آیه 11 سوره فتح

از دانشنامه‌ی اسلامی
(تغییرمسیر از آیه 11 فتح)
پرش به ناوبری پرش به جستجو
مشاهده آیه در سوره

سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ شَغَلَتْنَا أَمْوَالُنَا وَأَهْلُونَا فَاسْتَغْفِرْ لَنَا ۚ يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ ۚ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ نَفْعًا ۚ بَلْ كَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا

مشاهده آیه در سوره


<<10 آیه 11 سوره فتح 12>>
سوره : سوره فتح (48)
جزء : 26
نزول : مدینه

ترجمه های فارسی

اعراب بادیه که (از حضور در جنگها و در سفر فتح مکّه تخلّف می‌ورزند و) باز نهاده می‌شوند خواهند گفت که ما را (محافظت) اهل بیت و اموالمان (از آمدن در رکابت) بازداشت، اینک از خدا بر گناه ما آمرزش طلب. (این مردم منافق) چیزی که هیچ به دل عقیده ندارند به زبان می‌آورند، به آنها بگو: اگر خدا اراده کند که ضرر یا نفعی به شما رساند آن کیست که خلاف آن کاری تواند کرد؟ بلکه خدا به هر چه می‌کنید آگاه است.

کسانی از بادیه نشینان که از جنگ [با دشمن] تخلف کردند به زودی [از روی بهانه جویی] به تو می گویند: اموال و خانواده مان ما را به خود مشغول کردند [به این سبب نتوانستیم به جنگ آییم]؛ پس برای ما آمرزش بخواه. با زبان هایشان چیزی می گویند که در دل هایشان نیست. بگو: اگر خدا زیانی یا سودی را برای شما بخواهد چه کسی می تواند در برابر خدا از شما دفاع کند؟ بلکه خدا همواره به آنچه انجام می دهید، آگاه است.

برجاى‌ماندگان باديه‌نشين به زودى به تو خواهند گفت: «اموال ما و كسانمان ما را گرفتار كردند، براى ما آمرزش بخواه.» چيزى را كه در دلهايشان نيست بر زبان خويش مى‌رانند. بگو: «اگر خدا بخواهد به شما زيانى يا سودى برساند چه كسى در برابر او براى شما اختيار چيزى را دارد؟ بلكه [اين‌] خداست كه به آنچه مى‌كنيد همواره آگاه است.

از اعراب باديه نشين، آنان كه از جنگ تخلف كرده‌اند به تو خواهند گفت: دارايى و كسان ما، ما را از جنگ باز داشتند؛ پس براى ما آمرزش بخواه. به زبان چيزى مى‌گويند كه در دلشان نيست. بگو: اگر خدا برايتان زيانى بخواهد يا سودى بخواهد، چه كسى مى‌تواند در برابر خدا آن را ديگرگون كند؟ بلكه اوست كه به كارهايتان آگاه است.

بزودی متخلّفان از اعراب بادیه‌نشین (عذرتراشی کرده) می‌گویند: «(حفظ) اموال و خانواده‌های ما، ما را به خود مشغول داشت (و نتوانستیم در سفر حدیبیّه تو را همراهی کنیم)، برای ما طلب آمرزش کن!» آنها به زبان خود چیزی می‌گویند که در دل ندارند! بگو: «چه کسی می‌تواند در برابر خداوند از شما دفاع کند هرگاه زیانی برای شما بخواهد، و یا اگر نفعی اراده کند (مانع گردد)؟! و خداوند به همه کارهایی که انجام می‌دهید آگاه است!»

ترجمه های انگلیسی(English translations)

The Bedouins who had stayed back [from joining the Prophet in his ‘umrah journey to Makkah] will tell you, ‘Our possessions and families kept us occupied. So plead [to Allah] for our forgiveness!’ They will say with their tongues what is not in their hearts. Say, ‘Whether He desires to cause you harm or desires to bring you benefit, who can be of any avail to you against Allah[’s will]? Indeed Allah is well aware of what you do.’

Those of the dwellers of the desert who were left behind will say to you: Our property and our families kept us busy, so ask forgiveness for us. They say with their tongues what is not in their hearts. Say: Then who can control anything for you from Allah if He intends to do you harm or if He intends to do you good; nay, Allah is Aware of what you do:

Those of the wandering Arabs who were left behind will tell thee: Our possessions and our households occupied us, so ask forgiveness for us! They speak with their tongues that which is not in their hearts. Say: Who can avail you aught against Allah, if He intend you hurt or intend you profit? Nay, but Allah is ever Aware of what ye do.

