار و دارالحديث و دارالسياده و الش (ريختگى به اندازه شصت سانتى‌متر) ...م اين ...دو دكان متّصل به مسجد مذكور و(...)[۹]

آنچه از قسمت "منزل امام معصوم على بن موسى الرضا عليه السّلام" بدست می آید این است که امام رضا علیه السلام هر چند کوتاه در این مسجد منزل گزیدند. راهی که امروزه از شیراز به یزد می گذرد نیز امروزه به نام طریق الرضا نامگذاری شده چنان که در قدیم نیز چنین بود؛ چنان که اصطخرى می نویسد : راه شيراز به كثه (يزد) به راه خراسان معروف است‌. [۱۰]

پانویس[ویرایش]

  1. دائره المعارف بزرگ اسلامی، مدخل "ابرقوه" از علی رفیعی (ج 2، ص 559)
  2. ابن حوقل، ویکی نور، بازیابی: 9 فروردین 1396
  3. ابن حوقل، صورة الارض، ص 50.
  4. مقدسى، احسن التقاسيم، ص 457.
  5. حمداللّه مستوفى، نزهة القلوب، ص 200، همچنين نگاه كنيد به: اصطخرى، مسالك الممالك، ص 129؛ ابن بلخى، فارسنامه، ص 81 و 84.
  6. معرفی ابرکوه، سایت مجموعه تاریخی آقازاده ابرکوه
  7. قدمت مسجد جامع ابرقوه به سال 738 ه.ق مى‌رسد.
  8. جهت اطلاع بيشتر ر.ك. به: ايرج افشار، يادگارهاى يزد، 1/335 و 360؛ آن دره گدار (و ديگران)، آثار ايران، 3/226؛ حسين بن على كاتب، تاريخ جديد يزد، ص 53، 95، 124، 246، 255، 264؛ ابن حوقل، صورة الارض، ص 56-49؛ زركوب شيرازى، شيرازنامه، ص 22، 85، 9-117؛ ابن بلخى، فارسنامه، 1/121، 124، 164؛ فسائى، فارسنامه، 59-54، 310-295، 367، 371؛ يادگارهاى يزد، 2/867، 899، 1238، 1243، 1244، 1246، 1266؛ مصطفوى، اقليم پارس، 6-2 و 327-331.
  9. ايرج افشار، يادگارهاى يزد، 1/ 8-357.
  10. زارع ابرقویی، احمد، ضرورت مرمت کتبیه سر در ورودی مسجد بیرون ابرکوه، فصلنامه چيدمان، سال چهارم، شماره 10، تابستان 1394


منابع[ویرایش]

  • جلیل عرفان منش، جغرافياى تاريخى هجرت امام رضا عليه السلام از مدينه تا مرو، آستان قدس رضوى، بنياد پژوهش هاى اسلامى‌، مشهد مقدس‌، 1376، ص90 و 91.
  • احمد زارع ابرقویی، ضرورت مرمت کتبیه سر در ورودی مسجد بیرون ابرکوه، فصلنامه چيدمان، سال چهارم، شماره 10، تابستان 1394
  • معرفی ابرکوه، سایت مجموعه تاریخی آقازاده ابرکوه
  • دائره المعارف بزرگ اسلامی، مدخل "ابرقوه" از علی رفیعی