The desert Arabs who lagged behind will say to thee: "We were engaged in (looking after) our flocks and herds, and our families: do thou then ask forgiveness for us." They say with their tongues what is not in their hearts. Say: "Who then has any power at all (to intervene) on your behalf with Allah, if His Will is to give you some loss or to give you some profit? But Allah is well acquainted with all that ye do.

معانی کلمات آیه

  • مخلفون: (به صيغه مفعول در هر سه محل) ترك شدگان و باز گذاشته‏ شدگان. مفرد آن مخلّف به معنى ترك شده است، در مجمع فرموده: «المخلّف: هو المتروك في المكان خلف الخارجين من البلد و هو مشتق من الخلف و ضده المقدم».[۱]

نزول

این آیه درباره قومى منافق از اعراب مانند جهینة و مزینة و نخع و اسلم و غفار که عده اى از آن‌ها در مدینه مسکن و مأوى داشته و عده اى در اطراف مدینه بوده اند، نازل گردید. بدین توضیح که پیامبر در سال ششم هجرت آرزوى عمره و طواف کعبه و زیارت خانه خدا نمود و کس نزد این طوائف فرستاد تا اگر احتمالا قریش قصد حمله نمودند.

مسلمین در اقلیت قرار نگیرند از این طوائف قومى که داراى اخلاص در ایمان بودند، اجابت کرده و آمدند و قومى که در نفاق و دوروئى مى بودند. تخلّف ورزیده و عذر دروغى آوردند خداوند با نزول این آیه آن‌ها را متخلف خواند.[۲]

تفسیر آیه

تفسیر نور (محسن قرائتی)


سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَ أَهْلُونا فَاسْتَغْفِرْ لَنا يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوْ أَرادَ بِكُمْ نَفْعاً بَلْ كانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً «11»

به زودى باديه‌نشينان بازمانده از جنگ و جهادگريزان، (براى توجيه خلاف خود) به تو خواهند گفت: اموال و خانواده‌هايمان ما را مشغول و سرگرم ساخت (و نتوانستيم تو را همراهى كنيم). پس براى ما (از خداوند) طلب آمرزش كن. آنان به زبان چيزى مى‌گويند كه در دل‌هايشان نيست. (به آنان) بگو: اگر خداوند براى شما زيانى اراده كند، يا براى شما سودى بخواهد، كيست كه در برابر خداوند از شما دفاع كند، بلكه خداوند به آنچه انجام مى‌دهيد، آگاه است.

نکته ها

«اعراب» به باديه‌نشينان جامعه‌گريز و دور از فرهنگ گفته مى‌شود. شكّى نيست كه اينان در مقابل شهرنشينان نيستند، بلكه كسى كه از فرمان پيامبر سرپيچى كند، به نوعى از فرهنگ و تمدّن به دور است.

كسانى كه به جبهه نمى‌روند، با بهانه‌هايى فرار خود را توجيه مى‌كنند:

گاهى مى‌گويند: هوا گرم است. «لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ» «1»

گاهى مى‌گويند: تعداد دشمن زياد و توان ما كم است. «لا طاقَةَ لَنَا» «2»

گاهى مى‌گويند: خانه‌هاى ما در و ديوار و حفاظى ندارد و ما نگرانيم. «إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ» «3»

گاهى مى‌گويند: مى‌ترسيم با نگاه به دختران رومى (در جنگ تبوك)، گرفتار فتنه و گناه شويم. پس ما را با فرمان شركت در جنگ، به فتنه نيانداز. لا تَفْتِنِّي‌ ... «4»

گاهى مى‌گويند: اموال و دارايى و خانواده، ما را گرفتار كرده و مانع حضور ما در جنگ شده‌

«1». توبه، 81.

«2». بقره، 249.

«3». احزاب، 13.

«4». توبه، 49.

جلد 9 - صفحه 124

است. «شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَ أَهْلُونا»

معمولًا جهادگريزان، ترس را در قالب احتياط، حرص و طمع را در قالب تأمين آينده، ضعف نفس را با شرم و حيا، سستى و بى‌عُرضگى را در قالب زهد و ضعف و ناتوانى خود را به قضا و قدر الهى و رضايت به خواست خدا توجيه مى‌كنند.

پیام ها

1- يكى از عوامل سستى در جهاد، ضعف فرهنگى و پائين بودن فرهنگ مردم است. «الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ»

2- رهبر بايد آينده‌نگر بوده و سخنان و تحرّكات مخالفان و منافقان را پيش‌بينى كرده و جوابى آماده داشته باشد. سَيَقُولُ‌ ... قُلْ‌ ...

3- متخلّفان و نافرمانان، كار خود را توجيه مى‌كنند. «شَغَلَتْنا أَمْوالُنا»

4- توجّه و وابستگى به مسائل اقتصادى و خانوادگى، گروهى را از انجام فرمان الهى و جهاد باز مى‌دارد. «شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَ أَهْلُونا»

5- تخّلف از جهاد، گناه است. «فَاسْتَغْفِرْ لَنا»

6- دعا و شفاعت پيامبر در حق ديگران، مستجاب و مورد قبول است. لذا مردم، به پيامبر توسل مى‌جستند. «فَاسْتَغْفِرْ لَنا»

7- گاهى افشاگرى، لازم است. «يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ»

8- فرار از جهاد، سبب بيمه شدن مال و جان از خطر نيست. «فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ بِكُمْ ضَرًّا»

9- دفاع از مكتب واجب است، گرچه متحمّل ضرر و زيان شويم. «أَرادَ بِكُمْ ضَرًّا»

10- گويا منافقان و جهادگريزان، نمى‌دانند كه خداوند همه چيز آنان را مى‌داند و گرنه اين همه نفاق از خود نشان نمى‌دادند. «بَلْ كانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً»

تفسير نور(10جلدى)، ج‌9، ص: 125

تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)



سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَ أَهْلُونا فَاسْتَغْفِرْ لَنا يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوْ أَرادَ بِكُمْ نَفْعاً بَلْ كانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً «11»

سَيَقُولُ لَكَ‌: زود باشد بگويند تو را، الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ‌: بازپس ماندگان از اعراب باديه نشين، يعنى قبايل مذكوره زبان اعتذار گشوده گويند:

شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَ أَهْلُونا: مشغول ساخت ما را از موافقت با تو مالهاى ما و زنان و فرزندان ما، چه هيچكس نبود كه قائم مقام ما شود به حفظ مال و سرپرستى عيال و اولاد ما قيام نمايد، از اين جهت از خدمت تو محروم مانديم. چون تخلف ما به سبب اعتذار بود نه بر وجه اختيار، فَاسْتَغْفِرْ لَنا: پس طلب آمرزش نما براى ما از اين تخلف.

حق تعالى از درونه آنها خبردار فرمود كه: يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ‌: مى‌گويند اين متخلفان به زبانهاى خود، ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ‌: آنچه نيست در دلهاى ايشان، يعنى اين اعتذار ايشان زبانى است و طلب استغفار از ايشان نيز از روى حقيقت نيست بلكه به جهت شك و ضعف عقيده به امر سبحانى است، چون حال بر اين منوال است پس آنچه اعتذار گويند نفاق و دروغ باشد. قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ‌: بگو اى پيغمبر در جواب عذر آنها، پس كيست كه مالك شود از براى شما و تواند كه رفع كند، مِنَ اللَّهِ شَيْئاً: از مشيت خدا چيزى را، إِنْ أَرادَ بِكُمْ ضَرًّا: اگر اراده نمايد خدا به شما ضررى كه عقوبت آخرت است يا قتل و خلل در مال و اولاد، أَوْ أَرادَ بِكُمْ نَفْعاً: يا اگر خواهد به شما نفعى را كه ثواب است به موافقت، يا ظفر و نصرت و محافظت اموال و اهالى. حاصل آنكه‌

جلد 12 - صفحه 152

اگر خدا اراده نفع يا ضرر داشته باشد به شما، هيچكس قادر نخواهد بود در دفع آن از شما، پس آمدن شما با من باعث ضرر نمى‌شود و عدم آن موجب نفع شما نمى‌گردد، بنابراين عذر بى‌موقع فائده به شما نخواهد داشت. بَلْ كانَ اللَّهُ‌:

بلكه هست خدا، بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً: به آنچه مى‌كنيد آگاه، يعنى مى‌داند كه قصد شما از تخلف نه به جهت مشغول اموال و اهالى است،


تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)


سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَ أَهْلُونا فَاسْتَغْفِرْ لَنا يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوْ أَرادَ بِكُمْ نَفْعاً بَلْ كانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً «11» بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَ الْمُؤْمِنُونَ إِلى‌ أَهْلِيهِمْ أَبَداً وَ زُيِّنَ ذلِكَ فِي قُلُوبِكُمْ وَ ظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَ كُنْتُمْ قَوْماً بُوراً «12» وَ مَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ فَإِنَّا أَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ سَعِيراً «13» وَ لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَ كانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً «14» سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلى‌ مَغانِمَ لِتَأْخُذُوها ذَرُونا نَتَّبِعْكُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا كَذلِكُمْ قالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنا بَلْ كانُوا لا يَفْقَهُونَ إِلاَّ قَلِيلاً «15»

جلد 5 صفحه 25

ترجمه‌

زود باشد كه بگويند بتو بجا گذاشتگان از باديه نشينان كه مشغول ساخت ما را مالهاى ما و كسانمان پس طلب آمرزش كن براى ما ميگويند بزبانهاشان آنچه نيست در دلهاشان بگو پس چه كس مالك ميشود براى شما از خدا چيزى را اگر خواست برسد بشما ضررى يا خواست برسد بشما نفعى بلكه باشد خدا بآنچه ميكنيد آگاه‌

بلكه گمان كرديد كه هرگز باز نميگردند پيغمبر و مؤمنان بسوى كسانشان هيچ وقت و آراسته شد اين در دلهاى شما و گمان برديد گمان بد و بوديد گروهى فاسد

و هر كه ايمان نياورد بخدا و پيغمبرش پس همانا ما مهيّا كرديم براى كافران آتش سوزان را

و براى خدا است پادشاهى آسمانها و زمين مى آمرزد هر كه را ميخواهد و عذاب ميكند هر كه را ميخواهد و بوده است خدا آمرزنده مهربان‌

زود باشد كه بگويند بجا گذاشتگان چون برويد بسوى غنيمتها كه برگيريد آنها را بگذاريد ما را متابعت كنيم از شما ميخواهند تغيير دهند سخن خدا را بگو هرگز متابعت نخواهيد كرد ما را همچنين در باره شما گفت خدا از پيش پس زود باشد كه بگويند بلكه حسد ميبريد بما بلكه بودند كه نمى‌فهميدند مگر اندكى.

تفسير

در حديث قمّى ره از امام صادق عليه السّلام كه در تفسير آيات اوّل سوره اجمالى از آن نقل شد ذكر شده كه پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم در راه مكّه از اعراب باديه نشين دعوت فرمود كه كوچ نمايند با او و آنها امتناع نمودند و گفتند محمد و اصحابش طمع دارند كه داخل حرم شوند با آنكه قريش در وسط ديارشان با آنها جنگ كردند و كشتند آنها را همانا محمد و اصحابش هرگز بمدينه مراجعت نخواهند نمود و ظاهرا عذر آنها از تخلّف گرفتارى آنها به اصلاح اموال و نگهدارى از عيال و اولاد بود و گفته بودند ما كسيرا نداشتيم كه از آنها نگهدارى و سرپرستى نمايد و خواهش نموده بودند كه پيغمبر براى آنها از خدا طلب مغفرت نمايد و خدا ميدانست كه طلب مغفرت آنها هم مثل التماس دعاى بعضى از اهل ايمان ظاهرى اين زمان است‌

جلد 5 صفحه 26

كه نه بخدا اعتقاد دارند نه بپيغمبر نه بامام نه بنوّاب او و نه باستغفار و نه بدعاى ايشان لذا ميفرمايد ميگويند بزبانشان آنچه نيست در دلشان بگو اى پيغمبر بآنها كه نيامدند از ترس ضرر مالى يا جانى چه كس اختيار جلوگيرى چيزى از ضرر و نفع را دارد اگر خدا بخواهد از شما انتقام بكشد يا نفع برساند پس اگر راست ميگفتيد و طالب جلب نفع يا دفع ضرر بوديد خوب بود با خدا ميساختيد و از كمك پيغمبر مضايقه نمينموديد ولى خدا بأغراض و اعمال شما آگاه است و بر طبق آن پاداش ميدهد شما گمان ميكرديد پيغمبر و اصحاب او در اين سفر كشته ميشوند و شيطان اين گمان بد را در دل شما انداخته و جلوه داده بود و شما قومى فاسد و بد عقيده و بهلاكت رسيده نزد خدا بوديد و كسيكه قلبا اعتقاد بخدا و پيغمبر نداشته باشد كافر است و جزاى كافر آتش سوزان مهيّا شده ميباشد و سلطنت حقّه حقيقيّه از آن حق است در عالم هر كس را بخواهد ميبخشد و هر كس را بخواهد عذاب ميفرمايد ولى رحمت و مغفرت او بر سخط و غضبش سبقت دارد لذا براى مغفرت بهانه‌جوئى ميكند و در عذاب تعجيل نميفرمايد و آن ذاتى و دأب خدا است و اين بالعرض و جارى در تحت قضاء او است و چون پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم بعد از مراجعت از حديبيّه عازم فتح خيبر شد و در آن جنگ وعده غنائم بسيارى بمسلمانان داده بود و اعراب مايل شده بودند كه متابعت نمايند بطمع غنيمت و خداوند آنرا مخصوص برجوع كنندگان از حديبيّه فرموده بود ميفرمايد بعد از اين آنها تقاضاى ملحق شدن بعساكر اسلام را در اين جنگ مينمايند بگو شما پذيرفته نميشويد چون شما ميخواهيد با مسلمانان در غنائم خيبر شريك شويد و خدا قبلا فرموده بود كه مخصوص باصحاب حاضر ركاب در حديبيّه باشد و كلام خدا و وعده حق تبديل و تخلّف پيدا نميكند يا خدا قبلا دستور فرموده بود كه شما پذيرفته نشويد و فرمان خدا تبديل نخواهد شد در هر حال جمله لن تتّبعوا خبريّه در مقام نهى است و در اصول بيان شده كه مستفاد از آن نهى مؤكّد است خصوصا در اينجا كه مصدّر بلن شده و نيز خداوند ميفرمايد كه بعد از اين آنها ميگويند شما مسلمانان از باب بخل و حسد نميخواهيد ما در غنائم شركت نمائيم لذا پيغمبر ما

جلد 5 صفحه 27

را نپذيرفته ولى آنها نمى‌فهمند جز اغراض دنيويّه ناقابل كم دوام را جهت نپذيرفتن آنها با آنكه غرضشان از تبعيّت صرف اخذ غنيمت بود نه تقرّب بخدا آنستكه ادب شوند و بعد از اين تخلّف از فرمان پيغمبر نكنند و وعده خدا و پيغمبر خلف نشود نه حسد و بخل مسلمانان كه مدخليّت در حكم خدا و پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم نداشته و ندارد و محتمل است مراد از قليلا كم فهمى مطلق آنها باشد كه نوعا در مقام تعبير از نفهمى استعمال ميشود چون بنظر حقير مقصود اثبات فهم دنيوى براى آنها نيست بلكه غرض حكم بكم فهمى و نفهمى آنها است و اللّه اعلم.

اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)


سَيَقُول‌ُ لَك‌َ المُخَلَّفُون‌َ مِن‌َ الأَعراب‌ِ شَغَلَتنا أَموالُنا وَ أَهلُونا فَاستَغفِر لَنا يَقُولُون‌َ بِأَلسِنَتِهِم‌ ما لَيس‌َ فِي‌ قُلُوبِهِم‌ قُل‌ فَمَن‌ يَملِك‌ُ لَكُم‌ مِن‌َ اللّه‌ِ شَيئاً إِن‌ أَرادَ بِكُم‌ ضَرًّا أَو أَرادَ بِكُم‌ نَفعاً بَل‌ كان‌َ اللّه‌ُ بِما تَعمَلُون‌َ خَبِيراً «11»

زود ‌باشد‌ ‌که‌ بگويند بشما كساني‌ ‌که‌ تخلف‌ كردند ‌از‌ خروج‌ ‌با‌ ‌شما‌ ‌که‌ ‌ما

جلد 16 - صفحه 204

گرفتار اموال‌ و اولاد و اهل‌ بوديم‌ نتوانستيم‌ همراه‌ ‌شما‌ بيائيم‌ ‌شما‌ ‌براي‌ ‌ما ‌از‌ ‌خدا‌ طلب‌ مغفرت‌ كنيد.

‌خدا‌ ميفرمايد اينها ميگويند بزبان‌هاي‌ ‌خود‌ چيزي‌ ‌را‌ ‌که‌ نيست‌ ‌در‌ قلب‌ ‌آنها‌ بفرما بآن‌ها ‌پس‌ كيست‌ بتواند ‌براي‌ ‌شما‌ ‌که‌ جلوگيري‌ كند ‌از‌ ‌خدا‌ چيزي‌ ‌را‌ ‌اگر‌ اراده‌ فرمايد ‌براي‌ ‌شما‌ ضرري‌ ‌را‌ ‌ يا ‌ اراده‌ كند ‌براي‌ ‌شما‌ نفعي‌ ‌را‌ بلكه‌ هست‌ خداي‌ متعال‌ بآنچه‌ ميكنيد ‌با‌ خبر و دانا.

توضيح‌ كلام‌ اينكه‌ حضرت‌ ‌رسول‌ (ص‌) ‌در‌ سال‌ ششم‌ هجرت‌ ‌در‌ ماه‌ ذي‌ قعده‌ عازم‌ شد ‌براي‌ عمره‌ برود مكه‌ و مخصوصا لباس‌ احرام‌ پوشيد و قلائد بدنه‌ ها ‌را‌ داغ‌ گذاشت‌ ‌براي‌ قرباني‌ ‌که‌ اهل‌ مكه‌ مشركين‌ بدانند ‌که‌ قصد جهاد و جنگ‌ ندارد يك‌ دسته‌ اعراب‌ عربهاي‌ باديه‌نشين‌ پيش‌ ‌خود‌ گفتند ‌که‌ اين‌ها باين‌ كيفيت‌ ميروند مشركين‌ مكه‌ ‌آنها‌ ‌را‌ دستگير مي‌كنند و ميكشند چنانچه‌ ‌در‌ ‌آيه‌ ‌بعد‌ بيان‌ ميفرمايد لذا تخلف‌ كردند و همراه‌ حضرت‌ نرفتند و چون‌ حضرت‌ برگشت‌ بمدينه‌ اينها ‌در‌ مقام‌ عذرخواهي‌ برآمدند ‌که‌ ميفرمايد:

سَيَقُول‌ُ لَك‌َ المُخَلَّفُون‌َ مِن‌َ الأَعراب‌ِ فرق‌ ‌است‌ ‌بين‌ لفظ عرب‌ شهرنشين‌ و اعراب‌ باديه‌نشين‌ ..

شَغَلَتنا أَموالُنا وَ أَهلُونا گرفتاري‌هاي‌ دنيوي‌ ‌براي‌ تحصيل‌ امر معاش‌ و حفظ اهل‌ و عيال‌ ‌ما ‌را‌ مشغول‌ كرد نتوانستيم‌ ‌در‌ خدمتت‌ مشرف‌ شويم‌.

فَاستَغفِر لَنا حال‌ ‌شما‌ ‌از‌ ‌خدا‌ بخواهيد ‌از‌ گناه‌ ‌ما ‌در‌ ‌اينکه‌ تخلف‌ بگذرد و بيامرزد، خداوند ميفرمايد: و خبر ‌از‌ ‌ما ‌في‌ الضمير ‌آنها‌ ميدهد:

يَقُولُون‌َ بِأَلسِنَتِهِم‌ ما لَيس‌َ فِي‌ قُلُوبِهِم‌ بآنها بفرما ‌اگر‌ تقدير شد موت‌ و قتل‌ ‌ يا ‌ حياة و نفع‌ آمدن‌ و نيامدن‌ ‌شما‌ جلوگيري‌ نمي‌كند و كسي‌ مالك‌ و توانا نيست‌ ‌که‌ مانع‌ شود.

قُل‌ فَمَن‌ يَملِك‌ُ لَكُم‌ مِن‌َ اللّه‌ِ شَيئاً إِن‌ أَرادَ بِكُم‌ ضَرًّا أَو أَرادَ بِكُم‌ نَفعاً بَل‌ كان‌َ اللّه‌ُ بِما تَعمَلُون‌َ خَبِيراً سپس‌ ‌خدا‌ خبر ميدهد ‌از‌ ‌ما ‌في‌ الضمير ‌آنها‌ ميفرمايد:

جلد 16 - صفحه 205

بلكه‌ گمان‌ كرديد ‌که‌ پيغمبر و مؤمنين‌ ‌که‌ ‌در‌ خدمتش‌ مشرف‌ شدند بمكه‌ هرگز ديگر برنمي‌گردند بسوي‌ اهل‌ و عيال‌ ‌خود‌ تمام‌ بدست‌ مشركين‌ كشته‌ مي‌ شوند و ‌اينکه‌ گمان‌ بد زينت‌ داده‌ ‌شده‌ ‌در‌ قلوب‌ ‌شما‌ و گمان‌ كرديد گمان‌ بدي‌ و هستيد ‌شما‌ قومي‌ هلاك‌ ‌شده‌.

بَل‌ ظَنَنتُم‌ أَن‌ لَن‌ يَنقَلِب‌َ الرَّسُول‌ُ وَ المُؤمِنُون‌َ إِلي‌ أَهلِيهِم‌ أَبَداً بَل‌ ظَنَنتُم‌ أَن‌ لَن‌ يَنقَلِب‌َ الرَّسُول‌ُ لن‌ ‌براي‌ نفي‌ ابد ‌است‌ ‌که‌ هرگز پيغمبر ‌از‌ ‌اينکه‌ مسافرت‌ برنميگردد بالاخص‌ ‌با‌ تأكيد بكلمه ابدا.

وَ المُؤمِنُون‌َ ‌آنها‌ ‌هم‌ هرگز برگشت‌ ندارند إِلي‌ أَهلِيهِم‌ أَبَداً تمام‌ كشته‌ ميشوند و بسوي‌ اهل‌ ‌خود‌ برنميگردند ابدا.

وَ زُيِّن‌َ ذلِك‌َ فِي‌ قُلُوبِكُم‌ زينت‌ دهنده‌ شيطان‌ ‌است‌ ‌که‌ وسوسه‌ ميكند چنانچه‌ ميفرمايد: وَ إِذ زَيَّن‌َ لَهُم‌ُ الشَّيطان‌ُ أَعمالَهُم‌ وَ قال‌َ لا غالِب‌َ لَكُم‌ُ اليَوم‌َ مِن‌َ النّاس‌ِ وَ إِنِّي‌ جارٌ لَكُم‌ انفال‌، آيه 50.

برگزیده تفسیر نمونه


]

(آیه 11)- عذر تراشی متخلفان! بعد از ذکر سرنوشت منافقان و مشرکان در آیات قبل، در اینجا وضع متخلفان و بازماندگان ضعیف الایمان را بازگو می‌کند، تا

ج4، ص474

حلقات این بحث تکمیل گردد.

می‌فرماید: «به زودی متخلفان از اعراب بادیه نشین (عذر تراشی کرده) می‌گویند: (حفظ) اموال و خانواده‌های ما، ما را به خود مشغول داشت (و نتوانستیم در سفر حدیبیه تو را همراهی کنیم) برای ما طلب آمرزش کن»! (سَیَقُولُ لَکَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَ أَهْلُونا فَاسْتَغْفِرْ لَنا).

«آنها به زبان خود چیزی می‌گویند که در دل ندارند» (یَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ). آنها حتی در توبه خود صادق نیستند.

ولی به آنها «بگو: چه کسی می‌تواند در برابر خداوند از شما دفاع کند هر گاه زیانی برای شما بخواهد و یا اگر نفعی اراده کند» مانع گردد (قُلْ فَمَنْ یَمْلِکُ لَکُمْ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً إِنْ أَرادَ بِکُمْ ضَرًّا أَوْ أَرادَ بِکُمْ نَفْعاً).

آری «خداوند به همه کارهایی که انجام می‌دهید آگاه است» (بَلْ کانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِیراً).

او به خوبی می‌داند که این عذر و بهانه‌ها واقعیت ندارد آنچه واقعیت دارد شک و تردید و ترس و ضعف ایمان شماست.

سایرتفاسیر این آیه را می توانید در سایت قرآن مشاهده کنید:

تفسیر های فارسی

ترجمه تفسیر المیزان

تفسیر خسروی

تفسیر عاملی

تفسیر جامع

تفسیر های عربی

تفسیر المیزان

تفسیر مجمع البیان

تفسیر نور الثقلین

تفسیر الصافی

تفسیر الکاشف

پانویس

  1. تفسير احسن الحديث، سید علی اکبر قرشی، ج10، ص234
  2. تفسیر کشف الاسرار.

منابع